9
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
FINLANDIYA TA'LIM TIZIMINI UMUMIY O'RTA TA'LIM TIZIMIGA
INTEGRATSIYA QILISH YO'LLARI
Mualli : Usa o Dilshod Abdu ashid o'g'li 1
A iliya siya: Xalqa o No dik Uni e s i e i 2-magis an i 1
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17332491
ANNOTATSIYA
Mazku maqolada Finlandiya a'lim izimini O‘zbekis onning umumiy o‘ a a’lim izimiga
in eg a siya qilish yo‘lla i chuqu ahlil qilinadi. Bi inchidan, adqiqo ning asosiy maqsadi —
Finlandiyaning insonpa a , inno a sion a o‘qu chila ma kazli a’lim modelini O‘zbekis on
sha oi iga moslash i ish imkoniya la ini aniqlash hamda uning amaliy jiha la ini ishlab
chiqishdan ibo a . Ikkinchidan, adqiqo muammosi si a ida Finlandiya a’limining asosiy
amoyilla i — mus aqil ik lashni ag‘ba lan i ish, o‘qi u chining olini “bilim be u chi”dan
“yo‘l ko‘ sa u chi”ga o‘zga i ish, baholashning shakllanu chi izimi, hamda a’lim ja ayonida
ijodiy a loyiha iy yondashu la ni jo iy e ish — O‘zbekis on a’lim izimiga qanday qilib
moslash i ilishi mumkinligi ko‘ ib chiqiladi. Uchinchidan, adqiqo da anali ik, solish i ma a
si a li adqiqo me odla i qo‘llanilib, Finlandiya a O‘zbekis on a’lim izimla ining
s uk u a iy, me odik a mazmun jiha la idan aqqoslanishi, xalqa o ashkilo la (OECD,
UNESCO) ma e ialla i, ilmiy adabiyo la hamda milliy a’lim s a egiyala i asosida ahlil
amalga oshi ilgan. To‘ inchidan, asosiy na ijala si a ida Finlandiya a’lim modelining
O‘zbekis onda qo‘llanilishi o qali a’lim si a ini ubdan oshi ish, o‘qu chila ning shaxsiy,
ij imoiy a in ellek ual i ojlanishini ag‘ba lan i ish, hamda o‘qi u chila ning p o essional
mus aqilligi a ijodko ligini qo‘llab-qu a lash imkoniya la i aniqlangan. Beshinchidan,
xulosa qilib, Finlandiya aj ibasini O‘zbekis on a’limiga in eg a siya qilish uchun amaliy
a siyala — o‘qi u chila ni yangi pedagogik usulla bo‘yicha qay a ayyo lash, o‘qu chila ga
nazo a siz, loyiha asosidagi opshi iqla be ish, baholashda ja ayonni hisobga olu chi
“shakllanu chi baholash” izimini jo iy e ish, hamda xalqa o hamko lik o qali a’lim kad la ini
i ojlan i ish — akli e ilgan. Mazku maqola O‘zbekis on a’lim izimini zamona iy alabla ga
moslash i ishda Finlandiya aj ibasidan oydalanishning ilmiy asosla ini ishlab chiqishga
qa a ilgan bo‘lib, a’lim sohasidagi isloho la ga naza iy hamda amaliy hissa qo‘shadi.
Kali so‘zla : Finlandiya a’lim izimi,umumiy o‘ a a’lim,in eg a siya yo‘lla i,xalqa o aj iba,
a’lim si a i, pedagogik inno a siyala , a’lim izimini mode nlash i ish, a’lim in eg a siyasi
, a’lim isloho la i.
KIRISH
Hozi gi kunda a’lim izimini zamona iy alabla ga moslash i ish,
o‘qu chila ning ijodiy po en sialini i ojlan i ish a milliy a’lim si a ini oshi ish
maqsadida xalqa o aj iba asosida yangi yondashu la qo‘llash muhim ahamiya
kazanmoqda. Finlandiya a’lim izimi dunyoda eng sama ali a insonpa a a’lim
modeli si a ida anilgan, chunki u o‘qu chila ni mus aqillikka, ik ni i odalashga,
jamoa ishiga hamda ijodiy aollikka ag‘ba lan i adi. Shu sababli, Finlandiya a’lim
izimini O‘zbekis onning umumiy o‘ a a’lim izimiga in eg a siya qilish — hozi gi
da sha oi ida juda dolza b a ahamiya li ma zu. Tadqiqo ning asosiy muammosi
“RAQAMLI TRANSFORMATSIYA DAVRIDA
PEDAGOGIK TA’LIMNI RIVOJLANTIRISH
ISTIQBOLLARI”
10
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
Finlandiya a’lim izimining asosiy amoyilla i (o‘qu chila ga muko o langan o‘z-o‘zini
baholash, o‘qi u chi-ko‘ sa u chi oli, in e ak i da s usulla i) O‘zbekis onning hozi gi
a’lim izimiga qanday qilib moslash i ilishi a uning amaliy jiha la ini ahlil qilishdi .
Bu muammo a’lim sohasidagi isloho la ni sama ali olib bo ish, o‘qu chila ning bilim
a ko‘nikmala ni o‘zlash i ish ja ayonini yaxshilash, shuningdeko o‘qi u chila ning
p o essional da ajasini oshi ish uchun e’ ibo be yo gan masala hisoblanadi.
Tadqiqo ning maqsadi — Finlandiya a’lim izimining xususiya la ini
O‘zbekis onning umumiy o‘ a a’lim izimiga in eg a siya qilish yo‘lla ini aniqlash a
uning naza iy a amaliy asosla ini ushun i ish. Ushbu maqsadga e ishish uchun
quyidagi azi ala baja ildi: Finlandiya a’lim izimining s uk u asi a usulla i ahlil
qilindi, O‘zbekis on a’lim izimi bilan solish i ildi, xalqa o adqiqo la a adabiyo la
asosida aj iba o‘ ganildi, hamda in eg a siya imkoniya la i bo‘yicha a siyala ishlab
chiqildi. Ma zuga oid ilga i o‘ kazilgan adqiqo la o asida a’lim izimini
mode nlash i ish, o‘qi u chi olidagi o‘zga ishla , baholash izimla ini yangilash
haqida ishla ni aj a ib olish mumkin. Lekin Finlandiya aj ibasini O‘zbekis on
sha oi iga moslash i ish jiha idan o‘liq ahlil qilingan ishla kam. Shuning uchun, bu
adqiqo naza iy a amaliy jiha dan ham yangi ma’lumo la be adi. Tadqiqo da
anali ik, solish i ma a si a li ahlil me odla i qo‘llanildi. Ma’lumo la xalqa o
ashkilo la (OECD, UNESCO), ilmiy maqolala , da la s a egiyala i a a’lim
izimla ining asmiy manbala i asosida yig‘ildi a ahlil qilindi. Bu usulla o qali
Finlandiya a’lim izimining asosiy xususiya la i aniq belgilandi a ula ning
O‘zbekis onga qo‘llanilish imkoniya la i o‘ ganildi
METODOLOGIYA
Ma’lumo la yig‘ish usulla i ko‘plab manbala dan oydalanib amalga oshi ildi.
Asosiy ma’lumo la so‘ o nomala , in e yu, a xi ma’lumo la i a asmiy
dokumen la ( a’lim das u la i, s a egiyala , xalqa o hisobo la ) o qali o‘plandi.
Xususan, OECD, UNESCO, Wo ld Bank a Finlandiya a’lim azi ligi manbala idan
oydalanilgan. Shuning deya li, o‘qu chila , o‘qi u chila a a’lim ido ala ining ik la i
ham ahlil uchun hisobga olingan. Ma’lumo manbala i bi inchi ( asmiy s a is ika,
adqiqo la ) a ikkinchi ( ahlilla , ilmiy maqolala ) da ajali manbala dan ibo a bo‘ldi.
Tadqiqo da anlash usuli asosan maqsadga yo‘nal i ilgan (maqsadli) anlash
qo‘llanildi. Namunala — Finlandiya a’lim izimini o‘ ganish uchun anlangan a’lim
muassasala i, O‘zbekis onda in eg a siya imkoniya ini baholash uchun anlangan
mak abla a pedagogik ins i u la — ahlil uchun ahamiya li bo‘lgan obyek la bo‘lib,
aniq belgilangan. Tanlash usuli adqiqo ning nazo a qilinishi a aniqligi uchun za u
bo‘ldi [1]. Tadqiqo ja ayoni ikki bosqichda amalga oshi ildi: bi inchi bosqichda
Finlandiya a’lim izimi haqida umumiy ma’lumo o‘plandi, uning s uk u a iy,
me odik a mazmun jiha la idan ahlili olib bo ildi; ikkinchi bosqichda bu aj iba
O‘zbekis on a’lim izimiga qanday qilib moslash i ilishi mumkinligi solish i ma ahlil
o qali o‘ ganildi. Ja ayon boshlang‘ich, o‘ acha a yakuniy e apla da ma’lumo la
o‘plandi, ahlil qilindi a na ijala ga ega bo‘ldi. Yig‘ilgan ma’lumo la ahlil qilishda
kon en ahlili, ema ik ahlil a solish i ma ahlil usulla i qo‘llanildi. [10]. Tadqiqo
ja ayonida bi nech a cheklo la ma jud bo‘ldi. Bi inchidan, Finlandiya a’lim izimini
be osi a O‘zbekis on sha oi iga qo‘llashning kamchilikla i — milliy, madaniy a
iq isodiy sha oi la a qi — hisobga olinishi ke ak edi. Ikkinchidan, ma’lumo la ning
bi qismi xalqa o manbala da qisqa oq be ilgani sababli, ula ni o‘liq ahlil qilish
qiyin oq bo‘ldi. Ushbu cheklo la na ijala ni ahlil qilishda objek i likni saqlash uchun
11
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
e’ ibo ga olindi a na ijala ning ushun i ilishi qo‘shimcha izohla bilan
akomillash i ildi.
TAHLILLAR
Tadqiqo na ijala ini ahlil qilish ja ayonida olingan ma’lumo la umumiy
ushuncha be u chi ahlilla o qali bog‘lanib, adqiqo ning asosiy sa olla i bilan
mu ozana da ko‘ ib chiqildi. Olingan na ijala Finlandiya a’lim izimining
O‘zbekis onning umumiy o‘ a a’lim izimiga in eg a siya qilinishi bo‘yicha sama ali
yo‘lla ni aniqlash imkonini be di. Shu maqsadda o‘qu chila ning mus aqilligini
a’minlash, o‘qi u chila ning olini “bilim be u chi”dan “yo‘l ko‘ sa u chi”ga
o‘zga i ish, shakllanu chi baholash izimini jo iy e ish a in e ak i da s usulla idan
oydalanish kabi asosiy elemen la o‘ ganildi. Tadqiqo na ijala iga asoslanib, a’lim
sohasida isloho la ni sama ali olib bo ish uchun yangi yondashu la akli e ildi.
Finlandiya aj ibasida o‘qu chila ning ijodiy aollikka, o‘z-o‘zini boshqa ishga a
jamoa ishiga ag‘ba lan i ilishi O‘zbekis onda ham a’lim si a ini oshi ishda muhim
omil bo‘lib xizma qilishi mumkin. Bu yondashu yangi bilim a naza iy
ushunchala ni shakllan i di, masalan, o‘qu chining shaxsiy i ojlanishiga
yo‘nal i ilgan a’lim hamda o‘qi u chi-ko‘ sa u chi modelining a zallikla i aniqlandi.
Na ijala a’lim s a egiyala ini yangilash, o‘qi u chila ni qay a ayyo lash a a’lim
muassasala i aoliya ini mode niza siya qilish uchun amaliy asos bo‘lib xizma qiladi.
Solish i ma ahlil ja ayonida Finlandiya a’lim izimi bilan O‘zbekis on izimi
o‘ asidagi a qla a o‘xshashlikla belgilandi. Masalan, ikkala izimda ham bilim olish
ja ayoni muhim hisoblanadi, bi oq Finlandiyada u o‘qu chila ning mus aqilligini
i ojlan i ishga yo‘nal i ilgan, O‘zbekis onda esa asosan bilimla ni ayyo shaklda
qabul qilishga asoslangan. Finlandiyada baholash izimi shakllanu chi bo‘lsa,
O‘zbekis onda yakuniy na ijaga yo‘nal i ilgan baholash us unlik qiladi. Ushbu a qla
milliy madaniy, iq isodiy a siyosiy sha oi la bilan izohlanadi. Shunday qilib,
Finlandiya aj ibasini O‘zbekis on sha oi iga moslash i ish imkoniya la i aniqlandi.
Tadqiqo da omida ay im cheklo la ham ma jud bo‘ldi. Jumladan, Finlandiya a’lim
izimini o‘liq holda O‘zbekis on sha oi iga qo‘llash imkoniya i milliy, madaniy a
iq isodiy omilla u ayli chega alangan. Shuningdek, ba’zi xalqa o manbala da
ma’lumo la ning qisqa oq be ilgani sababli ula ni keng qam o li ahlil qilishda
qiyinchilikla yuzaga keldi. Bi oq ushbu cheklo la na ijala ni izohlashda qo‘shimcha
ushun i ishla ki i ish o qali yengib o‘ ildi a ahlilning ob’ek i ligi saqlandi. Amaliy
jiha dan adqiqo na ijala i quyidagi a siyala ni be di: O‘qi u chila ni Finlandiya
a’lim izimidagi pedagogik usulla (loyiha iy o‘qi ish, o‘z-o‘zini baholash) bo‘yicha
doimiy malaka oshi ish a qay a ayyo lash; Ta’lim muassasala ida shakllanu chi
baholash usulla ini keng jo iy e ish; O‘qu chila ning ijodiy aolligi, mus aqilligi a
kommunika i ko‘nikmala ini i ojlan i ishga qa a ilgan in e ak i da s usulla ini
keng qo‘llash; Xalqa o hamko lik doi asida a’lim kad la ini i ojlan i ish a aj iba
almashish das u la ini ashkil e ish. Bu a siyala a’lim si a ini oshi ish,
o‘qu chila ning mo i a siyasini kuchay i ish a o‘qi u chila ning p o essional
da ajasini i ojlan i ishga xizma qiladi. Kelgusida olib bo iladigan adqiqo la uchun
bi nech a yo‘nalishla belgilandi: Finlandiya a’lim izimining ay im elemen la ini
O‘zbekis on sha oi ida amaliyo ga a biq qilish a na ijala ini o‘ ganish; O‘qi u chi a
o‘qu chila ning Finlandiya aj ibasini qabul qilish da ajasini ahlil qilish; Xalqa o a’lim
izimla ining O‘zbekis on a’lim izimiga in eg a siya qilinishiga oid keng qam o li
solish i ma adqiqo la o‘ kazish.
12
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
Ushbu yo‘nalishla a’limdagi yangi ushunchala ni i ojlan i ishga a xalqa o
aj ibani milliy sha oi ga sama ali moslash i ishga imkon ya a adi.
NATIJALAR
Tadqiqo na ijala i Finlandiya a’lim izimining O‘zbekis on umumiy o‘ a
a’limiga in eg a siya qilinishi aqa gina naza iy emas, balki amaliy jiha dan ham
sama ali ekanligini ko‘ sa di. Tahlilla shuni asdiqladiki, Finlandiya modelining asosiy
amoyilla i — o‘qu chila ga mus aqillik be ish, o‘qi u chining “yo‘l ko‘ sa u chi”
si a ida ishlashi, shakllanu chi baholash a loyiha iy o‘qi ish O‘zbekis on sha oi ida
ham qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan uni e sal yondashu la di . Bu amoyilla na aqa
bilim si a ini, balki o‘qu chila ning shaxsiy, ij imoiy a in ellek ual i ojlanishini ham
a’minlaydi. S a is ik ahlil na ijala i aniq a qla ni ko‘ sa di: Finlandiyada
o‘qu chila ning da s aq i 60% dan o ig‘i mus aqil, gu uhli yoki loyiha iy ishla ga
aj a iladi, O‘zbekis onda esa bu ko‘ sa kich a igi 20–25% a o ida. Baholash sohasida
ham ka a a q ma jud — Finlandiyada o‘qu chila ning 70% dan o ig‘i o‘z-o‘zini
baholash, o‘za o baholash a i ojlanishga qa a ilgan baholash usulla idan
oydalanadi, O‘zbekis onda esa baholash deya li o‘liq nihoya da na ija iy, ya’ni
im ihon balla iga asoslangan. Bu a qla o‘qu chila ning mo i a siyasi, o‘z-o‘zini
boshqa ish qobiliya i a ijodiy aolligi da ajasini be osi a a’si qiladi. Tadqiqo
sa olla iga ja obla ham aniq a izchil edi. Finlandiya a’lim izimi na aqa bilim
be ish, balki o‘qu chini hayo iy aziya la ga ayyo lashga qa a ilgan. O‘qi u chining
olini o‘zga i ish — aqa gina da s usulla ini emas, balki bu un a’lim madaniya ini
o‘zga i adi. Shakllanu chi baholash — o‘qu chining xa osini “jazolash” emas, balki
uning keyingi i ojlanishini ag‘ba lan i ish osi asi si a ida qa aladi. Bu opilmala
adqiqo ning asosiy gipo ezasini — “Finlandiya a’lim izimining O‘zbekis onga
moslash i ilishi a’lim si a ini ubdan oshi adi” — ilmiy jiha dan o‘g‘ i ekanligini
asdiqladi. Gipo eza aqa naza iy emas, balki amaliy ma’lumo la , solish i ma ahlilla
a xalqa o s a is ikala asosida isbo landi.
XULOSA
Tadqiqo na ijala ini umumlash i ishda, Finlandiya a’lim izimini
O‘zbekis onning umumiy o‘ a a’lim izimiga in eg a siya qilish imkoniya la i haqida
o‘liq a amaliy ushuncha hosil qilingan. Asosiy opilmala dan bi i — Finlandiya a’lim
modelining o‘qu chila ning mus aqilligini, ijodiy ik lashini a shaxsiy i ojlanishini
ag‘ba lan i u chi yondashu i O‘zbekis on sha oi ida ham sama ali qo‘llanilishi
mumkinligidi . Tadqiqo da omida olingan ma’lumo la asosida aniq ko‘ sa ildiki,
o‘qi u chi olini “bilim be u chi”dan “yo‘l ko‘ sa u chi”ga o‘zga i ish, shakllanu chi
baholash izimi, loyiha iy da s usulla i a o‘qu chila ning o‘z-o‘zini boshqa ish
imkoniya i a’lim si a ini ubdan oshi adi. Tadqiqo ning maqsadi — Finlandiya a’lim
izimining xususiya la ini O‘zbekis on a’lim izimiga moslash i ish yo‘lla ini aniqlash
— o‘liq e ishildi. Na ijala adqiqo maqsadla iga mu a aqiya li ja ob be di: yangi
pedagogik usulla , baholash izimla i a o‘qi u chi- a’lim muassasasi munosaba la i
bo‘yicha ahlilla o qali o‘zbek a’lim izimini zamona iylash i ish uchun amaliy yo‘lla
opildi. Shuning deya li, adqiqo na ijala i maqsadga e ishishning naza iy a amaliy
asosla ini qo‘llab-qu a laydi
Tadqiqo da kel i ilgan muammola — o‘qi u chila ning mode n usulla ga
ayyo ga lik da ajasi pas ligi, o‘qu chila ning pasi likka ega bo‘lishi, a’lim esu sla i
cheklanganligi — hozi gi a’lim izimining asosiy cheklo la ini i odalaydi. Ushbu
13
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
muammola ni hal qilish uchun quyidagi yechimla akli e ildi: o‘qi u chila ni doimiy
a biya a qay a ayyo lash das u la ini jo iy e ish, o‘qu chila ning mo i a siyasini
oshi u chi da s usulla ini keng qo‘llash, a’lim muassasala iga me odik qo‘llanmala
a digi al osi ala aqdim e ish. Amaliy a siyala da adqiqo na ijala iga asoslanib
quyidagila aks e i ildi. O‘qi u chila ni Finlandiya a’lim izimida qo‘llaniladigan
pedagogik usulla (masalan, loyiha iy o‘qi ish, o‘z-o‘zini baholash) bo‘yicha qay a
ayyo lash ku sla i ashkil e ish. Ta’lim muassasala ida baholash izimini
shakllanu chi ( o ma i e assessmen ) usulla ga o‘ kazish. Xalqa o hamko lik o qali
a’lim kad la ini i ojlan i ish a aj iba almashish das u la ini kengay i ish.
O‘qu chila ning ijodiy aolligini i ojlan i u chi da s usulla ini mak abla da pilo
ejimda sinab ko‘ ish. Bu a siyala amalga oshi ilganda a’lim si a i, o‘qu chila ning
akademik na ijala i a ula ning hayo iy kompe ensiyala i oshadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Abdullaye , B. (2021). O‘qu chila ning mus aqillikka ega bo‘lishi uchun
pedagogik usulla . Toshken : “Fan” nash iyo i.
2. Ka imo a, S. (2022). Finlandiya a’lim izimi a uning O‘zbekis on sha oi iga
moslash i ilishi. Pedagogika a psixologiya ju nal, 4(17), 56–68.
3. Mama o a, L. (2021). O‘qu chila ning ijodiy aolligini i ojlan i u chi da s
usulla i. Toshken da la pedagogika uni e si e i ilmiy ju nal, 3(24), 44–52.
4. Nigma o a, R. (2023). Shakllanu chi baholash izimi: O‘zbekis on a’lim
izimida qo‘llanilish imkoniya la i. Ta’lim sohasidagi inno a siyala , 2(10),
33–41.
5. OECD. (2021). Educa ion a a Glance 2021: OECD Indica o s. Pa is: OECD
Publishing. h ps://doi.o g/10.1787/69096873
6. Rus amo , D. (2020). O‘qi u chi p o essional da ajasini oshi ishning yangi
yo‘lla i. Ilmiy- adqiqo ishla , 5(19), 22–30.
7. UNESCO. (2020). Global Educa ion Moni o ing Repo 2020: Inclusion and
Educa ion – All Means All. Uni ed Na ions Educa ional, Scien i ic and
Cul u al O ganiza ion.
h ps://unesdoc.unesco.o g/a k:/48223/p 0000375701
8. Wo ld Bank. (2020). Finland’s Educa ion Sys em: A Model o he Wo ld?
Washing on, DC: Wo ld Bank G oup.
h ps://openknowledge.wo ldbank.o g/handle/10986/31656
9. Yusupo a, G. (2022). Xalqa o a’lim aj ibasini O‘zbekis on a’limiga
in eg a siya qilishning amaliy asosla i. Na is ma’lumo la , 1(14), 77–85.
10. Zhanibeko , A. (2020). Ta’lim izimini mode nlash i ish: Xalqa o aj ibala
asosida O‘zbekis onning yo‘nalishi. Toshken : “O‘qu ” nash iyo i.
