PEDAGOGY JOURNAL
h p://bes a icle. as -page.o g/
ISSN: 7675-6548 (E)
Oliy a’limda STEAM exnalogiyasi asosida mus aqil a'limini
ashkil e ish me odikasini akomillash i ish
(pedagogik ekspe imen asosida )
Yo’lchie Shax iyo Xusano ich
Andijon da la pedagogika ins i u i p o esso i
Saliye a Se a a Ma’mi bek qizi
Andijon da la pedagogika ins i u i o’qi u chisi
Anno a siya:Ushbu maqolada oliy a’limda alabala mus aqil a’limini
sama ali ashkil e ishning ij imoiy-pedagogik za u iya i a me odik asosla i
ahlil qilingan. Mus aqil a’limning shaxsiy i ojlanish, ijodiy ik lashni
shakllan i ish a kasbiy kompe ensiyala ni i ojlan i ishdagi o‘ ni yo i ilgan.
Xususan, STEAM exnologiyasi (Science, Technology, Enginee ing, A s,
Ma hema ics) asosida anla a o in eg a siya, muammoli aziya la ni hal qilish,
ijodko likni i ojlan i ish hamda jamoada ishlash ko‘nikmala ini shakllan i ish
imkoniya la i ilmiy asoslangan holda bayon e ilgan. Maqolada O‘zbekis on
Respublikasida oliy a’limni mode niza siya qilish, aqamli a’lim muhi ini
i ojlan i ish a inno a sion pedagogik exnologiyala ni jo iy e ish ja ayonla i
ham ahlil qilinib, mus aqil a’limni akomillash i ish bo‘yicha amaliy
a siyala be ilgan.
Kali so‘zla : Oliy a’lim, mus aqil a’lim, STEAM exnologiyasi,
anla a o in eg a siya, inno a sion pedagogika, ijodiy ik lash, anqidiy
ik lash, aqamli ans o ma siya, me odika, a’lim si a i.
Аннотация: В статье рассмотрены социально-педагогическая
необходимость и методические основы эффективной организации
самостоятельного обучения студентов в системе высшего образования.
Освещена роль самостоятельного обучения в личностном развитии,
формировании творческого и критического мышления, а также в
развитии профессиональных компетенций. Особое внимание уделено
возможностям применения технологии STEAM (Science, Technology,
Enginee ing, A s, Ma hema ics), которая обеспечивает
междисциплинарную интеграцию, развитие креативности, умение решать
проблемные ситуации и работать в команде. В работе также
проанализированы процессы модернизации высшего образования в
Республике Узбекистан, развития цифровой образовательной среды и
внедрения инновационных педагогических технологий. На основе
анализа предложены практические рекомендации по совершенствованию
самостоятельного обучения студентов.
PEDAGOGY JOURNAL
h p://bes a icle. as -page.o g/
ISSN: 7675-6548 (E)
Ключевые слова: высшее образование, самостоятельное обучение,
технология STEAM, междисциплинарная интеграция, инновационная
педагогика, творческое мышление, критическое мышление, цифровая
трансформация, методика, качество образования.
Abs ac : This a icle examines he socio-pedagogical necessi y and
me hodological ounda ions o e ec i ely o ganizing s uden s’ independen
lea ning in highe educa ion. The ole o independen lea ning in pe sonal
de elopmen , os e ing c ea i e and c i ical hinking, and enhancing
p o essional compe encies is highligh ed. Special a en ion is gi en o he
oppo uni ies o applying STEAM echnology (Science, Technology,
Enginee ing, A s, Ma hema ics), which p omo es in e disciplina y in eg a ion,
c ea i i y, p oblem-sol ing, and eamwo k skills. The pape also analyzes he
p ocesses o highe educa ion mode niza ion in he Republic o Uzbekis an,
he de elopmen o a digi al lea ning en i onmen , and he implemen a ion o
inno a i e pedagogical echnologies. Based on his analysis, p ac ical
ecommenda ions o imp o ing independen lea ning a e p oposed.
Keywo ds: highe educa ion, independen lea ning, STEAM
echnology, in e disciplina y in eg a ion, inno a i e pedagogy, c ea i e
hinking, c i ical hinking, digi al ans o ma ion, me hodology, educa ion
quali y.
Bugungi globallashu , aqamli ans o ma siya a inno a sion
i ojlanish ja ayonla i oliy a’lim izimiga yangicha alabla ni qo‘ymoqda.
Jahon miqyosida mehna bozo ida na aqa o‘z kasbiy aoliya ini yaxshi
biladigan, balki mus aqil ik lo chi, ashabbusko , ijodko a muammoli
aziya la ga ezko yechim opa oladigan mu axassisla ga eh iyoj obo a o ib
bo moqda. Shu sababli oliy a’lim muassasala i oldida alabala ning mus aqil
a’limini sama ali ashkil e ish masalasi eng dolza b yo‘nalishla dan bi i
si a ida kun a ibiga chiqmoqda.
Mus aqil a’lim – bu oddiygina o‘qu opshi iqla ini mus aqil baja ish
ja ayoni emas, balki shaxsni in ellek ual, ma’na iy a kasbiy jiha dan ha
omonlama i ojlan i u chi mu akkab pedagogik ja ayondi . Mus aqil a’lim
o qali alabala bilimla ni izlab opish, ula ni ahlil qilish, qay a ishlash a
amaliyo ga a biq e ish ko‘nikmala ini egallaydila . Bu ja ayon ula da na aqa
man iqiy a anqidiy ik lashni i ojlan i adi, balki yangicha yondashu la ni
ilga i su ish, ijodko lik a ashabbusko likni shakllan i ishga xizma qiladi.
Shu boisdan, oliy a’lim izimida mus aqil a’limning me odik asosla ini
zamona iy pedagogik exnologiyala asosida akomillash i ish alohida
ahamiya kasb e adi.
So‘nggi yilla da xalqa o a’lim izimida keng qo‘llanilayo gan
PEDAGOGY JOURNAL
h p://bes a icle. as -page.o g/
ISSN: 7675-6548 (E)
inno a sion yondashu la dan bi i – bu STEAM exnologiyasi (Science,
Technology, Enginee ing, A s, Ma hema ics) hisoblanadi. STEAM
yondashu i an’ana iy a’limdan a qli a ishda anla a o in eg a siyaga
ayanadi, ya’ni o‘qu chi yoki alaba bi aq ning o‘zida bi nech a anla
kesimida bilimla ni qo‘llash a yangi na ijala ya a ishga yo‘nal i iladi. Bu
yondashu o qali alabala da na aqa naza iy bilimla , balki eal hayo iy
muammola ni hal qilishga qa a ilgan amaliy ko‘nikmala ham shakllanadi.
STEAM exnologiyasining alabala ning mus aqil a’limidagi o‘ ni
quyidagila da yaqqol namoyon bo‘ladi:
Fanla a o in eg a siya – u li anla o‘ asida uz iy bog‘liqlikni
a’minlash o qali bilimla ning yaxli izimini shakllan i adi;
Ijodiy ik lashni i ojlan i ish – naza iy bilimla ni yangi g‘oya a
inno a siyala ya a ishga yo‘nal i adi;
Amaliy aoliya ga ayyo lash – olingan bilimla ni eal hayo iy a kasbiy
aziya la da qo‘llash imkonini be adi;
Muammoli aziya la ni yechish – alabala ni u li xil kasbiy a ij imoiy
muammola ga kompleks yechim opishga o‘ ga adi;
Mo i a siyani oshi ish – mus aqil a’lim ja ayonini qiziqa li a in e aol
qilish o qali alabala ning o‘zlash i ish da ajasini yaxshilaydi.
Oliy a’lim izimida STEAM exnologiyasidan oydalanish, bi
omondan, a’limning amaliy ahamiya ini kuchay i sa, ikkinchi omondan,
alabala ni zamona iy mehna bozo iga ayyo lash sama ado ligini oshi adi.
Bu o qali alabala da o‘z mu axassisligiga oid chuqu bilimla bilan bi
qa o da, ko‘p qi ali kompe ensiyala – anqidiy ik lash, hamko likda ishlash,
inno a sion yondashu a ijodko lik kabi si a la shakllanadi.
O‘zbekis on Respublikasida ham so‘nggi yilla da oliy a’lim izimini
mode niza siya qilish, an a ishlab chiqa ish in eg a siyasini kuchay i ish,
aqamli a’lim muhi ini i ojlan i ish bo asida keng ko‘lamli isloho la amalga
oshi ilmoqda. Qa o me’yo iy-huquqiy hujja la da inson kapi alini
i ojlan i ish, inno a sion yondashu la ni a’lim izimiga jo iy e ish,
alabala ning mus aqil a’limini sama ali ashkil e ish us u o azi a si a ida
belgilangan.
Shu nuq ai naza dan, mazku maqolaning maqsadi – oliy a’limda
alabala mus aqil a’limini sama ali ashkil e ishda STEAM exnologiyasining
imkoniya la ini ilmiy-pedagogik jiha dan ahlil qilish, ma jud me odikani
akomillash i ish a amaliy a siyala ishlab chiqishdan ibo a di . Ushbu
izlanishla na ijasida oliy a’lim ja ayonida mus aqil a’limni sama ali yo‘lga
qo‘yish, shuningdek, zamona iy jamiya alabla iga ja ob be adigan,
inno a sion a akku ga ega a ijodko mu axassisla ni ayyo lash imkoniya i
PEDAGOGY JOURNAL
h p://bes a icle. as -page.o g/
ISSN: 7675-6548 (E)
yuzaga keladi.
Mus aqil a’lim ushunchasi, mazmuni a ahamiya iga e’ ibo imizni
qa a sak, mus aqil a’lim – bu alabala omonidan o‘z bilimla ini mus aqil
a ishda egallash, chuqu lash i ish a amaliyo da qo‘llashga qa a ilgan a’lim
ja ayonining muhim shaklidi . Pedagogik adabiyo la da mus aqil a’lim
alabaning o‘z maqsadla iga e ishish yo‘lida o‘qi u chi ahba ligida yoki o‘z
ashabbusi bilan amalga oshi adigan o‘qu -bilish aoliya i si a ida a’ i lanadi.
Mus aqil a’lim quyidagi aoliya la ni, ya’ni:
bilimla ni mus ahkamlash, ak o lash a chuqu lash i ish;
yangi bilimla ni o‘zlash i ish;
izlanish olib bo ish a yangicha g‘oyala ni ishlab chiqish;
naza iy bilimla ni amaliyo da qo‘llash aoliya la ini qam ab oladi.
Mus aqil a’limning ahamiya i shundaki, u alabaning ijodiy ik lashini
i ojlan i adi, mus aqil qa o qabul qilish ko‘nikmala ini shakllan i adi, o‘z
us ida ishlash a o‘zini i ojlan i ishga bo‘lgan eh iyojini kuchay i adi, kelajak
kasbiy aoliya ida mus aqil a ishda bilimla ni izlab opa olish qobiliya ini
shakllan i adi.
Shunday qilib, mus aqil a’lim na aqa o‘qu ja ayonining a kibiy
qismi, balki shaxsning in ellek ual a kasbiy i ojlanishini a’minlo chi omil
si a ida ka a ahamiya ga ega. O‘zbekis on Respublikasida mus aqil a’limni
i ojlan i ish da la siyosa i da ajasida belgilangan. Xususan, quyidagi
me’yo iy-huquqiy hujja la asosiy manba hisoblanadi:
“Ta’lim o‘g‘ isida”gi Qonun (2020-yil yangi ah i da) – ushbu qonunda
a’limning uzluksizligi, alabala ning mus aqil a’lim aoliya ini qo‘llab-
qu a lash, ula ning ijodiy salohiya ini i ojlan i ish asosiy azi ala dan bi i
si a ida belgilangan. Milliy o‘qu das u la i – alabala da kompe ensiyala ni
shakllan i ish, ula ning mus aqil ishlash qobiliya ini kuchay i ishga qa a ilgan.
P eziden qa o a a monla i – masalan, oliy a’lim izimini i ojlan i ishga
oid qa o la da a’lim si a ini oshi ish, mus aqil a’lim soa la ini ko‘pay i ish,
elek on a’lim esu sla ini jo iy e ish masalala iga alohida e’ ibo qa a ilgan.
Ma’ uza ma nla ini mus aqil o‘ ganish, da slik a qo‘shimcha adabiyo la
bilan ishlash, mus aqil yozma ishla ( e e a , esse, ku s ishla i), mashq a
masalala ni yechish. Bu usulla ko‘p oq naza iy bilimla ni mus ahkamlashga
xizma qiladi.
STEAM exnologiyasi asosida in eg a siyalashgan o‘qu opshi iqla :
In e aol me odla : loyiha usuli, “case-s udy” (muammoli aziya la ni
ahlil qilish), “aqliy hujum”, “klas e ” kabi yondashu la ;
Maso a iy a’lim pla o mala i o qali mus aqil opshi iqla baja ish;
Amaliy loyihala a s a ap g‘oyala da ish i ok e ish.
PEDAGOGY JOURNAL
h p://bes a icle. as -page.o g/
ISSN: 7675-6548 (E)
Zamona iy usulla an’ana iy usulla dan a qli o‘la oq, alabala ni
aollikka undaydi, ula da ijodiy ik lash, anqidiy yondashu a jamoada
ishlash ko‘nikmala ini shakllan i adi. Uni sama ali ashkil e ish uchun huquqiy
asosla ma jud bo‘lib, an’ana iy a zamona iy usulla uyg‘unligidan
oydalanish alab e iladi. Ayniqsa, zamona iy yondashu la (STEAM, AKT,
in e aol me odla ) bugungi kunda mus aqil a’limni yanada sama ali qilish
imkonini be moqda.
STEAM (Science, Technology, Enginee ing, A , Ma hema ics) – bu
anla a o yondashu bo‘lib, a’lim ja ayonida naza iy bilimla ni amaliyo bilan
bog‘lash, k ea i likni qo‘llab-qu a lash a alabala da kompleks ik lashni
shakllan i ishga qa a ilgan. Talabala da mus aqil ik lash, muammoli
aziya la ni hal qilish, ijodko likni i ojlan i ishdagi oli STEAM yondashu i
na aqa naza iy bilimla ni mus ahkamlash, balki alabala ning mus aqil a’lim
olish quyidagi kompe ensiyala ini ham i ojlan i adi:
Mus aqil ik lash – alabala be ilgan masalani o‘z yo‘li bilan
yechishga ha aka qiladi, bunda ayyo ja ob emas, balki yechim
izlash ja ayoni muhim hisoblanadi;
Muammoli aziya la ni hal qilish – alabala loyiha, ekspe imen yoki
adqiqo o qali eal hayo iy muammola ga yechim opishga o‘ ganadi;
Ijodko lik – san’a a exnologiya elemen la ining qo‘shilishi u ayli
alabala yangicha yondashu la ni ishlab chiqadi;
Jamoada ishlash ko‘nikmala i – STEAM loyihala i oda da gu uhiy
shaklda amalga oshi iladi, bu esa kommunika i kompe ensiyani
i ojlan i adi.
O‘zbekis on oliy a’limida STEAM exnologiyasini jo iy e ish bo‘yicha
amalga oshi ilayo gan ishla “Ilm-ma’ i a a aqamli iq isodiyo ni
i ojlan i ish yili” (2020) doi asida oliy a’lim muassasala ida aqamli
exnologiyala a inno a sion yondashu la ni jo iy e ishga e’ ibo qa a ildi a
O‘zbekis on Milliy uni e si e i, Andijon da la uni e si e i, Toshken axbo o
exnologiyala i uni e si e ida STEAM labo a o iyala i ashkil qilindi.
O‘zbekis on oliy a’limida ushbu exnologiyani keng jo iy e ish a’lim si a ini
oshi ish, aqoba ba dosh kad la ni ayyo lashga xizma qiladi.
Oliy a’lim izimida alabala mus aqil a’limini sama ali ashkil e ish
bugungi kunda eng dolza b masalala dan bi i hisoblanadi. Mus aqil a’lim
ja ayoni na aqa naza iy bilimla ni o‘zlash i ishga, balki alabala da anqidiy
a ijodiy ik lash, mus aqil qa o qabul qilish, muammoli aziya la ga
kompleks yechim opish kabi ko‘nikmala ni shakllan i ishga xizma qiladi.
STEAM exnologiyasidan oydalanish esa bu ja ayonni yangi bosqichga olib
chiqadi. Fanla a o in eg a siya asosida ashkil e ilgan a’lim ja ayoni
PEDAGOGY JOURNAL
h p://bes a icle. as -page.o g/
ISSN: 7675-6548 (E)
alabala ni naza iy bilimla ni amaliyo ga a biq e ishga, s a ap loyihala da
ish i ok e ishga, ijodiy g‘oya a inno a sion yondashu la ni ishlab chiqishga
yo‘nal i adi. Bu o qali alabala da na aqa kasbiy kompe ensiyala , balki XXI
as ko‘nikmala i – hamko likda ishlash, axbo o bilan sama ali ishlash,
k ea i lik a moslashu chanlik si a la i i ojlanadi. O‘zbekis on oliy a’limida
STEAM yondashu ini keng jo iy e ish a’lim si a ini oshi ish, aqoba ba dosh
kad la ni ayyo lash hamda alabala ni global mehna bozo iga ayyo lash
imkonini be adi. Shunday ekan, mus aqil a’limni STEAM exnologiyasi
asosida akomillash i ish zamona iy a’lim ja ayonining eng muhim us u o
yo‘nalishla idan bi i bo‘lib qolmoqda.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining 2020-yil 2-ma dagi “2017 —
2021-yilla da Oʻzbekis on Respublikasini i ojlan i ishning besh a
us u o yoʻnalishi boʻyicha Ha aka la s a egiyasini “Ilm, maʼ i a a
aqamli iq isodiyo ni i ojlan i ish yili”da amalga oshi ishga oid da la
das u i oʻgʻ isida” PF-5953 son a moni.
2. O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining 2019-yil 8-ok ab dagi “Oliy
a’lim izimini 2030-yilgacha i ojlan i ish konsepsiyasi o‘g‘ isida”gi
PQ–5847-son qa o i.
3. Б.Ахмедов Inno a sion pedagogik exnologiyala a ula ni a’lim
ja ayonida qo‘llash. Toshken : Fan a exnologiya, 2021.
4. Ken Robinson Ou o Ou Minds: Lea ning o be C ea i e. Caps one
Publishing, 2011.
5. S.Tu suno Oliy a’limda mus aqil a’limni ashkil e ish me odikasi.
Toshken : TDPU nash iyo i, 2021.
6. J.W.Thomas A Re iew o Resea ch on P ojec -Based Lea ning.
Au odesk Founda ion, 2000.
7. O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining 2020-yil 2-ma dagi “2017 —
2021-yilla da Oʻzbekis on Respublikasini i ojlan i ishning besh a
us u o yoʻnalishi boʻyicha Ha aka la s a egiyasini “Ilm, maʼ i a a
aqamli iq isodiyo ni i ojlan i ish yili”da amalga oshi ishga oid da la
das u i oʻgʻ isida” PF-5953 son a moni.
