71
4. Рубинчик Ю.А. Грамматика современного персидского литературного
языка. – М.: Восточная литература РАН, 2001
O‘ZBEK TILIDA METAFORIK O‘XSHATISHLARNING SEMANTIK
MAYDONLARI TADQIQI MASALALARIGA DOIR
Shi in Sha asulo a,
O ien al uni e si e i Tilla 1 ka ed asi do sen i, . .n.
Toshken , O‘zbekis on
Anno a siya
Mazku maqolada o‘zbek ilidagi so‘z o‘yinla i a me a o ala ning seman ik-
sin ak ik xususiya la i ahlil qilinadi. So‘z o‘yinla ining ling is ik a madaniy
qa lamla i, me a o aning man iqiy-semiyo ik mohiya i hamda ula ning gap
uzilmasidagi unksional yuki yo i iladi. Maqolada adabiy ma nla dan a omma iy
nu qdan misolla asosida seman ik bog‘liqlik a sin ak ik qu ilmala ning o‘za o
munosaba i ko‘ sa iladi.
Kali so‘zla : me a o a,, o‘xsha ishla seman ika, sin aksis, leksik bi lik,
kon eks , i oda osi asi.
Anno a ion
This a icle analyzes he seman ic and syn ac ic ea u es o wo dplay and
me apho s in he Uzbek language. I explo es he linguis ic and cul u al laye s o
wo dplay, he logical-semio ic essence o me apho s, and hei unc ional ole in
sen ence s uc u e. Based on examples om li e a y ex s and public speech, he
a icle e eals he in e ac ion be ween seman ic cohe ence and syn ac ic
cons uc ions.
Keywo ds: me apho , wo dplay, seman ics, syn ax, lexical uni , con ex , means
o exp ession.
Аннотация
В данной статье анализируются семантические поле особенности
языковых сравнений и метафор в узбекском языке. Рассматриваются
лингвистические и культурные аспекты языковых игр, логико-семиотическая
сущность метафоры, а также их функциональная нагрузка в структуре
предложения. На основе примеров из литературных текстов и общественной
речи выявляется взаимосвязь между семантической связностью и
синтаксическими конструкциями.
Ключевые слова: метафора, сравнение, семантика, синтаксис,
лексическая единица, контекст, выразительное средство.
Dunyo ilshunosligida me a o ik o‘xsha ishla keng o‘ ganilishiga qa amay,
ilning ichki imkoniya la i a nu qning uganmas ma’no shaklla i yangi adqiqo la ,
hamda seman ik ahlilla alab qilmoqda. Me a o ik o‘xsha ishla (me a o ala ) — bu
ijodiy yoki adabiy o‘xsha ish shaklla i bo‘lib, ula bi na sani boshqa bi na sa bilan
72
juda aniq a mazmunli o‘xsha ish uchun ishla iladi. Ushbu me a o ala so‘zla o qali
ushuncha yoki asa u la ni ya a ishga yo dam be adi. Me a o ala — aqa ik ni
ko‘ sa ish emas, balki unga hissiy, es e ik, a amaliy mazmun be ish hamda
o‘qu chini yoki eshi u chini naza da u ilgan ma zudagi ik la ga o‘ kazishda
yo dam be adi.
Me a o a iy ko‘pma’nolilik ma’lum bi so‘zning bi necha leksik ma’nola ga
ega bo‘lishi hodisasi bo‘lsa, kon e siya ma’lum bi so‘zning hech qanday a iks
olmagan holda boshqa so‘z u kumi azi asi bilan kelishi hodisasidi . Me a o a iy
o‘xsha ish leksik ma’nola ning hosil bo‘lishi na ijasidi . Leksik ma’nola esa ma’no
ko‘chishi yo‘li bilan ham hosil bo‘ladi. Mana shu ko‘chma ma’no hosil bo‘lishining
ba’zi omonla i esa kon e siyaning ba’zi omonla iga o‘xshab ke adi.
Me a o a yo‘li bilan ko‘chma ma’no hosil bo‘lishining kon e siyaga yondosh
hola la i ma jud. nomdoshlanu chi, ya’ni ob’ek la ma’lum xususiya iga nisba an
o‘za o o‘xshash bo‘lgani uchun, bi inchisining nomi ikkinchisini ham i odalaydigan
bo‘lib qoladi a yangi ma’noli so‘z yuzaga kelgan hisoblanadi. Ko‘ inib u ibdiki,
bunda belgi asosiy o‘ inda u adi. Bu belgi ob’ek la ning xususiya i, ashqi ko‘ inishi,
azi asi a hokazola iga nisba an bo‘lishi ham mumkin. Shuning uchun ham ba’zi
ilshunosla , ko‘pincha adabiyo shunosla me a o a bilan kon e siyaning belgi
negizida yuzaga kelgan u la ini bi bi iga yaqin deb hisoblaydila . Belgi negizida
yuzaga kelgan kon e siyala kon e siyaning o u kumiga oid so‘zla ad’ek i a siyasi
u i doi asiga xos bo‘ladi. Tu kiy illa da na sa yoki oqelikpnpg muhim belgila ini
shu na sa yoki oqelikning nomi bnlan a ash aol hodisadi . Mana shu hodisa
na ijasida o u kumiga oid so‘zla ad’ek i a siyasi bilan me a o ani adash i ib
yubo ish holla i uch aydi.
Me a o ik o‘xsha ishla ning ilda juda aol qo‘llanadi a ik ni aniqlash i ish,
mazmunni yo qinlash i ish azi ala ini yuklagan bo‘ladi, ilshunoslikda o‘xsha ish a
me a o ik bi likla ning juda ko‘p u la i ma jud: shula dan, ba’zila ini ko‘ ib
chiqamiz.
Tabiiy me a o ala : bu me a o ala abia xodisala i a abiiy ja ayonla ga oid
leksik bi likla a seman ik qa lamla doi asidagi o‘xsha ishla da ujudga keladi.
Masalan, «Uning ko‘zi yoshli bulu ga o‘xsha di». Yoki «Qalbi o‘lgan, cho‘l kabi
bo‘ldi». Shaxsga oid me a o ala : bu me a o ala inson a shaxsiya masalala ini
oydinlash i ish, uni as i lash a aqqoslash maqsadidagi o‘xsha ishla da namoyon
bo‘ladi. Masalan, «Uning o‘zi ol in, yu agi esa emi dan». «Unga kamida yakka-
yulduz bo‘lishga u inish ham ke ak». Shu bilan bi ga, ahamiya li oqeala ga egishli
me a o ala : bu me a o ala bi o hola ni as i l shda boshqa hammaga ma’lum
oqeaga aqqoslash yoki o‘xsha ish o qali kechadi. Masalan, «Inson hayo i olamning
kengligini izlashga o‘xshaydi».«Uning so‘zla i yoshlikni o‘kilgan damla kabi,
da hol so‘ndi».
Me a o ala o‘zgacha ik , hisla a hodisala ni ushun i ishda qo‘llaniladi. Ula
ma nga jonlanish a xissiy a’si qo‘shishda muhim ahamiya ga ega. Insonga xos
xususiya la ga oid (me a o a) o‘xsha ishla — bu odamla ning yaqin, ichki, shaxsiy
xissiyo la i, his- uyg‘ula ini yoki hola la ini qandaydi yaqin a o‘ ganilgan ob’ek la
yoki abiiya hodisala iga o‘xsha ishni angla adi. Bu u dagi me a o ala ko‘pincha
insonning uxiy hola ini yoki xususiya la ini ushun i ish uchun ishla iladi. Ula ning
73
maqsadi — insonla ning ichki olamini, ula ning hissiyo la ini a boshqa shaxsiy
xususiya la ini o‘zgacha, amaliy a as i iy a zda i odalash.
Masalan, insonning qalbi, hissiy hola i, jahli yoki o zu-is akla i bilan bog‘liq
me a o ala kel i ish mumkin. Inson uhiya i a qalbini as i lo chi me a o ala
quyidagila ni misol qilishimiz mumkin: Qalbida o‘lmagan yoshlik. Bu me a o a
insonning yosh a ene giyaga o‘la qalbini as i laydi. Yoshligining cho‘li. Bu
me a o a odamning ichki dunyosida hech qanday hayo iy ha aka a i ojlanish
yo‘qligini angla ishi mumkin. Bu insoniy qalbning ha doim yangi imkoniya la a
ha qanday sha -sha oi da ilhom olishga in ilishini angla adi.
Tilda inson hissiyo la ini as i lashda masalan, jahl, achchiq a eng qayg‘uli
hola la insonga xos si a la ni a hola ni i odalash uchun ham me a o ala dan
oydalaniladi. Masalan, Yu agiga o‘ nashgan yomonlik: Bu me a o a insonning ichki
dunyosidagi no ozilik yoki yomonlikni i odalaydi. Qalbida yongan olo : Bu
me a o a, odamning ashabbusga, yangilikka, hissiy mayda- a ichla ga bo‘lgan
a’si ini i odalaydi. Insonning o zula i a in ilishla i: Qalbi osmonga in iladi. Bu
me a o a insonning in ilishla ini a o zula ini angla adi, ula yuqo i maqsadla ga
e ishishga in ilishadi. Qalbi yuksaklikka in ilmoq: Bu me a o a hayo dagi ka a
maqsadla ga e ishish uchun ha aka lanish ja ayonini i odalaydi. Shaxsni jismoniy a
ishlash xususiya la iga o‘xsha ishla : Qalbla idagi yoshlik sozi. Bu me a o a
insonning yoshligi, ha aka chanligi a aolligini i odalaydi. Yu agi kulishdan
o‘x adi: Bu me a o a insonning kulish a uyg‘ula ini o‘x a ish qobiliya ini
i odalaydi.
Me a o ik o'xsha ishla , ya'ni me a o ala , ilni boyi ishda muhim ol o'ynaydi.
Ula na aqa ilning es e ik jiha la ini oshi adi, balki ik ni i odalash a his- uyg'ula ni
e kazishda ham ka a ahamiya ga ega. Keling, me a o ik o'xsha ishla ning ilni
boyi ishdagi ahamiya i a olini ko' ib chiqaylik.
Es e ik Go'zallik i odalo chi o‘xsha ishla me a o ik shaklla ni o‘zida
mujassamlash i adi. Me a o ala ilga es e ik go'zallik qo'shadi. Ula oddiy so'zla a
ibo ala ni yanada qiziqa li a chi oyli qiladi. Masalan, "Uning kulgisi - quyosh"
deganda, kulgining yo qinligi a iliqligini i odalash o qali o'qu chining asa u ini
kengay i adi. His- uyg'ula ni i odalashda me a o ik o'xsha ishla inson his-
uyg'ula ini aniq a kuchli a zda i odalash imkonini be adi. Ula o qali muayyan his-
uyg'ula ni, masalan, se gi, qayg'u yoki qu onchni yanada chuqu oq a a'si li a zda
i odalash mumkin. Masalan, "Hayo - bu yo'l" ibo asi o qali hayo ning mu akkabligi
a qiyinchilikla i haqida chuqu ik la be iladi. Fik ni kengay i ishni aks e i u chi
me a o ala ik ni kengay i adi a yangi ma'nola ni ochadi. Ula o qali bi na saning
boshqa bi na saga o'xshashlikla i ko' sa iladi, bu esa o'qu chila ga yoki
inglo chila ga yangi ushunchala ni anglashda yo dam be adi. Masalan, "Vaq - bu
qush" ibo asi aq ning ez o' ishini a uning qad ini anglashga yo dam be adi.
Madaniy a a ixiy kon eks i odalo chi me a o ala ko'pincha madaniya a a ix
bilan bog'liq bo'ladi. Ula xalqning qad iya la i, an'anala i a dunyoqa ashi haqida
ma'lumo be adi. Bu o qali ilning boyligi a xilma-xilligi yanada oshadi. O'zbek
ilidagi ko'plab me a o ala xalqning abia i a madaniya ini aks e i adi. Ya a ilish
a ijodko lik as i lochi me a o ik o'xsha ishla ijodiy ik lashni ag'ba lan i adi. Ula
yozu chi yoki shoi ga yangi as i la ya a ishda yo dam be adi, bu esa adabiyo a
74
san'a da yangilikla ki i ishga olib keladi. Me a o ala yo damida yangi as i iy
ob azla a g'oyala paydo bo‘ladi. Kommunika siya sama ado ligi ko‘ sa u chi
me a o ala kommunika siya ja ayonini sama ali qiladi. Ula mu akkab g'oyala ni
oson oq a ushuna li a zda i odalashga yo dam be adi. Bu, ayniqsa, muayyan
ma zula ni muhokama qilishda yoki ushunish qiyin bo'lgan ik la ni e kazishda
muhimdi . Me a o ik o‘xsh ishla , ya'ni me a o ala , il a adabiyo da muhim ol
o'ynaydi. Ula o qali muayyan ushunchala , his- uyg'ula yoki as i la boshqa bi
na saga o'xsha iladi. O‘zbek ilida ham ko'plab me a o ik o'xsh ishla ma jud. Keling,
bi nech a misolla a ula ning seman ik ahlilla ini ko' ib chiqaylik.
Misolla : "Hayo - bu yo'l" Tahlil: Bu me a o ada hayo yo'l si a ida as i lanadi.
Yo'lning o'zida qiyinchilikla , bu ilishla a o'siqla ma jud. Bu o qali hayo ning
mu akkabligi a ha bi insonning o'z yo'lini opishidagi qiyinchilikla i odalanadi.
"Uning ko'zla i dengiz" Tahlil: Bu ye da ko'zla dengizga o'xsha ilgan. Dengizning
chuqu ligi a go'zalligi ko'zla ning his- uyg'ula ini, si li a chuqu hisla ni i odalaydi.
Bu me a o a se gi yoki his- uyg'ula ning chuqu ligini angla ishi mumkin. "Uning
so'zla i - shi in me ala " Tahlil: So'zla shi in me ala ga o'xsha ilgan. Bu me a o a,
so'zla ning go'zalligi a a'si ini, ula ning odamla uchun qanchalik yoqimli a
oydali ekanini i odalaydi. "Vaq - bu qush" Tahlil: Vaq qush si a ida as i langan.
Qushning uchishi, aq ning ez o' ishini angla adi. Bu me a o a, aq ni yo'qo ish yoki
uni qad lash za u ligini ko' sa ishi mumkin. "Uning kulgisi - quyosh" Tahlil:
Kulgining quyoshga o'xsha ilishi, uning iliqligi, yo qinligi a hayo iy ene giyasini
i odalaydi. Bu me a o a, insonning ijobiy ene giyasini a boshqala ga a'si ini aks
e i adi.
Me a o ik o'xsha ishla seman ik ahlil qilinganda, il imkoniya la ining cheksiz
shaklla ini yasalishini kuza ish mumkin. Me a o ik o'xsh ishla o qali i odalangan
ma'no ko'pincha o'g' idan- o'g' i emas, balki kon eks ga bog'liq bo'ladi. Ula
ko'pincha: Emo sional a'si : Me a o ala ko'p oq his- uyg'ula ni i odalaydi a
o'qu chining his- uyg'ula ini uyg'o adi. Kengay i ilgan ma'no: Me a o ala yo damida
bi na saning ko'plab jiha la i, xususan, o'za o aloqala i a o'xshashlikla i ko' sa iladi.
Me a o ala as i iy asa u la ni kuchay i adi, bu esa me a o ik o'xsh ishla , ya'ni
me a o ala , il a adabiyo da muhim ol o'ynaydi. Ula o qali muayyan ushunchala ,
his- uyg'ula yoki as i la boshqa bi na saga o'xsha iladi. O'zbek ilida ham ko'plab
me a o ik o'xsh ishla ma jud. Qiyoslash maqsadida bi nech a misolla a ula ning
seman ik ahlilla ini ko' ib chiqimiz lozim. Misolla : "Uning so'zla i - shi in me ala "
Tahlil: So'zla shi in me ala ga o'xsha ilgan. Bu me a o a, so'zla ning go'zalligi a
a'si ini, ula ning odamla uchun qanchalik yoqimli a oydali ekanini i odalaydi.
"Uning kulgisi - quyosh" Tahlil: Kulgining quyoshga o'xsha ilishi, uning iliqligi,
yo qinligi a hayo iy ene giyasini i odalaydi. Bu me a o a, insonning ijobiy
ene giyasini a boshqala ga a'si ini aks e i adi.
Me a o ik o'xsh ishla o qali i odalangan ma'no ko'pincha o'g' idan- o'g' i emas,
balki kon eks ga bog'liq bo'ladi. Ula ko'pincha: Emo sional a'si : Me a o ala
ko'p oq his- uyg'ula ni i odalaydi a o'qu chining his- uyg'ula ini uyg'o adi.
Kengay i ilgan ma'no: Me a o ala yo damida bi na saning ko'plab jiha la i, xususan,
o'za o aloqala i a o'xshashlikla i ko' sa iladi Me a o ala as i iy asa u la ni
kuchay i adi, bu esa o'qu chining asa u ini kengay i adi. Ula o'zbek xalqining
75
qad iya la i, an'anala i a dunyoqa ashi bilan chamba chas bog'liqdi . Shuningdek,
o'qu chining asa u ini kengay i adi. Me a o ik o'xsh ishla , shuningdek, madaniy
kon eks ga ham bog'liq bo'lishi mumkin. Ula o'zbek xalqining qad iya la i, an'anala i
a dunyoqa ashi bilan chamba chas bog'liqdi .
Xulosa qilib shuni a’kidlashimiz ke akki, me a o ik o'xsha ishla ilni
boyi ishda, ik ni i odalashda a his- uyg'ula ni e kazishda muhim ahamiya ga ega.
Ula es e ik go'zallik, his- uyg'ula ni i odalash, ik ni kengay i ish, madaniy kon eks ,
ijodko lik a kommunika siya sama ado ligini oshi ish kabi ko'plab jiha la ni o'z
ichiga oladi. Shuning uchun, me a o ala il a adabiyo da muhim osi a si a ida
qa aladi
ADABIYOTLAR
1. Lako , G., & Johnson, M. Me apho s We Li e By. Chicago: Uni e si y o
Chicago P ess. 1980.
2. Kö ecses, Z Me apho : A P ac ical In oduc ion. Ox o d: Ox o d Uni e si y
P ess. 2002.
3. Rasulo , A. O'zbek adabiyo ida me a o a a uning o' ni. Tashken :
O'zbekis on Milliy Uni e si e i - 2010.
4. Xudoybe diye , A. O'zbek ilidagi me a o ala : ahlil a asni . Tashken :
O'zbekis on Respublikasi Fanla Akademiyasi.- 2015.
5. Sh. Sha asulo a. O‘zbek ilida so‘z o‘yinla i a me a o ala la ning seman ic
sin ak ik adqiqi masalala i. // @Til a adabiyo .uz. 12-son-2025 y.
