ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-2.889,
2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-10
324
INTERNET IZOH MATNLARINING SEMANTIK-STRUKTUR TAHLILI
Dju aye a Maxbuba Usmano na
Te miz shah idagi 4-umumiy o‘ a a'lim mak abi o‘zbek ili ani o'qi u chisi
Anno a siya: Ushbu adqiqo da in e ne izoh ma nla ining seman ik a s uk u jiha la i oʻzbek
ilining zamona iy kommunika i muhi idagi oʻzga ishla bilan bogʻliq holda ahlil qilinadi. Tadqiqo
da omida izohla da qoʻllanilgan soʻz bi ikmala i, seman ik maydonla , konno a i maʼnola hamda
maʼno iye a xiyasi aniqlanadi. Shuningdek, i ual muloqo da seman ik qisqa ish, me a o iza siya a
i oniyaning qoʻllanish hola la i ko pus ma e ialla i asosida oʻ ganiladi. Na ijada, in e ne izohla ining
ichki maʼno izimi a ula ning s uk u -seman ik modeli ishlab chiqiladi.
Kali soʻzla : in e ne izohi, seman ik ahlil, konno a siya, maʼno maydoni, me a o iza siya, ko pus
ahlili, s uk u model.
Ki ish
Zamona iy kommunika i makonning eng aol qa lamla idan bi i boʻlgan in e ne a moqla ida
paydo boʻlayo gan izoh ma nla i oʻzbek ili izimida yangi seman ik a s uk u xususiya la ning
shakllanishiga sabab boʻlmoqda. Izohla qisqa, emo sional a koʻp holla da kon eks ual maʼnoga ega
boʻlishi bilan aj alib u adi. Shu bois, ula ni ahlil qilish oʻzbek ilidagi yangi kommunika i
hodisala ning seman ik imkoniya la ini oʻ ganish uchun muhim manba hisoblanadi.
In e ne izohla ining seman ik-s uk u ahlili il bi likla ining maʼno izimini, ula ning oʻza o
bogʻlanish mexanizmla ini hamda kon eks ual a si ua i omilla aʼsi ida shakllanadigan maʼno
da ajala ini ochib be ishni maqsad qiladi. Ushbu yoʻnalishdagi adqiqo la ilshunoslikda ko pus
ahlili, kogni i seman ika a disku s ahlili kabi zamona iy me odla ning qoʻllanishini alab e adi.
Na ijada, izoh ma nla ining seman ik a kibi, ula ning ichki uzilishi hamda ildagi dinamik
oʻzga ishla bilan bogʻliqligi naza iy a amaliy jiha dan yo i iladi.
Asosiy qism
In e ne izohla ida leksik bi likla — soʻz a ibo ala anlo i — ma nning asosiy seman ik yukini
ashkil e adi. Izoh mualli i oda da qisqa i oda bilan ik ini bildi ishga in iladi, shuning uchun
anlanadigan soʻzla konno a i ahamiya i ka a boʻladi. Masalan, baholo chi soʻzla („ajoyib“, „xa a
qilu chi“, „ajoyib emas“) izohga ijobiy yoki salbiy maʼno yuklaydi a shu o qali seman ik
s uk u aning asosiy elemen iga aylanadi.
Izohdagi leksik bi ikmala — kolloka siyala , azeologik ibo ala — seman ik s uk u ani
shakllan i ishda ka a ol oʻynaydi. Masalan, bi o mahsulo ga yozilgan izohda „supe “+„ oydali“
kabi soʻzla ning bi galikda ishla ilishi ula o asidagi seman ik bogʻliqlikni koʻ sa adi. Bu kabi
bogʻlanishla ma nning ichki seman ik s uk u asini ashkil e u chi komponen la di .
Shuningdek, maʼnola a o aloqala (sinonimiya, an onimiya, konsep ual kenglik) izohla da seman ik
s uk u ani boyi adi. Masalan, „yaxshi“ a „zoʻ “ soʻzla i sinonimik bogʻlanishda ishla ilsa, izoh
ma nini kuchay i adi a kon eks ichida seman ik bi likla qa lamini ya a adi.
Izoh ma nla ida sin ak ik minimalizm — yaʼni kam oq g amma ik boʻgʻinla bilan maʼno i odasi —
seman ik s esni kuchay i adi. Masalan, „Zoʻ “, „Ku aman“, „Qiziq i di“ kabi yagona soʻzla ham
kon eks ga qa ab u licha seman ik ol oʻynashi mumkin. Bu hola da soʻzning seman ik azi asi
(p edika , baho, in ona sion yuk) oʻzga adi.Bundan ashqa i, in e siya, ellipsa, pa asin ak ik
qu ilmala izoh ma nla ining s uk u seman ikasini mu akkablash i ishi mumkin. Masalan, ellipsa
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-2.889,
2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-10
325
yo damida maʼno oʻliqsiz shaklda i odalanadi, lekin kon eks ual boylik u ayli oʻliq seman ik model
qisqa shaklda ushuniladi.
Disku s naza iyasida, koʻp holla da gap bogʻlo chila i a disku s bogʻlanish soʻzla i ma nning
mak oseman ikasini ashkil qiladi (masalan, “ammo”, “lekin”, “shunday qilib”) — ula kichik
segmen la ga global seman ik yoʻnalish be adi.
Izoh ma nla ida kichik segmen la (mik oseman ika) bilan bi ga, mak os uk u — yaʼni umuman
olganda izohning asosiy mazmuni a in ona siyasi — alohida ahamiya ga ega. Van Dijk disku s
naza iyasi jiha idan mak os uk u maʼnoni aniqlo chi umumiy mazmun qa lami boʻlishi mumkin.
Izohning mak os uk u asi u li mik oseman ik bi likla ning seman ik abs aksiyala i a iye a xik
uzilmala idan ibo a boʻladi. Bu uzilmada asosiy ma zu, baholash yoʻnalishi, kon eks ual jiha la
a p agma ik nuq ai naza la oʻza o uygʻunlashadi. Izoh ma nida ma zu yoʻnalishi, asosiy baho a
qoʻshimcha ik la qa lamla i mak os uk u da aks e adi. Misol uchun, mahsulo haqida izohda asosiy
ma zu si a ida uning si a i u adi, baho “qoniqa li” yoki “qoniqa siz” shaklida i odalanadi,
qoʻshimcha gapla da oydalanu chi aj ibasi bayon qilinadi.
Hujja li ko pus ahlilla da seman ik modelni qu ish uchun mik oseman ika a mak os uk u
oʻ asidagi aloqani aniqlo chi modella ishlab chiqiladi. Bu modella seman ik maydonla , ema- ema
uzilmala i a baholash yoʻnalishla ini solish i ishga yo dam be adi.
Izoh ma nla ida seman ik a o u ( a ian lik) — bi xil leksik bi lik u li kon eks la da u licha maʼno
qabul qilishi — keng a qalgan hodisa. Masalan, “ka agina” sozini bi kon eks da ijobiy, boshqa
kon eks da salbiy maʼnoda ishla ish mumkin.
Kon eks ual dinamiklik izohla da seman ik s uk u aga moslashu chanlikni aʼminlaydi. Ha bi izoh
mualli i kon eks ga mos keladigan maʼno a ian ini anlaydi a shu o qali seman ik s ess, eʼ ibo a
oʻqilishi qulayligi uygʻunlashadi.
Soʻz maʼnosi a kon eks li maʼno oʻ asidagi oʻzga ishla , sinonim a ian i, me a o a, me onimiya
kabi qoʻllanmala seman ik a o u ni shakllan i adi. Masalan, “bugun yaxshi” degan izohda “yaxshi”
kundalik maʼnoda boʻlishi mumkin, lekin kon eks ga qa ab “ajoyib” maʼnosini ham qabul qilishi
mumkin.
Soʻnggi yilla da oʻzbek ilida ko pusli adqiqo la a esu sla soni sezila li da ajada oʻsdi. Milliy a
ilmiy loyiha doi asida ya a ilgan eglangan ko pusla , embeddingla a mo ologik- ahlil osi ala i
izoh a sha h ma nla ini seman ik- ahlil qilish uchun asosiy baza azi asini oʻ aydi. Masalan,
mo ologik a sin ak ik belgilangan milliy ko pus ya a ish boʻyicha amalga oshi ilgan ishla ko pus
ahlili uchun ke akli mo oleksik aniqlikni aʼminlaydi [Sha ipo , 2022]. Bundan ashqa i, oʻzbek
ilida soʻz ek o la ini ya a ish boʻyicha adqiqo la seman ik maso ala ni a soʻzla o asidagi
kon eks ual oʻxshashlikla ni k an i a i oʻlchash imkonini be di — bu usulla izoh ma nla idagi
seman ik a o u la ni aniqlashda sama ali hisoblanadi [Mansu o , Mansu o , 2020]
Shuningdek, mahalliy adqiqo chila es o an sha hla i, yangilikla a ij imoiy a moqla dan yigʻilgan
maʼlumo la asosida his- uzum a ma zu modella ini ishlab chiqdi; bu yondashu la in e ne
izohla ining aspek -asoslangan ahliliga qoʻllanmoqda [Ma la ipo , 2022].
Shu bilan bi ga, Oʻzbekis ondagi ko pus in as uk u asi a das u iy aʼmino loyihala i (masalan,
uzbekco po a.uz a boshqa milliy loyihala ) ko pusla ni yigʻish, belgilash a onlayn ishlo be ish
imkoniya la ini kengay i moqda, bu esa in e ne izohla ini izimli ahlil qilish uchun za u
pla o mani aqdim e adi [Ka shiye , 2022].
Seman ik-s uk u ahlilida hozi gi kunda uch asosiy me odologik blok keng qoʻllanadi: (1) soʻz
embeddingla i a dapli modella (wo d2 ec, as Tex , BERT- ipidagi modella ), (2) kolloka siya a
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-2.889,
2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-10
326
ko-koʻ ish a moqla i (co-occu ence ne wo ks), a (3) ma zu-modeli o ka hamda aspek - ahlil
( opic modeling, aspec -based sen imen analysis). Embeddingla kon eks ga asoslangan maʼnoni
ek o azosida i odalaydi a izohla o asidagi seman ik yaqinlikla ni aniqlashda yo dam be adi;
oʻzbek ilida bunday embeddingla ishlandi a ochiq manbala da eʼlon qilindi [Mansu o , Mansu o ,
2020].
Kolloka sion ahlil in e ne izohla ining ez- ez bi ga uch aydigan soʻz bi ikmala ini aniqlab, ula ning
seman ik bi likla a azeologik qa o la kon eks ini koʻ sa adi. Seman ik a moq qu ish esa leksik
bi likla ning g a -modelini hosil qilib, ma kaziy a pe i e ik elemen la ni aj a ib koʻ sa adi. Bunday
yondashu ko po a asosida izohla ning ichki seman ik s uk u ani izual a hisoblash jiha dan
a si lash imkonini be adi [Sha ipo , 2022].
Aspek -asoslangan ahlil (aspec -based sen imen analysis) esa izoh ichidagi u li jiha la ni (masalan,
mahsulo si a i, xizma , na x) aj a ib olib, ha bi jiha boʻyicha bahoni aniqlaydi. Ma la ipo ning
es o an sha hla i ko pusiga asoslangan ishla i aynan shu yondashu ning oydasini koʻ sa adi a
oʻzbek ilida aspek - ahlil oʻplamla ini ya a ish imkonini namoyish e di [Ma la ipo , 2022].
Oʻzbek ilida in e ne izohla ini ko puslashda bi qa o oʻziga xos muammola ma jud: kodlash (lo in
s ky ill), leksik-o og a ik a iasiyala , ansli e a siya, emojila a g a emik belgila bilan ishlash,
a mo ologik mu akkablikla . Bu masalala il modella i a eglo ja ayonida oʻgʻ i belgilanishni
alab qiladi. Shu sababli adqiqo chila das labki bosqichda ozalash (no maliza siya), ansli e a siya
qoidala ini jo iy qilish a mo ologik analiz osi ala ini in eg a siya qilishni a siya e adi [Sha ipo ,
2022].
Til esu sla ini kengay i ish maqsadida hamko likda yigʻilgan maʼlumo la , ya ima oma ik
anno a siyala a aol yu idik-e ik amkala ni ishlab chiqish muhim. Masalan, es o an sha hla i a
yangilik izohla idan ashkil e ilgan oʻplamla oʻzbek ilida his- uzum adqiqo la i uchun asos ya a di
a bunday oʻplamla dan oydalanib ko pus asosidagi seman ik-s uk u ahlilni amalga oshi ish
mumkin [Ma la ipo , 2022].
Xulosa
In e ne izoh ma nla ining seman ik-s uk u ahlili oʻzbek ilining zamona iy kommunika i izimida
yuz be ayo gan dinamik oʻzga ishla ni, xususan, onlayn muloqo ja ayonida shakllanayo gan yangi
nu qiy bi likla ni ahlil e ish uchun keng imkoniya ya a adi. Tadqiqo na ijala i shuni koʻ sa adiki,
izoh ma nla i oʻzining qisqa, kon eks ga bogʻlangan, emo sional a baholo chi xususiya la i bilan
anʼana iy yozma nu qdan a q qilu chi oʻziga xos lisoniy uzilishga ega. Ula ning seman ik uzilishi,
sin ak ik qisqa ishla i a leksik-g amma ik inno a siyala i oʻzbek ilining soʻnggi da dagi ij imoiy-
unksional i ojlanishini i odalaydi.
In e ne izohla ining seman ik s uk u asini aniqlashda ko pus ling is ikasiga asoslangan
yondashu la , xususan, soʻz ek o modella , kolloka sion ahlil a aspek -asoslangan seman ik
modellash i ish sama ali me odla si a ida oʻzini oqladi. Ushbu me odla yo damida izoh
ma nla idagi leksik bi likla ning seman ik yaqinlikla i, ula ning kon eks ual maʼnosi a hissiy
qiyma la i k an i a i a zda ahlil qilindi. Na ijada, oʻzbek ilida in e ne muloqo iga xos yangi
seman ik maydonla — hissiy i oda (emo i lik), ij imoiy baho a kommunika i s a egiyala
shakllanayo gani aniqlandi.
Tadqiqo shuningdek, oʻzbek izoh ma nla ini ko puslash i ish ja ayonida uch aydigan
mu akkablikla ni — yozu dagi ikki g a ik izim (lo in–ki ill), ansli e a siya, o og a ik a ian lilik
a emojila ning maʼno iy yukini — aniqladi a ula ni ba a a e ish yoʻlla ini belgilab be di. Shu
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-2.889,
2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-10
327
bilan bi ga, oʻzbek ilshunosla i omonidan ya a ilayo gan yangi ko pus esu sla i ilning seman ik
s uk u asini modellash i ish uchun mus ahkam empi ik asos ya a moqda.
Umuman olganda, in e ne izohla ining seman ik-s uk u ahlili oʻzbek ilida yangi kommunika i
bi likla ning paydo boʻlish mexanizmla ini, ula ning kogni i a p agma ik asosla ini ochib be ishga
xizma qiladi. Bu yoʻnalish na aqa zamona iy oʻzbek ilining leksik a seman ik izimini chuqu oq
ushunish, balki ko pus ling is ikasi, kompyu e ling is ikasi a disku s ahlili sohala ining uz iy
in eg a siyasini aʼminlashga ham imkon ya a adi.
Foydalanilgan adabiyo la oʻyxa i
1. Sha ipo , M., Ma ie , J., Sobi o , J., Bal aye , R. C ea ing a mo phological and syn ac ic agged
co pus o he Uzbek language // CEUR Wo kshop P oceedings. – 2022. – Vol. 3315. – Pp. 1–13. –
URL: h ps://a xi .o g/abs/2210.15234
2. Ma la ipo , S. G. Aspec -Based Sen imen Analysis o he Uzbek Language // P oceedings o
SIGUL @ LREC-COLING 2024. – To ino, I alia: ELRA & ICCL, 2024. – Pp. 394–403. – URL:
h ps://aclan hology.o g/2024.sigul-1.47
3. Ma la ipo , S., Rahimboe a, H., Rajabo , J., Ku iyozo , E. Uzbek Sen imen Analysis Based on
Local Res au an Re iews // CEUR Wo kshop P oceedings. – 2022. – Vol. 3315. – Pp. 14–27. – URL:
h ps://ceu -ws.o g/Vol-3315/pape 14.pd
4. Sha ipo , M., Ku iyozo , E., Yuldasho , O., Sobi o , O. The ule-based POS agge o Uzbek
language // a Xi p ep in . – 2023. – URL: h ps://a xi .o g/abs/2301.12711
5. Sha ipo , M., Yuldasho , O. UzbekS emme : De elopmen o a Rule-Based S emming Algo i hm
o Uzbek Language // a Xi p ep in . – 2022. – URL: h ps://a xi .o g/abs/2210.16011
6. Sha ipo , M., Sobi o , O. De elopmen o a ule-based lemma iza ion algo i hm h ough Fini e
S a e Machine o Uzbek language // a Xi p ep in . – 2022. – URL: h ps://a xi .o g/abs/2210.16006
(da a ob ashcheniya: 10.10.2025).
7. Yusu u, A. A case s udy o he Uzbek language Google Play e iews // Compu e s in Human
Beha io Repo s. – 2025. – URL:
h ps://www.sciencedi ec .com/science/a icle/abs/pii/S0306457324003741
8. Mansu o B., Mansu o A. De elopmen o Wo d Embeddings o Uzbek Language // a Xi
p ep in . – 2020. – URL: h ps://a xi .o g/abs/2009.14384
9. Ku iyozo E., Do al Y., Gómez-Rod íguez C. C oss-Lingual Wo d Embeddings o Tu kic
Languages // a Xi p ep in . – 2020. – URL: h ps://a xi .o g/abs/2005.08340
