9
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
BOSHLANG‘ICH SINFLARDA SUN’IY INTELLEKTGA ASOSLANIB
METAKOGNITIV MONITORINGNI TASHKIL QILISH
Mualli : Xaliko a Zax o Mi shadmano na 1
A iliya siya: Xalqa o No dik uni e si e i Pedagogika ka ed asi ka a o‘qi u chisi 1
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17332965
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada boshlang‘ich a’limda me akogni i moni o ingni i ojlan i ishda sun’iy
in ellek (SI) exnologiyala ining o‘ ni a imkoniya la i ahlil qilingan. Me akogni i
moni o ing — o‘qu chila ning o‘z bilimla ini kuza ish, o‘zini baholash a o‘qu ja ayonini ongli
boshqa ish qobiliya idi . Tadqiqo da xalqa o ilmiy manbala asosida (Resea chGa e, NCSU,
OSPI a boshqala ) SI osi ala ining o‘qu chila da o‘z ik lash ja ayonini ahlil qilish, xa ola ni
anglash a o‘z-o‘zini nazo a qilish ko‘nikmala ini i ojlan i ishdagi sama ado ligi o‘ ganilgan.
Tahlil na ijala iga ko‘ a, SI asosidagi in e ak i das u la , i ual yo damchila a adap i
izimla dan oydalanish boshlang‘ich sin o‘qu chila ida me akogni i moni o ingni
shakllan i ishga yo dam be adi. Shu bilan bi ga, o‘qi u chila ning SI sa odxonligi a me odik
ayyo ga ligi mazku ja ayonning mu a aqiya ini belgilo chi muhim omil si a ida
a’kidlangan. Maqola yakunida SI exnologiyala ini a’lim ja ayoniga in eg a siya qilish o qali
o‘qu chila ning mus aqil o‘qish, e leksiya a ijodiy ik lash kompe ensiyala ini i ojlan i ish
is iqbolla i ko‘ sa ib be ilgan.
Kali so‘zla : sun’iy in ellek , me akogni i moni o ing, boshlang‘ich a’lim, o‘zini baholash,
o‘qu ja ayoni, SI sa odxonligi.
KIRISH
So‘nggi yilla da a’lim izimida sun’iy in ellek (SI) exnologiyala ini jo iy e ish
boshlang‘ich sin o‘qu chila i uchun yangi imkoniya la ni ochib be moqda. Xususan,
me akogni i moni o ing — o‘qu chining o‘z bilimla ini kuza ish, o‘zini baholash a
o‘qu ja ayonini ongli boshqa ish qobiliya i — boshlang‘ich a’limda alohida ahamiya
kasb e adi. Tadqiqo la shuni ko‘ sa adiki, SI osi ala i o‘qu chila ning o‘z ik lash
ja ayonla ini anglash, xa ola ini ko‘ ish a o‘zini o‘zi nazo a qilish ko‘nikmala ini
i ojlan i ishda sama ali yo damchi bo‘la oladi (Resea chGa e, 2023; OSPI, 2022).
Boshlang‘ich mak abla da me akogni i moni o ingni i ojlan i ish na aqa
o‘qu chila ning bilim da ajasini oshi adi, balki ula ning mus aqil o‘qish,
muammola ni hal qilish a ijodiy ik lash kompe ensiyala ini shakllan i adi. Ushbu
maqolada xalqa o aj ibala a ilmiy adqiqo la asosida boshlang‘ich a’limda
me akogni i moni o ingni sun’iy in ellek osi ala i yo damida ashkil e ish
imkoniya la i ahlil qilinadi.
METODOLOGIYA
Maqola quyidagi manbala asosida ahliliy a aqqoslash me odla idan
oydalanib yozildi:
“RAQAMLI TRANSFORMATSIYA DAVRIDA
PEDAGOGIK TA’LIMNI RIVOJLANTIRISH
ISTIQBOLLARI”
10
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
1.
A i icial In elligence Li e acy Educa ion in P ima y Schools: A Re iew
(Resea chGa e, 2023) – SI sa odxonligini boshlang‘ich sin la da shakllan i ish
bo‘yicha umumiy ahlil.
2.
Lessons Lea ned o SI Educa ion wi h Elemen a y S uden s
(NCSU, 2022) –
da s aj ibala i asosida muammola a yechimla .
3.
A P ac ical Guide: Implemen ing SI in he Class oom
(OSPI, 2022) – SI’ni amalda
sin la da qo‘llash bo‘yicha ko‘ sa mala .
4.
A i icial In elligence Me hods in Ea ly Childhood Educa ion
(Resea chGa e,
2022) – kichik yoshdagi bolala da SI usulla ini jo iy e ish aj ibasi.
5.
T ends, Oppo uni ies, and Challenges o SI in Elemen a y Educa ion
(Resea chGa e, 2023) – boshlang‘ich a’limda SI imkoniya la i a muammola i.
Me od si a ida kon en ahlil, aqqoslash a sin ez usulla i qo‘llandi. Shuningdek,
me akogni i moni o ingni i ojlan i ishga oid naza iy konsepsiyala SI osi ala i
bilan uyg‘unlash i ildi.
TAHLILLAR
Me akogni i moni o ingni i ojlan i ishda sun’iy in ellek (SI) exnologiyala ini
qo‘llash bo‘yicha ahlilla bi nech a yo‘nalishda olib bo ildi: naza iy asosla , amaliy
na ijala , psixologik a’si a pedagogik sama ado lik.
1. Naza iy ahlil. Me akogni i moni o ing o‘qu chining “o‘ylash us idan o‘ylash”
( hinking abou hinking) qobiliya ini i odalaydi. Bu ja ayon o‘qu chining o‘z bilim
da ajasini kuza ish, xa ola ini anglash a o‘qish s a egiyasini mus aqil anlash
imkonini be adi. Tadqiqo la (Fla ell, 1979; Sch aw & Dennison, 1994) shuni
ko‘ sa adiki, me akogni i ko‘nikmala e a yoshda shakllansa, o‘qu mu a aqiya i
ba qa o bo‘ladi. Sun’iy in ellek esa bu ja ayonni aqamli qayd e ish, ahlil qilish a
moslash i ish imkonini be adi. SI izimla i o‘qu chi aoliya ini kuza ib, uning xa ola i
a kuchli omonla i haqida eska i aloqa be adi, bu esa me akogni i moni o ingning
a oma lash i ilgan shaklini ya a adi.
2. Amaliy ahlil. Xalqa o aj iba shuni ko‘ sa adiki, SI asosidagi a’lim pla o mala i
(masalan, Knew on, D eamBox Lea ning, Cogni i es Tu o ) boshlang‘ich sin
o‘qu chila ida o‘zini baholash a o‘zini nazo a qilish ko‘nikmala ini i ojlan i ishda
sama ali na ijala be gan.
NCSU (2022) adqiqo iga ko‘ a, SI osi ala i bilan ishlagan o‘qu chila da xa ola ni an
olish da ajasi 25% ga, o‘z ik lash ja ayonini ahlil qilish qobiliya i 30% ga oshgan.
Shuningdek, OSPI (2022) ma’lumo la i bo‘yicha, SI asosidagi in e ak i mashqla
bolala ning e leksiya (o‘z ik ini qay a ahlil qilish) aoliya ini kuchay i gan.
3. Psixologik-pedagogik ahlil. Boshlang‘ich sin yoshidagi bolala da
me akogni i aoliya hali o‘liq shakllanmagan bo‘ladi. Shu sababli, SI
exnologiyala ini jo iy e ishda mo i a sion a hissiy omilla ni inoba ga olish za u .
Tadqiqo la (Resea chGa e, 2023) ko‘ sa ganidek, o‘qu chila ga yo‘nal i ilgan, o‘yin
(gami ika siya) elemen la i bilan boyi ilgan SI das u la i me akogni i aollikni
oshi adi, chunki ula bolala da o‘z bilim ja ayoniga qiziqish uyg‘o adi. Shuningdek,
o‘qi u chining me akogni i yo‘nal i u chi sa olla (“Men buni qanchalik o‘g‘ i
ushundim?”, “Boshqa yo‘l bilan yecha olamanmi?”) o qali SI osi ala i bilan uyg‘un
ishlashi eng sama ali yondashu si a ida ko‘ sa ilgan.
4. Pedagogik ahlil. Pedagogik nuq ayi naza dan, me akogni i moni o ingni SI
osi ala i yo damida ashkil e ish:
11
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
• indi idual o‘qi ishni a’minlaydi (SI o‘qu chining da ajasiga qa ab mashqla
be adi);
• o‘qu ja ayonini eska i aloqa bilan boyi adi (o‘qu chi o‘z xa osini da hol
ko‘ adi);
• o‘qi u chining kuza u chi olini mus ahkamlaydi (SI ma’lumo la ini ahlil qilib,
indi idual yondashu ni ejalash i adi);
• me odologik moslashu chanlikni oshi adi (SI izimi eal aq da o‘qu chini
baholaydi).
Bi oq, ay im cheklo la ma jud: exnik in a uzilma ye ishmasligi,
o‘qi u chila ning SI sa odxonligi pas ligi, a SI das u la ining o‘zbek a’lim
kon eks iga o‘liq moslash i ilmaganligi bu yo‘nalishda hal e ilishi za u bo‘lgan
muammola si a ida qayd e ildi.
5. Umumiy ahlil na ijasi. Tahlilla shuni ko‘ sa adiki:
• SI exnologiyala i yo damida me akogni i moni o ingni ashkil e ish
boshlang‘ich a’lim si a ini oshi adi;
• o‘qu chila o‘z o‘qish ja ayoniga egalik hissini hosil qiladi;
• o‘qi u chila uchun esa bu ja ayon diagnos ik a di e ensial yondashu ni
soddalash i adi.
Xulosa qilganda, SI osi ala i inson omilini o‘liq almash i masada, ula o‘qi u chi
a o‘qu chi o‘ asidagi e leksi o‘qu muloqo ini yangi bosqichga olib chiqadi.
NATIJALAR
Tahlilla quyidagi na ijala ni ko‘ sa di:
1. Me akogni i moni o ingning ahamiya i anSIqlash i ildi. Boshlang‘ich sin
o‘qu chila i ko‘pincha o‘z bilimla ini o‘g‘ i baholashda qiynaladila . SI asosidagi
osi ala (masalan, in e ak i es la , adap i das u la ) ula ga o‘z ja obla ini
ahlil qilish a xa ola ini ko‘ ishda yo dam be adi. SI asosidagi das u la
o‘qu chila ning qiyinchilikla ini a oma ik qayd e ib, o‘qi u chiga indi idual
yondashu imkonini ya a adi.
1. SI osi ala ining sama ado ligi
1.1.
Lessons Lea ned o SI Educa ion
(NCSU) adqiqo ida qayd e ilishicha,
boshlang‘ich sin la da SI qo‘llanilganda o‘qu chila ning o‘z-o‘zini nazo a qilish a
xa ola ni an olish qobiliya i oshgan.
1.2.
OSPI P ac ical Guide
ma’lumo la iga ko‘ a, SI qo‘llanilgan sin la da
o‘qu chila o‘z ik lash ja ayonla ini kuza ish a na ijala ni ahlil qilishga ez oq
o‘ gangan.
2. Amaliy yondashu la
2.1. Me akogni i moni o ingni i ojlan i ish uchun in e ak i mashqla , SI
asosidagi i ual yo damchila a gami ika siya elemen la idan oydalanish sama ali
bo‘lib chiqdi.
2.2. SI osi ala i yo damida bolala “Men buni bilamanmi?”, “Qanday qilib
yechdim?” kabi sa olla ga ja ob be ishga oda lanib, o‘z ik lash ja ayonla ini ongli
kuza a boshlaydi.
3. Cheklo la a muammola
3.1. O‘qu chila ning yosh xususiya la i sababli SI osi ala i haddan ashqa i
mu akkab bo‘lsa, ula me akogni i moni o ingni i ojlan i ish o‘ niga o iqcha
kogni i yuklama be ishi mumkin.
12
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
O‘qi u chila uchun maxsus ayyo ga lik a SI sa odxonligi za u (Resea chGa e,
2023).
MUNOZARA
Na ijala shuni ko‘ sa adiki, sun’iy in ellek osi ala idan oydalanish
boshlang‘ich sin la da me akogni i moni o ingni sama ali ashkil e ish imkonini
be adi. Bu o qali o‘qu chila :
• o‘z bilim da ajala ini kuza ish,
• xa ola ni anglash a uza ish,
• o‘z-o‘zini baholash,
• mus aqil ik lash a qa o qabul qilish ko‘nikmala ini i ojlan i adila .
Bi oq, me akogni i moni o ingni mu a aqiya li ashkil e ish uchun SI osi ala i
bolaning yosh xususiya la iga moslash i ilgan bo‘lishi lozim. O‘qi u chila esa SI
sa odxonligini egallashi a me akogni i moni o ing me odikasi bo‘yicha malakali
bo‘lishla i alab e iladi.
Shuningdek, SI asosidagi moni o ing osi ala i aqa yo damchi olni baja ishi
mumkin; ula o‘qi u chi aoliya ini o‘liq almash i maydi. O‘qu chila ning o‘zini
kuza ish a o‘zini baholash ko‘nikmala ini i ojlan i ishda insoniy muloqo a
pedagogik yondashu muhim o‘ in u adi.
XULOSA
Me akogni i moni o ing boshlang‘ich sin la da o‘qu chila ning o‘z-o‘zini
nazo a qilish, xa ola dan o‘ ganish a ongli o‘qish qobiliya la ini i ojlan i ishda
muhim ahamiya ga ega. Sun’iy in ellek osi ala i bu ja ayonni sezila li da ajada
sama ali qilishi mumkin. Xalqa o aj ibala shuni ko‘ sa adiki, SI asosidagi o‘qu
das u la i a adap i izimla yo damida me akogni i moni o ingni ashkil e ish
boshlang‘ich a’lim si a ini oshi ishga xizma qiladi.
Kelajakda SI a me akogni i moni o ing in eg a siyasi o‘qu chila ning na aqa
bilim olish, balki mus aqil ik lash a ijodiy i ojlanish kompe ensiyala ini ham
shakllan i ishga yo dam be adi. Shu sababli, bu yo‘nalishda a’lim siyosa i a me odik
adqiqo la ni chuqu lash i ish dolza b azi a hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. IHY Yim. A i icial in elligence li e acy educa ion in p ima y schools.
2. Anne O enb ei -Le wich Lessons Lea ned o SI Educa ion wi h
Elemen a y S uden s.
3. Human-Cen e ed AI Guidance o K–12 Public Schools. A P ac ical Guide
he Class oom Implemen ing SI: OSPI
4. Jim P en zas. A i icial In elligence Me hods in Ea ly Childhood Educa ion
5. Fu asan Ali Yusu . T ends, oppo uni ies, and challenges o a i icial
in elligence in elemen a y educa ion
6. Aami Ali Ra ho e A i icial In elligence and Cu iculum P ospec s o
Elemen a y School
7. Melissa Kay Dilibe i, Hea he L. Schwa z, Sy Doan, Anna Shapi o, Lydia R.
Rainey, Robin J. Lake Using A i icial In elligence Tools in K-12 Class ooms
8. Rebecca S. P ingle Repo o he NEA Task Fo ce on A i icial In elligence
in Educa ion
13
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
9. Su esh Kaswan, Applica ion o A i icial In elligence (SI) in Educa ional
Con ex s o Teaching and Lea ning
10. Islamo a F.S. The In luence O Pa en al Rela ionships On Adolescen
Gende Iden i y.
11. Mi aliye a D.T. Формирование социальной компетентности будущего
учителя как фактора успешности личности
12. Islamo a F.S. Bo‘lajak mak abgacha a’lim a biyachi-pedagogla i ij imoiy-
kasbiy i ojlanishining zamona iy endensiyala i.
