ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-2.889,
2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-10
328
BIOLOGIYADA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARDAN FOYDALANISH TAJRIBASI
Xoliqulo a Zulayxo Ulugʻbek qizi
Toshken shaha chilonzo uman 232- mak ab oʻqi u chisi
Anno a siya
Bu maqolada biologiya sohasida aqamli (digi al) exnologiyala dan oydalanish bo‘yicha aj ibala
ahlil qilinadi. Ki ish qismida aqamli exnologiyala ning biologiyadagi o‘ ni a ahamiya i ko‘ ib
chiqiladi. Me odologiya bo‘limida ishla ilgan usulla , qu ilmala , aj iba sha la i a ma’lumo yig‘ish
usulla i bayon e iladi. Na ijala bo‘limida aj iba na ijala i a ula asosida olinadigan ma’lumo la
aqdim e iladi. Munoza a qismida na ijala ahlili, aqamli exnologiyala ning a zallikla i a
cheklo la i, hamda kelajak is iqbolla i ko‘ ib chiqiladi. Xulosa bo‘limida esa asosiy xulosala a
akli la kel i iladi. Ushbu maqola biologiya adqiqo la ida aqamli usulla ni qo‘llash aj ibala ining
sama ado ligini namoyish e adi.
Kali so‘zla : biologiya, aqamli exnologiyala , bioin o ma ika, mik oskopiya as i i, ma’lumo
ahlili, digi al biologiya
Ki ish
Biologiya anida an’ana iy mik oskopiya, molekulya me odla a kimyo iy eak i la ga ayanilgan
usulla uzoq yilla da omida ishla ilgan. Bi oq so‘nggi yilla da aqamli exnologiyala ning (masalan,
aqamli mik oskopla , as i ahlili das u la i, senso la , gene ika ma’lumo la ining kompyu e ahlili)
keng qo‘llanilishi bilan adqiqo la da aniqlik, sama ado lik a ezlik sezila li da ajada oshdi.
An’ana iy biologik aj ibala ko‘plab cheklo la ga duch keladi: inson xa osi, o osu a si a ining
pas ligi, ma’lumo yig‘ish a ahlil qilish ja ayonining uzoqligi. Raqamli exnologiyala ushbu
cheklo la ni kamay i ishi mumkin. Bunday usulla biologiyaning mik oskopiya, hujay a u i
iden i ika siyasi, genom ma’lumo la i ahlili kabi yo‘nalishla ida qo‘llanmoqda.
Bu maqolaning maqsadi — biologiyada aqamli exnologiyala dan oydalanish bo‘yicha eal
aj ibala ni ahlil qilgan holda, uning sama asi, cheklo la i a is iqbolla i haqida xulosa chiqa ish.
Me odla
Taj iba uchun quyidagi obyek la anlandi: hujay a kul u ala i (masalan, HeLa hujay ala i), o‘simlik
po‘s log‘i o‘plamla i a mik oo ganizmla (bak e iyala ). Ha bi u dan kamida 10 namuna olinib,
aqamli ahlil usulla ida sino dan o‘ kazildi.
Asbob-uskunala : aqamli mik oskop, kame a (CCD/CMOS senso ), ImageJ, MATLAB, CellP o ile
das u la i, GenBank, BLAST a Biopy hon ku ubxonala i.
Taj iba bosqichla i: hujay a namunala i ayyo lanadi, aqamli as i ga olinadi, das u yo damida
as i ga ishlo be iladi, segmen a siya a ob’ek aniqlash amalga oshi iladi, s a is ik ahlil baja iladi.
1. Tadqiqo obyek i
Tadqiqo obyek i si a ida biologik ma’lumo la ni aqamli osi ala o qali ahlil qilishda
oydalaniladigan das u iy a'mino la , onlayn pla o mala a labo a o iya jihozla i anlandi. Ayniqsa,
molekulya biologiya, ekologiya a gene ika yo‘nalishla idagi amaliy hola la ahlil qilindi.
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-2.889,
2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-10
329
2. Ma'lumo o‘plash me odla i
• Adabiyo la ahlili: Biologiyada aqamli exnologiyala ni qo‘llashga doi mahalliy a xo ijiy
ilmiy maqolala , monog a iyala , kon e ensiya ma e ialla i o‘ ganildi.
• So‘ o noma a in e yula : Biologiya sohasida ishlo chi olimla , adqiqo chila a
magis a u a alabala i o‘ asida aqamli exnologiyala bo‘yicha aj iba almashish maqsadida
in e yula o‘ kazildi.
• Taj iba asosidagi kuza ishla : Molekulya biologiya labo a o iyala ida bioin o ma ik
das u la dan (BLAST, MEGA, Genome B owse ) oydalanish bo‘yicha amaliy kuza ishla olib
bo ildi.
3. Foydalanilgan das u iy osi ala a exnologiyala
• Bioin o ma ik das u la :
o BLAST (Basic Local Alignmen Sea ch Tool) – gene ik ke ma-ke likla ni
aqqoslash.
o MEGA (Molecula E olu iona y Gene ics Analysis) – ilogene ik da ax la uzish.
o NCBI Genome Da abase – genom ma'lumo la bazasi.
• Labo a o iya exnologiyala i:
o PCR (Polyme ase Chain Reac ion) – DNK ni ko‘pay i ish.
o Aga oz gel elek o o ezi – DNK agmen la ini aj a ish a aniqlash.
o Spek o o ome – biologik namunala ni o ome ik ahlil qilish uchun.
4. Ma’lumo la ni ahlil qilish me odla i
• Desk ip i s a is ik ahlil o qali aqamli exnologiyala ning sama ado ligi baholandi.
• SWOT ahlil (kuchli a zai omonla , imkoniya la , xa -xa a la ) asosida
exnologiyala ning qo‘llanilishidagi hola la ahlil qilindi.
• Vizualiza siya usulla i yo damida g a ik, diag amma a jad al ko‘ inishida ma’lumo la
aqdim e ildi (Excel, RS udio, G aphPad P ism).
5. Tadqiqo da i a joyi
Tadqiqo 2025-yilning e al – iyun oyla ida O‘zbekis onning bi nech a ilmiy- adqiqo muassasala i
(jumladan O‘zMU biologiya akul e i a O‘zbekis on Milliy genomika ma kazi) bazasida olib bo ildi.
Na ijala
Raqamli mik oskopiyadan olingan as i la yo damida hujay a soni a o‘lchamla i aniq hisoblandi.
Rasmga olingan 100 a hujay a us ida segmen a siya usuli bilan 95% aniqlikka e ishildi.
O‘simlik po‘s log‘i as i la ida biyomassa maydoni aqamli ahlil o qali a oma ik hisoblandi.
Mik obiologiyada sek ens ma’lumo la i aqamli osi ala yo damida ahlil qilinib, gene ik
a iasiyala aniqlangan.
1. Bioin o ma ik das u la ning sama ado ligi
• BLAST das u i o qali DNK a RNK ke ma-ke likla ini aqqoslash ancha ezlashdi. Oddiy
labo a o iya sha oi ida 2-3 kun alab qilinadigan ahlilla 15–30 daqiqa ichida baja ildi.
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-2.889,
2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-10
330
• MEGA das u i yo damida ahlil qilingan o‘simlik a hay onla DNK namunala iga
asoslangan ilogene ik da ax la mu a aqiya li uzildi. Bu esa u la o asidagi e olyu sion
bog‘liqlikni ko‘ sa ishda oydali bo‘ldi.
2. Gene ik ahlilla ning aniqligi oshdi
• Gene ik mu a siyala ni aniqlash ja ayonida aqamli analiz me odla i an’ana iy usulla ga
nisba an yuqo i aniqlik ko‘ sa di. Masalan, bi nech a namunada SNP (yagona nukleo id
polimo izmi) aniqlash da ajasi 98% ga ye di.
• PCR na ijala ini gel elek o o ez a digi al gel documen a ion sys em o qali ahlil qilish
aniq a ak o lanu chan bo‘ldi.
3. Ta'limda aqamli exnologiyala qo‘llanilishi
• So‘ o nomada qa nashgan 50 na a biologiya yo‘nalishidagi magis an la ning 85 oizi
bioin o ma ik das u la ni amaliyo da sama ali deb opdi.
• Vi ual labo a o iyala a simulya siyala yo damida labo a o iya aj ibala ini xa siz a
ejamko sha oi da o‘ kazish mumkinligi aniqlandi (masalan, Labs e pla o masi).
Diskussiya
Taj iba na ijala i aqamli biologik ahlil usulla ining an’ana iy me odla ga nisba an yuqo i
sama ado ligini ko‘ sa adi. Aniqlik a qay a ak o lanish imkoniya i yuqo i, ma’lumo ni aqamli
shaklda saqlash a qay a ishlash oson.
Cheklo la : das u a appa a la na xi yuqo i, ba’zi holla da as i si a i pas bo‘lishi mumkin,
mu axassisla omonidan pa ame la ni o‘g‘ i sozlash za u .
Kelajak is iqbolla i: sun’iy in ellek , bulu li saqlash, mobil mik oskopla a IoT asbobla i o qali
aj ibala ni maso adan o‘ kazish imkoniya la i kengayadi.
Xulosa
Ushbu maqolada biologiyada aqamli exnologiyala dan oydalanish bo‘yicha aj ibala ahlil qilindi.
Raqamli mik oskopiya, as i ahlili das u la i a bioin o ma ika osi ala i biologik adqiqo la da
aniqlik a sama ani oshi adi. Kelajakda sun’iy in ellek , bulu li pla o mala a IoT asosidagi izimla
biologiyada aqamli inqilobni da om e i adi.
Foydalanilgan adabiyo la o'yxa i
1. Ka imo , A. R. (2021). Biologiyada axbo o exnologiyala ining qo‘llanilishi. Toshken : Fan
a Texnologiya nash iyo i.
2. Tashken Medical Academy. (2020). Molekulya biologiyada bioin o ma ika das u la idan
oydalanish bo‘yicha uslubiy qo‘llanma. Toshken .
3. Smi h, J., & Wa son, R. (2019). Digi al Tools in Mode n Biology: F om Genomics o Ecology.
Ox o d Uni e si y P ess.
4. Alimo a, D. Sh. (2022). “Biologik adqiqo la da kompyu e modellash i ishning
o‘ ni.” O‘zMU Ilmiy axbo o nomasi, №1, 45–50-be .
5. Na ional Cen e o Bio echnology In o ma ion (NCBI). (2024). Basic Local Alignmen
Sea ch Tool (BLAST). h ps://blas .ncbi.nlm.nih.go /Blas .c
