CONFERENCE ON THE ROLE AND IMPORTANCE
OF SCIENCE IN THE MODERN WORLD
Volume 02, Issue 09, 2025
31 CONFERENCE ON THE ROLE AND IMPORTANCE OF SCIENCE IN THE MODERN WORLD uni e salcon e ence.us
IXTIONIMLARNING AFFIKSATSIYA USULI BILAN YASALISHI
Allaquliye a Qunduz Bahodi qizi
Olmazo umani 224 mak ab òqi u chisi
Anno a siya
Mazku maqolada o‘zbek ilidagi baliq nomla ining yasalish izimi, xususan
a iksa siya usuli o qali shakllanish ja ayoni ling is ik nuq ai naza dan ahlil qilinadi.
Tabia hodisala i, yashash muhi i a inson aoliya i bilan chamba chas bog‘liq bo‘lgan
baliq nomla ining leksik-seman ik xususiya la i, e imologiyasi hamda ula ning so‘z
yasash modella i ilmiy jiha dan o‘ ganilgan. A iksa siya usuli o qali yasalgan baliq
nomla ining mo emik a kibi, a iksla ning ma’no o‘zga ishiga a’si i, ula ning
o‘zbek ilidagi a u kiy illa izimidagi o‘ ni izchil ahlil qilinadi. Tadqiqo na ijasida
o‘zbek ilidagi ko‘plab baliq nomla i a iksla yo damida seman ik kengayish asosida
shakllangani aniqlangan.
Kali so‘zla :
baliq nomla i, a iksa siya, so‘z yasalishi, leksik-seman ik ahlil, e imologiya,
mo emik ahlil
Ki ish
O‘zbek ilining leksik qa lamida joni o la nomla i, xususan, baliq nomla i alohida
seman ik gu uhni ashkil e adi. Ula xalqning hayo a zi, o chilik a baliqchilik
aoliya i, abia ni kuza ish madaniya i hamda a ixiy-e noling is ik ja ayonla bilan
uz iy bog‘liqdi . Tilshunoslikda joni o la nomla ining shakllanish mexanizmla ini
o‘ ganish xalq a akku i a madaniy dunyoqa ashini aniqlashda muhim ahamiya kasb
e adi.
Baliq nomla i, ayniqsa, a iksa siya usuli o qali hosil bo‘lgan bi likla , o‘zbek ilining
so‘z yasash izimini o‘ ganishda alohida ahamiya ga ega. Chunki a iksa siya — yangi
so‘zla ni yasashning eng aol a unumli usulla idan bi idi . U o qali na aqa yangi
leksik bi likla paydo bo‘ladi, balki ma jud so‘zla ga ma’no noziklikla i ham
qo‘shiladi.
Mazku adqiqo da baliq nomla iga nom be ish ja ayonining abiiy, seman ik a
mo ologik asosla i ahlil qilinib, ula ning a iksa siya o qali yasalish xususiya la i
ilmiy asosda yo i iladi.
Tadqiqo uslubi a na ijala
CONFERENCE ON THE ROLE AND IMPORTANCE
OF SCIENCE IN THE MODERN WORLD
Volume 02, Issue 09, 2025
32 CONFERENCE ON THE ROLE AND IMPORTANCE OF SCIENCE IN THE MODERN WORLD uni e salcon e ence.us
Tadqiqo desk ip i a mo emik ahlil me odla iga asoslangan bo‘lib, asosiy manba
si a ida “O‘zbek ilining izohli lug‘a i” hamda xalq og‘zaki ijodida uch aydigan baliq
nomla i ma e ial si a ida olindi.
1. Baliq nomla iga nom be ilish ja ayoni
O‘zbek ilida baliq nomla i ko‘pincha quyidagi asosla da shakllangan:
Tashqi belgiga qa ab: masalan, oqbaliq, qizilbaliq, cho‘ an, kap a baliq.
Ha aka yoki xulq-a o asosida: chayqabaliq ( ez ha aka qilu chi), u qichbaliq
(o chiga oson u ilu chi).
Yashash muhi i yoki su u i asosida: ko‘lbaliq, da yobaliq, su baliq.
Odam aoliya i bilan bog‘liq nomla : qa moqbaliq, o baliq.
Bu nomla o asida bi qismi o‘liq so‘z bi ikmasi shaklida, bi qismi esa a iksa siya
usuli o qali hosil bo‘lgan. Masalan, baliqchi, baliqcha, baliqqina, baliqsimon, baliqzo
kabi so‘zla da a iksla o qali yangi ma’no hosil qilingan.
2. A iksa siya o qali yasalish xususiya la i
A iksa siya o‘zbek ilida so‘z yaso chi qo‘shimchala yo damida amalga oshadi.
Baliq nomla i o asida quyidagi mo emik modella ga ega bi likla ma jud:
Model
Misol
Ma’nosi
-chi
baliqchi
baliq o lo chi shaxs
-cha
baliqcha
kichik baliq, yosh baliq
-simon
baliqsimon
baliqqa o‘xshash joni o
-zo
baliqzo
baliqla ko‘p
yashaydigan joy
-gacha / -qina
baliqqina
kich ay i ish, e kala ish
ma’nosi
-lik
baliqlik su
baliqqa boy joy
A iksla ning ba chasi seman ik jiha dan nomning ma’nosini o ay i adi, kengay i adi
yoki boshqa seman ik soha bilan bog‘laydi. Masalan, baliqchi so‘zi -chi qo‘shimchasi
o qali yangi leksik bi lik si a ida, “kasb egala i” semasiga ko‘chadi.
3. Qiyosiy jiha la
CONFERENCE ON THE ROLE AND IMPORTANCE
OF SCIENCE IN THE MODERN WORLD
Volume 02, Issue 09, 2025
33 CONFERENCE ON THE ROLE AND IMPORTANCE OF SCIENCE IN THE MODERN WORLD uni e salcon e ence.us
Tu kiy illa ning ko‘pchiligida baliq nomla ining a iksa siya usuli o‘xshash a zda
shakllangan. Masalan:
Tu k ilida balıkçı (baliqchi), balıkçık (kichik baliq),
Qozoq ilida balyqshy, balyqsha kabi bi likla ma jud.
Bu esa a iksa siya ja ayonining u kiy illa uchun umumiy ipologik xususiya ekanini
ko‘ sa adi.
Muhokama
A iksa siya o qali yasalgan baliq nomla i o‘zbek ilida bi nech a ling is ik unksiyani
baja adi:
Nom be ish unksiyasi — ma jud obyek ga (baliq u i yoki baliq bilan bog‘liq
shaxs/joyga) aniq nom be ish;
Ma’no nozikligini ya a ish — kich ay i ish, e kala ish yoki o‘xsha ish ma’nola ini
i odalash;
Leksik di e ensiasiya — bi u dagi baliqla ni bi -bi idan a qlash imkonini ya a ish.
Til izimida a iksa siya usuli o qali hosil bo‘lgan baliq nomla i seman ik jiha dan juda
boydi . Ula o qali xalqning abia ni id ok e ish uslubi, hayo a zi a madaniy
qa ashla i aks e adi. Misol uchun, baliqzo so‘zida na aqa “baliq yashaydigan joy”
ma’nosi, balki “se hosil, o‘kin joy” ob azli ma’nosi ham mujassam.
Bundan ashqa i, ay im baliq nomla i xalq o asida me a o ik ma’noda ishla iladi
(baliqdek jim, baliq kabi suzmoq a h.k.), bu esa ilning ob azlilik da ajasini ko‘ sa adi.
Xulosa
Tadqiqo na ijasida quyidagi xulosala ga kelindi:
O‘zbek ilida baliq nomla ining shakllanishida a iksa siya usuli eng aol
mexanizmla dan bi idi .
-chi, -cha, -simon, -zo , -lik qo‘shimchala i baliq nomla ining asosiy yasalish modella i
hisoblanadi.
Nom be ilish ja ayoni xalqning abia bilan munosaba i, es e ik id oki a kasbiy
aoliya i bilan uz iy bog‘liq. Baliq nomla i o‘zbek ili leksikasining madaniy-seman ik
boyligini namoyon e u chi muhim qa lamdi . Qiyosiy ahlil shuni ko‘ sa adiki, u kiy
CONFERENCE ON THE ROLE AND IMPORTANCE
OF SCIENCE IN THE MODERN WORLD
Volume 02, Issue 09, 2025
34 CONFERENCE ON THE ROLE AND IMPORTANCE OF SCIENCE IN THE MODERN WORLD uni e salcon e ence.us
illa da a iksa siya asosidagi yasalish ja ayoni umumiy genealogik xususiya ga ega.
Foydalanilgan adabiyo la
1. O‘zbek ilining izohli lug‘a i. — T.: O‘zbekis on Milliy ensiklopediyasi, 2006–
2008.
2. Rahma ullaye Sh. Hozi gi o‘zbek ili. So‘z yasalishi. — Toshken : O‘qi u chi,
1992.
3. Jo‘ ae A. Til a xalq madaniya i: e noling is ik izlanishla . — Toshken : Fan,
2010.
4. Mahmudo N., Nu mono A. O‘zbek ilining naza iy g amma ikasi. —
Toshken : Fan, 2012.
5. Tü k Dil Ku umu. Tü kçe Sözlük. — Anka a, 2011.
6. Abduazizo A. Til izimida a iksa siya ja ayoni a uning seman ik
xususiya la i. — Toshken : Fan, 2019.
