76
OʻZBEKISTONDA ALIFBO OʻZGARISHI VA LOTIN YAZUVINI
OʻQITISHDA METODOLOGIK YONDASHUVLAR
İb ahim Kuş,
Sana Fanla i Dok o i, Do sen ,
Süleyman Demi el Uni e si e i – Tü kiye,
+90 5056288308
Annona siya
Ushbu adqiqo Oʻzbekis onda lo in ali bosiga oʻ ish ja ayoni a bu
oʻzga ishning sanʼa aʼlimi hamda kalig a iya oʻqi ishidagi ahamiya ini oʻ ganadi.
Ta ixan a ab a ki ill ali bola i qoʻllanilgan Oʻzbekis onda lo in asosidagi yozu ni
qabul qilish il, madaniya a milliy oʻzlikni shakllan i ishda mühim ol oʻynagan.
Tadqiqo da lo in ali bosining es e ik qoidala i a kalig a iya usulla ini aʼlim izimiga
in eg a siyalash boʻyicha a siyala aqdim e ilgan. Boshlangʻich aʼlimdan
uni e si e gacha, oʻqi u chila ni ayyo lashdan ka ala ku sla igacha a biq e ilishi
mumkin boʻlgan me odologiyala muhokama qilingan. Na ijada, lo in yozu ini
oʻgʻ i, es e ik a izimli oʻqi ish Oʻzbek yozu madaniya ini mus ahkamlashga a
sanʼa aʼlimiga doimiy hissa qoʻshishga xizma qiladi.
Kali so‘zla : Lo in Ali bosi, O„zbek Ali bosi, Ali bo O„zga ishi, Badiiy
Ta‟lim, Kalig a iya, Xa o lik, Yozu Madaniya i.
Abs ac
This s udy examines he ansi ion o he La in alphabe in Uzbekis an and i s
signi icance o a educa ion and callig aphy ins uc ion. His o ically, Uzbekis an
used he A abic and Cy illic alphabe s, and he adop ion o a La in-based sc ip
played a c i ical ole in language, cul u e, and iden i y. The s udy p esen s
ecommenda ions o in eg a ing he aes he ic p inciples o he La in alphabe and
callig aphy me hods in o he educa ion sys em. Me hodologies applicable o a eas
om p ima y school o uni e si y, om eache aining o adul educa ion a e
discussed. Ul ima ely, he a is ically accu a e, aes he ic, and sys ema ic eaching o
La in sc ip will s eng hen he cul u e o Uzbek le e design and make las ing
con ibu ions o a educa ion.
Keywo ds: La in Alphabe , Uzbek Alphabe , Alphabe Change, A Educa ion,
Callig aphy, Sc ip Cul u e.
Oʻzbek xalqı qadim a ixi bilan joylashgan hududda as la da omida yashab
kelgan u kiy xalqla dan bi idi . As la da omida Islom ha la i (a ab ali bosi)
qoʻllanilgan. Shu bilan bi ga, ushbu ali bo bilan yozilgan qoʻlyozmala ning bugungi
kungacha ye ib kelgan namunala i ilm a madaniya sohala ida muhim iz qoldi gan.
Oʻzbekis onda ali bo oʻzga ish ja ayonla i jamiya a madaniy oʻzga ishla bilan
be osi a bogʻliq boʻlgan. A ab ali bosidan lo in ali bosiga oʻ ish das lab 1920-
yilla da il a milliy oʻzlik masalala i bilan bogʻliq bahs-munoza ala o qali
boshlangan, 1940-yilla da esa So e la aʼsi i os ida ki ill ali bosiga qay ilgan, 1990-
77
yilla ning boshida mus aqillikdan soʻng esa lo in asosidagi ali bo yana qay a jo iy
e ilgan.
1926-yilning iyun oyida Oʻzbekis on Ma kaziy Ij oiya Qoʻmi asi omonidan
lo in ali bosiga asoslangan yangi ali boni qabul qilish oʻgʻ isida qa o qabul
qilingan. 34 ha dan ibo a ushbu ali boga oʻ ish 1930-yilning bi inchi ya mida oʻliq
amalga oshi ilgan, bi oq ushbu ali bo uzoq mudda da omida qoʻllanilmagan
(Gʻulomo a a boshq., 2007:7).
Oʻzbekis on Respublikasi mus aqilligini eʼlon qilishgacha boʻlgan da da
asmiy ali bo si a ida ki ill ali bosi ishla ilgan. Mus aqillik eʼlon qilingach, lo in
ali bosiga asoslangan oʻzbek ali bosi bilan bogʻliq ishla yana kun a ibiga
chiqa ilgan. Oʻzbekis on Respublikasi Oliy Kengashining 1993-yil 2–3 sen yab
kunla i oʻ kazilgan 12-da i 13-yigʻilishida "Lo in ali bosiga asoslangan oʻzbek
ali bosini qabul qilish oʻgʻ isida" qa o qabul qilingan. "Oʻzbek ili asosiy imlo
qoidala i"ni yangilash ja ayonida ali bodagi baʼzi ha la ning shaklla i boʻyicha
ik la bildi ildi. Shu asosda "Lo in ali bosiga asoslangan Oʻzbek ali bosini qabul
qilish oʻgʻ isida" qa o da oʻzga i ish ki i ishga qa o qilingan (Gʻulomo a a
boshq., 2007:7).
Qabul qilingan ushbu qonun bilan yangi oʻzbek ali bosini 1995-yildan boshlab
boshlangʻich mak abla da jo iy e ish a keyinchalik bosqichma ba cha aʼlim
da ajala iga kengay i ish ejalash i ilgan. 1996-yil 1-sen yab dan boshlab
boshlangʻich mak abla ning bi inchi sin la ida ushbu yangi ali bo yo damida oʻqish
a yozish boshlangan. Shu bilan bi ga yangi da slikla chop e ilgan a 2005-yilda
uni e si e bi i u chila ining diplomla i ilk bo ushbu ali boga mu o iq ayyo langan.
2005-yil 1-sen yab dan boshlab esa bu un Oʻzbekis onda ali bo qoʻllanilishi maqsad
qilingan (Yeshme o a: 2020).
Shunga oʻxshash hola Tu kiyada ham yuz be gan. Usmonli da la i inqi ozidan
soʻng ashkil e ilgan Tu kiya Respublikasi 1928-yil 1-noyab da qabul qilingan “1353-
sonli Tu k ha la ini qabul qilish a a biq e ish oʻgʻ isidagi qonun” o qali lo in
ali bosiga oʻ gan (Kuş, 2018:44). Yangi ali boning yozilishi a oʻqi ilishi bilan
bogʻliq eh iyojla sababli Emin Ba ın a Sai Yada Ge maniyaga yubo ilgan,
kalig a iya sanʼa i boʻyicha aʼlim olganla (Sa ıka ak, 2005:133). Keyinchalik ula
Is anbul a Anka a shaha la idagi uni e si e la da ushbu yozu ni oʻqi ish bilan
shugʻullanganla .
Oʻzbekis onda ham shunga oʻxshash hola yuzaga kelgan boʻlib, lo in ali bosiga
asoslangan yangi ali bo izimiga oʻ ish bilan bi qancha muammola paydo boʻlgan.
Oʻzbekis onda ki ill ali bosi qoʻllanilgan da la da boshqa lo in kelib chiqishli che
illa ning aʼlimida lo in ali bosi ishla ilgan. Ga chi ushbu yozu izimiga oda langan
deb hisoblansa ham, qoʻlyozma asosida bu yozu ning sanʼa ko ona shaklla ini
oʻqi ish bilan bogʻliq ay im me odla ning belgilanishi ka a ahamiya ga ega.
Lo in ali bosi ham boshqa ali bo izimla idek ichida maʼlum qoidala ni oʻz ichiga
olgan izimdi . Ha qanday yozu izimida boʻlgani kabi, lo in yozu izimida ham
na aqa oʻqilishi, balki chi oyli yozilishi muhimdi . Ana omik a kompozi siya qoidala i
hamda es e ik alabla si a ida a aladigan ushbu qoidala kalig a iya deb nomlangan
chi oyli yozu sanʼa ining asosini ashkil e adi. Ma baa kash e ilishidan oldin a keyin
qoʻllanilgan ushbu yozu as la da omida i ojlanib, oʻz ichida mukammallashgan deb
78
ay ish mumkin. Shu nuq ai naza dan, lo in yozu ini ashkil e u chi ana omik a
kompozi siya qoidala i, es e ik alabla kabi koʻplab jiha la boʻyicha qoidala
Ye opada ishlab chiqilgan a lo in yozu izimidan oydalangan ba cha mamlaka la da
ushbu me odla a biq e ilgan. Shuning uchun Oʻzbekis onda oʻzbek ali bosiga yangi
ki i ilgan ha la bilan bi ga ushbu qoidala ni oʻqi ish za u . Bu ja ayon uzoq aq alab
qiladigan masala boʻlgani hisobga olinsa, oʻgʻ i me odologiya qoʻllanilsa, ushbu
mudda ni qisqa i ish imkoniya i ma jud.
Oʻzbekis onda kalig a iya aʼlimini kengay i ish a izimli me odologiyaga
asoslash boʻyicha a siyala quyidagila dan ibo a :
1. A alo, lo in ali bosidan oydalanu chi mamlaka la dagi mu axassisla bilan
hamko likda kalig a iya aʼlimi qanday boʻlishi ke akligi boʻyicha me odologiya ishlab
chiqilishi za u .
2. Tas i iy sanʼa la akul e la ining g a ik dizayn kabi egishli yoʻnalishla idagi
akademikla lo in kalig a iyasi boʻyicha naza iy a amaliy aʼlimdan oʻ kazilishi lozim.
3. Tas i iy sanʼa la akul e la ining oʻqu ejasiga kalig a iya da sla i ki i ilib,
malakali yozu chila ye ish i ilishi ke ak.
4. Dunyo kalig a iya adabiyo la i asosida oʻzbek ilida kalig a iya a ixi, qoidala i,
ma e ial a yozu exnikala ini oʻz ichiga olgan da slikla ayyo lanishi za u .
5. Taʼlim sohasida oydalaniladigan kalig a iya a qoʻlyozma ma e ialla ini chop
e ish a a qa ish uchun da la ido ala i bilan xususiy nash iyo la hamko lik qilishi
ke ak.
6. Boshlangʻich a oʻ a aʼlim muassasala idagi oʻqi u chila Oʻzbekis onda
aʼlim olgan akademikla omonidan ayyo lanishi lozim.
7. Boshlangʻich mak abla oʻqu das u iga chi oyli yozu da si ki i ilishi,
bolala ning da ajasiga mos chi oyli yozu ni oʻ ga ishga doi ki obla chop e ilishi za u .
8. Kalig a iya aʼlimi das u la ining sama ado ligini oʻlchash uchun mun azam
soʻ o nomala , im ihonla a na ijala ni baholash oʻ kazilishi, na ijala ga koʻ a oʻqu
das u i yangilanib u ishi ke ak.
9. Kalig a iya aʼlimida oydalaniladigan qogʻoz, uchka, siyoh kabi
ma e ialla ning s anda la i belgilanishi, alabala ga ushbu osi ala ni ye kazish
osonlash i ilishi lozim.
10. Uni e si e la a kibida lo in ali bosida kalig a iya adqiqo la i olib bo adigan
ma kazla ashkil e ilishi, anla a o loyihala qoʻllab-qu a lanishi ke ak.
11. Lo in kalig a iyasi boʻyicha akademik maqola, disse a siya a adqiqo la
agʻba lan i ilishi, adabiyo boyi ilishi za u .
12. Ka ala uchun egishli muassasala omonidan bepul chi oyli yozu a
kalig a iya ku sla i ashkil e ilishi lozim.
13. Oʻqi u chila a sanʼa ko la uchun asmiy eʼ i o e ilgan kalig a iya
mu axassisligi se i ika ini be adigan das u la ashkil qilinishi za u .
14. Xalqa o kalig a iya asso sia siyala i a ins i u la i bilan hamko lik yoʻlga
qoʻyilib, Oʻzbekis on aj ibala i dunyo bilan oʻ oqlashilishi, shuningdek yangi
yondashu la mamlaka mu axassisla iga ye kazilishi lozim.
15. Lo in ali bosida kalig a iya a chi oyli yozu aʼlimini agʻba lan i ish
maqsadida ele ideniye, adio a in e ne asosidagi aʼlim a a gʻibo das u la i ishlab
chiqilishi, keng jamoa chilikka ye kazilishi ke ak.
79
Xulosa
Oʻzbekis onda lo in ali bosiga oʻ ish ja ayoni aqa yozu izimining oʻzga ishi
emas; shu bilan bi ga milliy oʻzlikni qay a iklash, madaniy xo i ani saqlash a
zamona iy dunyoga in eg a siya ja ayonining bi qismi si a ida qa alishi lozim. Ta ix
da omida a ab, lo in a ki ill ali bola ining na ba ma-na ba ishla ilishi, yozu izimi
jamiya a siyosiy kon eks dan aj almaganligini koʻ sa adi. Lo in asosidagi oʻzbek
ali bosining qabul qilinishi aʼlim, ilm- an a sanʼa sohala ida uzoq mudda li aʼsi la ni
kel i ib chiqa adigan muhim qadam hisoblanadi.
Ali bo oʻzga ishla ining eng muhim jiha la idan bi i yozu ning es e ik a
sanʼa ko ona omonidi . Lo in ali bosi na aqa oʻqish- a-yozish aʼlimida, balki chi oyli
yozu a kalig a iya kabi sanʼa a moqla ida ham qoʻllanilishi o qali jamiya
madaniya ining chuqu lashishiga hissa qoʻshadi. Es e ik qoidala bilan bi ga
oʻ ga ilganda, yozu aqa aloqa osi asi boʻlib qolmay, balki sanʼa ko ona i oda
shakliga aylanishi mumkin. Oʻzbekis onning lo in ali bosi asosida olib bo ayo gan bu
oʻzga ishi shuningdek xalqa o yozu madaniya la i bilan hamko lik qilish imkoniya ini
ya a adi.
Ushbu adqiqo da aqdim e ilgan a siyala , kalig a iya aʼlimini u li da ajala a
u li maqsadli audi o iyala ga mos a ishda ejalash i ish mumkinligini koʻ sa adi.
Boshlangʻich mak abdan uni e si e gacha, oʻqi u chila ayyo lashdan ka ala
ku sla igacha keng doi ada a biq e iladigan das u la o qali lo in ali bosining es e ik
qismi jamiya uchun oydali na ijaga aylanishi mumkin. Shuningdek, akademik
adqiqo la ni agʻba lan i ish, ilmiy ma kazla ashkil e ish a xalqa o hamko likni
kengay i ish o qali Oʻzbekis on ushbu sohada min aqa iy ye akchi maqomiga e ishishi
mumkin.
Xulosa qilib ay ganda, lo in ali bosining oʻzbek ali bosi asosida qabul qilinishi
ja ayonida kalig a iya aʼlimi aqa pedagogik za u a emas; balki madaniy oʻzlikni
saqlash, sanʼa ko lik salohiya ini i ojlan i ish a global yozu madaniya la i bilan
in eg a siya yoʻlidi . Ta siya e ilgan me odologik qadamla ning amalga oshi ilishi
na aqa aʼlim si a ini oshi adi, balki Oʻzbek yozu madaniya ining kelajagini
ka ola laydi. Shu o qali Oʻzbekis on oʻ gan bilan kelajak oʻ asida koʻp ik qu u chi,
es e ik jiha dan boy a oʻzlikka asoslangan yozu izimini ins i u sionaliza siya qilish
imkoniya iga ega boʻladi.
ADABIYOTLAR
1. X.G‟uIomo a, Sh.Yo‟ldoshe a, G.Mama o a, H.Boqiye a, N.Sobi o a,
Husnixa a Unı O‟qi ish Me odikasi, Toshken , O‟zbekis on Respublikasi Oliy a O‟ a
Maxsus Ta‟lim Vazi ligi, 2007, 75.
2. Balzhan Yeshme o a, Özbekis an‟ın La in Al abesine Geçiş Sü eci Ve Alınacak
De sle , A asya A aş ı ma Ens i üsü, Kazakis an, 2020, h ps://eu asian-
esea ch.o g/wp-con en /uploads/2020/11/Ha alik-e-bul en-26.10.2020-01.11.2020-No-
278.pd
3. İb ahim Kuş, Ha Sana ındaki Makıli e Ku i Yazıla ın La in Yazı e
Tasa ımla ındaki Yansımala ı, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, SDÜ Güzel
Sana la Ens i üsü, Ispa a, 2018.
80
4. Namık Kemal Sa ıka ak, Sayısal Tipog a i: 2 Ba ı‟da e Ülkemizde Sayısal
Ha e Fon Tasa ımcıla ı, Başken Üni e si esi Yayınla ı, Anka a, 2005.
