ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-2.889,
2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-10
319
Real sek o kompaniyala i uchun in es i siya iskla ini baholashning me odologik osi ala i
Say iye a Pa izoda O abek qizi
G adua ed mas e ’s s uden a Tashken S a e Uni e si y o Economics
Shaislamo a Na giza Kabilo na
Associa e p o esso o he Depa men Valua ion and In es men s o TSUE, PhD
Anno a siya: Maqolada kompaniyala ga in es i siya ki i ish, mak o hamda mik o da ajada
shakllanadigan iska ning salbiy a’si ini kamay i ishga oid me odologik yondashu la ko‘ ib
chiqiladi. In es i siya iskla ini o‘za o bog‘liq boshqa iskla o qali i odalash a in es i siya iskla ini
gu uhli ja ayon si a ida baholash algo i mi o‘ ganib chiqilgan. In es i siya iskla ining asosiy
belgilo chi xususiya la i si a ida muhi , loyiha da omiyligi a ko‘lami, isk pozi siyasi, p o ili, isk
appe i i, oqiba la , imkoniya la sig‘imi hamda in es i siya loyihasiga a’si na ijala i ham ko‘ ib
chiqilgan. In es i siya iskla ini hisobga olish izimi shakllan i ilgan bo‘lib, u xa la ni aniqlash,
baholash, moni o ing qilish a nazo a qilish o qali salbiy oqiba la ni minimallash i ish hamda
imkoniya la ni kengay i ishga qa a ilgan cho a- adbi la ni ejalash i ish a amalga oshi ish bilan
bog‘liq unksiyala ni baja adigan a ibli s uk u a iy elemen la majmuasidan ibo a . Dinamik
a akkalchilik omilini inoba ga olgan holda in es i siya loyihala ining eal po elini shakllan i ish
usuli ishlab chiqilgan.
Kali so‘zla : In es i siya iskla i, in es i siya loyihasi, in es i siya appe i i, iskni shakllan i u chi
omilla , isk pozi siyasi, isk p o ili.
Ki ish. Milliy iq isodiyo ning ba qa o i ojlanishini a’minlashda eng muhim omilla dan bi i —
in es i siya salohiya i a in es i siya jozibado ligining uzluksiz hamda ba qa o o‘sishidi .
In es i siyala ning a kibi a ula ning sama ado ligi mamlaka ning iq isodiy na ijala i hamda eal
sek o ko xonala ining aqoba ba doshlik da ajasiga be osi a a’si ko‘ sa adi. Amaliyo da eal
in es i siyala , oda da, u li in es i siya loyihala ini amalga oshi ish o qali o‘yobga chiqa iladi. Shu
bilan bi ga, loyihala ni a biq e ish ko‘plab iskla ni yuzaga kel i adi. Bunga mamlaka dagi iq isodiy
a siyosiy aziya ning ez- ez o‘zga ishi, moliya izimidagi ba qa o likning ye ishmasligi,
shuningdek yangi u dagi eal in es i siya loyihala i a ula ni moliyalash i ish mexanizmla ining
paydo bo‘lishi sabab bo‘ladi (qa ang: Hellia a boshq., 2002).
Ko‘pincha kompaniyala in es i siya iskla ini baholash hamda ula ni sug‘u alashga ye a li da ajada
e’ ibo qa a maydi. Shu bilan bi ga, ushbu masalala ni boshqa ish bilan shug‘ullanu chi maxsus
bo‘linmala ko‘plab ashkilo la ning boshqa u uzilmasida ma jud emas. Riskla ni aniqlash a ahlil
qilish bo‘yicha axbo o , uslubiy hamda anali ik asosla ning ye ishmasligi esa mazku yo‘nalishning
ilmiy adqiqo la uchun dolza bligini yanada oshi adi.
Adabiyo la ahlili a me odla . Ushbu adqiqo ning me odologiyasi iskla ni boshqa ish hamda
kompaniya uchun xa li aziya la yuzaga kelishini oldindan basho a qilish, shuningdek, ula ning
salbiy oqiba la ini ba a a e ish yoki kamay i ishga qa a ilgan usulla , yondashu la a cho ala
majmuini ko‘ ib chiqish o qali aniqlanadi. Riskla ni boshqa ishdagi asosiy azi a — isk a
da omadning op imal uyg‘unligini a’minlaydigan a ian ni opishdi . Bunda, in es i siya
loyihasining en abelligi qanchalik yuqo i bo‘lsa, uni amalga oshi ishdagi a akkalchilik da ajasi ham
shunchalik yuqo i bo‘lishi e’ ibo ga olinadi.
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-2.889,
2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-10
320
Tadqiqo ning me odologik asosi quyidagi me odologik yondashu la a ula ning u li
modi ika siyala iga ayanadi:
1. Riskla ning yaxli maydoni yondashu i. Mazku yondashu doi asida iskla ni boshqa ishning
izimlilik, komplekslik a yaxli lik amoyilla i amalga oshi iladi. Bu yondashu in es i siya loyihasi
uchun iskla ni boshqa ish izimini ya a ishni alab qiladi. Ya’ni, eh imoliy xa la ni oldini olish,
ula ning salbiy oqiba la ini minimallash i ish a ak o iy yuzaga kelishining oldini olishga qa a ilgan
cho ala majmuini o‘z ichiga oladi. Cagliano a boshq. (2012), Kmec (2011), Yen (2004) asa la ida
iskla ni boshqa ish izimi quyidagicha a’ i lanadi: “Riskla ni aniqlash, o‘lchash, a ibga solish,
nazo a a moni o ing qilish ja ayonida qo‘llaniladigan ashkiliy, me odologik a a oma lash i ilgan
osi ala majmuasi bo‘lib, u eh imoliy xa la ni oldini olish, ula ning salbiy oqiba la ini kamay i ish
a ak o iy yuzaga kelishini ba a a e ishga qa a ilgan.” Lappe a Spang (2014), Liu ui a T aian
(2019), Lonča (2011) bank iskla ini boshqa ish izimini bank xodimla i omonidan noaniqlik
sha oi ida ijobiy moliya iy na ijaga e ishish, xa li aziya la ning yuzaga kelishini oldindan basho a
qilish a ula ning salbiy oqiba la ini ba a a e ish yoki kamay i ishga qa a ilgan cho ala , usulla a
exnikala majmuasi si a ida a’ i laydi.
2. Tizimli yondashu . Mazku yondashu in es i siya iskla ini boshqa ish izimini boshqa u
unksiyasining bi qismi si a ida shakllan i adi. U ejalash i ish, iskla ni aniqlash a baholash, ula ga
qa shi cho ala ishlab chiqish, iskla ga munosaba osi ala idan oydalanish, moni o ing a nazo a ni
amalga oshi ish bo‘yicha unksiyala ni baja adigan ashkiliy a s uk u a iy elemen la majmuini o‘z
ichiga oladi. Ushbu izimning asosiy azi asi — loyiha iskla i da ajasini belgilangan chega ala da
saqlab u ish, qabul qilingan iskga chidamlilik da ajasiga mu o iq boshqa ish a shu asosda
kompaniya uchun kelajakdagi pul oqimla ining ishonchliligi hamda ba qa o ligini a’minlashdan
ibo a di (Lui a Yu, 2010; Mohamed a McCowan, 2001).
3. In eg a siyalashgan yondashu . In es i siya loyihasining mu akkabligi a aniqlangan xa la
soniga qa ab, iskla ni boshqa ish izimi hamda loyiha in eg a siyasini boshqa ish doi asida isk-
menejmen in eg a siyalashgan yondashu ni jo iy e ishga asoslanishi lozim. Ushbu yondashu ga
ko‘ a, boshqa u izimi po el (in eg a siyalashgan) isk ahliliga asoslangan holda loyiha uchun
belgilangan isk p o ili a iskka bo‘lgan ish aha da ajasiga mu o iqlikni a’minlashi ke ak.
Me odologiya doi asida iskla ni ahlil qilishning quyidagi o‘ xil yondashu i aj a iladi, ula isk-
menejmen ning biznes ja ayonla i bilan in eg a siyalashu da ajasiga ko‘ a gu uhlangan:
(a) Minimal in eg a siya — aqa muhim xa li hodisala ga e’ ibo qa a ish a asosiy (k i ik) iskla ni
boshqa ish;
(b) Cheklangan in eg a siya — alohida iskla ni emas, balki ma’lum belgila ga ko‘ a uzilgan iskla
gu uhla i (ka ego iyala i)ni boshqa ish;
(c) Qisman in eg a siya — biznes maqsadla iga a ula ni amalga oshi ishga a’si qilu chi iskla ga
yo‘nal i ilgan yondashu ;
(d) To‘liq in eg a siya (in eg a siyalashgan yondashu ) — isk-menejmen ni izimli yondashu
si a ida ko‘ ib chiqish, u loyihaning s a egiyasi a biznes maqsadla iga asoslanadi (Junkes a boshq.,
2015; Seyedhoseini a Ha e i, 2009; Wilkinson a Elahi, 2003).
C e ko ic (2002), Kwak a T aian (2018), Simić a boshq. (2011), K koska a Schenk-Hoppé (2019)
ishla idan kelib chiqib, in es i siya iskla i quyidagi a kibiy qismla ga bo‘linadi: oydani qo‘ldan
boy be ish xa i; oyda kamayishi xa i; be osi a moliya iy za a xa i. Foydani qo‘ldan boy be ish
xa i — bu o‘g‘ idan- o‘g‘ i moliya iy za a bo‘lmagan, bi oq muayyan cho ala (masalan, sug‘u a,
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-2.889,
2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-10
321
xedji lash, in es i siya a h.k.) ko‘ ilmagani yoki baja ilmagani oqiba ida yuzaga keladigan oyda
yo‘qo ish xa idi . Foyda kamayishi xa i esa po el in es i siyala , depozi la yoki k edi la
bo‘yicha oizla a di idendla hajmining pasayishi na ijasida yuzaga keladi. Ushbu u dagi xa la
a kibiga oiz a k edi xa la i ham ki adi (Ke zne , 2001).
Risk-menejmen ning asosiy azi ala i — oqeala i ojining mumkin bo‘lgan muqobil ssena iyla ini
aniqlash, ula ning yuzaga kelish eh imoli a oqiba la ini baholash hamda xa omilla ini ba a a
e ish yoki ula ni minimal da ajaga ushi ishdan ibo a di .
Na ijala . In es i siya sohasida xa omilini hisobga olish. Tu li xil xa la ga duch kelish bugungi
bozo iq isodiyo i sha oi ida ha qanday in es o uchun umumiy ahdiddi . Oda da, muayyan o a
yoki xizma la ishlab chiqa ishga in es i siya qilgan in es o ishlab chiqa ish na ijala ining
jamoa chilik omonidan an olinishi bo asida o‘liq ishonchga ega bo‘la olmaydi. Amalda bunday an
olinishi u li omilla ning mu a aqiya li uyg‘unlashu iga bog‘liq bo‘lib, na ijada in es o
ku ilganidan pas oyda olish yoki ha o za a ko‘ ish xa ini o‘z zimmasiga oladi. Shu bois
in es i sion xa la ni o‘ ganish, ula ni kel i ib chiqa u chi omilla ni aniqlash hamda eh imoliy
yo‘qo ishla ni hisoblash — zamona iy kompaniya uchun muayyan ishlab chiqa ish yoki ijo a
aoliya iga sa moya ki i ish haqida qa o qabul qilayo ganda muhim masalala hisoblanadi. Shu
sababli in es i sion xa la ni baholash qobiliya i kompaniya aoliya ida za u iy omil hisoblanadi.
Mazku adqiqo ning maqsadi — eal sek o ko xonala i uchun in es i sion xa la sohasini ahlil
qilish hamda dinamik xa omilini hisobga olgan holda in es i siya loyihala ining haqiqiy po elini
shakllan i ish me odologiyasini ishlab chiqishdi (Dey, 2001).
Iq isodiyo ning eal sek o iga in es i siya qilishda ko‘p omilli xa modelini ishlab chiqish a
qo‘llash u li omilla ning in es i siya xa la iga a’si ini ye a li da ajada aniqlik bilan aniqlashga
yo dam be adi. Bunday model u li omilla ning in es i siyala dagi ulushini ko‘ sa ishi, shuningdek
mamlaka ning ij imoiy-iq isodiy i ojlanishining u li da la ida bu ulushla ning qanday o‘zga ishini
aks e i ishi mumkin. Bi oq, o‘zga u chan iq isodiy sha oi da ko‘p omilli in es i sion xa modeli
yo damida xa da ajasini aniq belgilash qiyin.
Real sek o iq isodiyo ida in es i sion xa la ni p ognozlash muammosini yanada chuqu oq hal
qilish uchun s a is ik usulla bilan bi qa o da eh imolla naza iyasi a mik oiq isodiy ahlil usulla ini
o‘z ichiga olgan baholash izimini ya a ish lozim (Smi h, 2005; Wang a Yuan, 2011). Xa
omilla ining o‘liq majmuasini hisobga olish yanada aniq oq xa baholash uchun muhimdi . Ushbu
omilla majmuasi in es i siya loyihala ining ashqi a ichki muhi idagi ba cha sha oi la ni aks
e i ishi a po en sial yo‘qo ishla ni yuzaga kel i u chi omilla ni qam ab olishi ke ak (Nokes a
Ful on, 2019).
Quyida kompaniyala ning in es i siya aoliya idagi isk omilla i asni i 1-jad alda kel i ilgan.
1-jad al. In es i siya loyihala i uchun isk omilla ining asni i.
Risk omilla i gu uhla i
Risk omilla i
1. Ij imoiy-siyosiy iskla
1.1. Siyosiy beqa o lik
1.2. E nik yoki diniy moja ola
1.3. Jinoya chilik da ajasi
1.4. Aholining mulkchilik shaklla iga munosaba i
1.5. Da la soliq siyosa i
1.6. Monopoliyani cheklash da ajasi
1.7. Aholining adbi ko likka munosaba i
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-2.889,
2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-10
322
1.8. Raqoba ni himoya qilish
2. Mak oiq isodiy iskla
2.1. Iq isodiy izimning ba qa o ligi
2.2. Da la omonidan a ibga solish da ajasi
2.3. Biznes siklining bosqichi
2.4. Moliya iy izimning hola i
2.5. Mak oiq isodiy ma’lumo la ning
ishonchliligi da ajasi
2.6. Aholi da omadla i da ajasi
2.7. Tadbi ko lik aolligi
2.8. Biznes madaniya i (oda la , an’anala ,
me’yo la )
3. Mik oiq isodiy iskla
3.1. Mulkchilik shakli
3.2. Kompaniyaning bozo dagi ulushi
3.3. Kompaniyaning moliya iy hola i
3.4. Kompaniyaning kad la salohiya i
3.5. In es i siya jozibado ligi
3.6. Tashkiliy boshqa u izimi
3.7. Inno a sion salohiya
3.8. Ishlab chiqa ish ja ayonini boshqa ish
4. Huquqiy iskla
4.1. Qonunchilik bazasining mukammallik
da ajasi
4.2. A bi aj ja ayonla ining mukammallik
da ajasi
4.3. Sha noma majbu iya la ini buzganlik uchun
ja obga lik
4.4. Ichki bozo ni himoya qilish da ajasi
4.5. Bojxona siyosa i
4.6. Ta i kelishu la i
4.7. Li senziyalash siyosa i
4.8. Himoya mexanizmla i
Munoza a. In es i siya iy iskla ni sama ali ahlil qilish o mal yondashu la hamda empi ik
uslubla ning uyg‘un kombina siyasini alab e adi. Bunday yondashu o‘g‘ i qo‘llanilgan aqdi da,
isk manbala ini aniqlash, eng muhim (k i ik) omilla ni belgilash, po en sial muammola ni oldindan
baholash a ula ning oldini olish, esu sla dan sama ali oydalanish a yuqo i si a ko‘ sa kichla iga
e ishishda sama ali osi a bo‘lib xizma qilishi mumkin.
Shuningdek, amaliy aj iba a ko‘nikmala ga ega bo‘lish juda muhim bo‘lib, bu bi omondan
sino dan o‘ gan sxema a yondashu la dan oydalanish imkonini be sa, boshqa omondan ula ni ha
bi aziya da eh iyo ko lik bilan qo‘llashni a’minlaydi.
Shunday qilib, bu yo‘nalishdagi izlanishla iskla ni aniqlash a ahlil qilishga qa a ilgan bo‘lib,
in es i sion aoliya da ba qa o likni oshi ishga xizma qilu chi ilmiy-amaliy asosla ni
shakllan i ishda muhim ahamiya kasb e adi.
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-2.889,
2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-10
323
Xulosa. Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa adiki, in es i sion aoliya da a akkalchilikni o‘g‘ i
aniqlash, ahlil qilish a minimallash i ish kompaniyala ning uzoq mudda li ba qa o i ojlanishida
hal qilu chi ahamiya kasb e adi. Riskla ni boshqa ishda izimli, in eg a siyalashgan a kompleks
yondashu la qo‘llanilishi ula ning manbala ini chuqu ahlil qilish, po ensial xa la ni oldindan
basho a qilish hamda ula ga qa shi sama ali cho ala ishlab chiqish imkonini be adi.
Shuningdek, in es i sion qa o la qabul qilishda isk appe i i, isk p o ili, loyiha muhi ining
o‘zga u chanligi a iq isodiy sha oi la kabi omilla ni inoba ga olish za u . Bu omilla ni e’ ibo ga
olgan holda ishlab chiqilgan ko‘p omilli xa modeli in es i sion aoliya da aniq oq p ognozla uzish
a sa moyala ni oqilona aqsimlash imkonini ya a adi.
Xulosa qilib ay ganda, in es i siya iskla ini boshqa ish bo‘yicha ilmiy asoslangan me odologik
yondashu la eal sek o ko xonala i uchun iq isodiy sama ado likni oshi ish, esu sla dan oqilona
oydalanish a ba qa o aqoba us unligini a’minlashda muhim osi a si a ida xizma qiladi. Shu
bois, iskla ni chuqu ahlil qilish, baholash a moni o ing qilish amaliyo ini akomillash i ish
zamona iy iq isodiyo da in es i sion mu a aqiya ning aj almas qismi hisoblanadi.
Li e a u e:
1. Be g, Heinz-Pe e . 2010. Risk managemen : p ocedu es, me hods and expe iences. Reliabili y and
Risk Analysis: Theo y and Applica ions 1: 79–95.
2. Be na d, Ca ole, and Ma io Ghossoub. 2010. S a ic po olio choice unde Cumula i e P ospec
Theo y. Ma hema ics and Financial Economics 2: 277–306. doi:10.1007/s11579-009-0021-2.
3. Cagliano, Anna Co inna, Albe o De Ma co, Sab ina G imaldi, and Ca lo Ra ele. 2012. An
in eg a ed app oach o supply chain isk analysis. Jou nal o Risk Resea ch 15: 817–40.
4. C e ko ic, Ni co. 2002. In es men s a egy o companies. Belg ade: The Ins i u e o Economic
Sciences doi:10.5937/joup oman8-25568.
5. Dallas, Michael F. 2006. Value and Risk Managemen : A Guide o Bes P ac ice. Hoboken:
Blackwell Publishing L d., ISBN 978-1-405-12069-2.
6. Nokes, De ek, and Ful on, Law ence. 2019. Analysis o a Global Fu u es T end-Following
S a egy. Jou nal o Risk and Financial Managemen 12: 111. doi.o g/10.3390/j m12030111
7. Espinoza, R. Da id. 2014. Sepa a ing P ojec Risk om he Time Value o Money: A S ep owa d
In eg a ion o Risk Managemen and Valua ion o In as uc u e In es men s. In e na ional Jou nal o
P ojec Managemen 32: 1056–72.
8. Junkes, M. Be nade e, Anabela P. Te eso, and Paulo S. L. P A onso. 2015. The Impo ance o Risk
Assessmen in he Con ex o In es men P ojec Managemen : A Case S udy. P ocedia Compu e
Science 64: 902–10.
9. Ke zne , Ha old. 2001. P ojec Managemen . Hoboken: John Wiley & Sons L d. A ailable online:
h ps://books.mec.biz/ mp/books/55F1OL4WQC7HL2OBCGHS.pd (accessed on).
10. Kmec, Pe e . 2011. Tempo al hie a chy in en e p ise isk iden i ica ion. Managemen Decision
49: 1489–509.
11. K koska, Edua d, and Klaus Reine Schenk-Hoppé. 2019. He ding in Sma -Be a In es men
P oduc s. Jou nal o Risk and Financial Managemen 12: 47. doi:10.3390/j m12010047.
