ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR
ZTFIT — h p://zam adqiqo .uz/index
3-son 9– o’plam 2025 y. Sahi a: 68
OG`IR ATLETIKA SPORT TURIDA UMUMJISMONIY
TAYYORGARLIKLARNI AMALGA OSHIRISH YO‘LLARI
Toʻx aye Da on Esh emi o ich
Te miz da la uni e si e i
Spo boshqa u i ka ed asi o'qi u chisi
Anno a siya: Mazku maqolada umumjismoniy ayyo ga likni amalga
oshi ishning naza iy asosla i, amaliy yo‘nalishla i a me odik amoyilla i ahlil
qilingan. Shuningdek, jismoniy a biya ja ayonida inson o ganizmining i ojlanish
qonuniya la i, yuklama me’yo la i, mashg‘ulo la izimining pedagogik asosla i
hamda zamona iy spo exnologiyala idan oydalanish yo‘lla i yo i ilgan.
Tadqiqo ning asosiy maqsadi — jismoniy mashg‘ulo la o qali insonning jismoniy,
uhiy a i oda iy si a la ini i ojlan i ish hamda sog‘lom u mush a zini qa o
op i ishning sama ali shaklla ini aniqlashdi .
Kali so‘zla : umumjismoniy ayyo ga lik, jismoniy a biya, mashg‘ulo
izimi, spo me odikasi, sog‘lom u mush a zi, yuklama, iziologik i ojlanish,
spo pedagogikasi.
Ki ish
Bugungi globallashu sha oi ida inson saloma ligini saqlash, jismoniy a uhiy
ba kamollikka e ishish, sog‘lom a lodni a biyalash masalala i da la siyosa ining
muhim yo‘nalishla idan bi i si a ida qa almoqda. O‘zbekis on Respublikasida
“Sog‘lom u mush a zini keng a g‘ib e ish a omma iy spo ni i ojlan i ish
o‘g‘ isida”gi P eziden qa o ida jismoniy a biya a spo ning ha bi uqa oga
ijobiy a’si i, uning ij imoiy, iq isodiy a ma’na iy ahamiya i chuqu ahlil qilinadi.
Umumjismoniy ayyo ga lik (UJT) – bu insonning umumiy jismoniy si a la ini
ha omonlama i ojlan i ishga qa a ilgan mashg‘ulo la izimi bo‘lib, u spo dagi
maxsus ayyo ga likning poyde o ini ashkil e adi. UJT aqa spo chila uchun
ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR
ZTFIT — h p://zam adqiqo .uz/index
3-son 9– o’plam 2025 y. Sahi a: 69
emas, balki keng omma, ayniqsa yoshla , o‘qu chi a alabala uchun ham
muhimdi . Chunki bu ja ayon na aqa jismoniy, balki uhiy ba qa o likni, in izomni,
mehna se a likni a i oda iy si a la ni ham shakllan i adi.
Zamona iy jamiya da insonning jismoniy ayyo ga ligi na aqa spo bilan
shug‘ullanish da ajasi, balki uning sog‘lom u mush a ziga bo‘lgan munosaba ini
ham i odalaydi. Shu sababli umumjismoniy ayyo ga likni amalga oshi ishning
ilmiy asosla ini o‘ ganish a ula ni amaliyo ga jo iy e ish dolza b masala
hisoblanadi.
Asosiy qism
1. Umumjismoniy ayyo ga lik ushunchasi a mohiya i
Umumjismoniy ayyo ga lik – bu insonning jismoniy i ojlanishini
a’minlaydigan, ha aka aoliya ini akomillash i u chi, u li spo u la ida
mu a aqiya li na ijala uchun asos ya a adigan pedagogik ja ayondi .
Olimla ik icha (A.Qosimo , Sh.Naza o , 2019), UJT shaxsning ha omonlama
jismoniy i ojlanishini a’minlaydi, sog‘lom u mush a zini shakllan i adi a ish
qobiliya ini oshi adi.
UJTning asosiy yo‘nalishla i quyidagila dan ibo a :
umumiy chidamlilikni i ojlan i ish;
mushak kuchini oshi ish;
ezlik a eaksiya qobiliya ini shakllan i ish;
mu ozana , epchillik a egilu chanlikni i ojlan i ish;
yu ak-qon omi a na as olish izimla ini mus ahkamlash.
Ushbu ja ayon o qali o ganizmning iziologik imkoniya la i kengayadi,
moddala almashinu i aollashadi a sog‘liq hola i ba qa o lashadi.
2. Umumjismoniy ayyo ga likni amalga oshi ishning pedagogik amoyilla i
Jismoniy ayyo ga likni sama ali ashkil e ishda quyidagi amoyilla ga amal
qilish za u :
ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR
ZTFIT — h p://zam adqiqo .uz/index
3-son 9– o’plam 2025 y. Sahi a: 70
1. Tizimlilik a uzluksizlik – mashg‘ulo la eja asosida mun azam
a ishda o‘ kazilishi ke ak. Tana mashqla ga as a-sekin moslashadi, shuning uchun
a ibsiz mashg‘ulo la oyda be maydi.
2. Bosqichlilik – yuklamala o ganizm imkoniya iga mos a ishda as a-
sekin oshi iladi. Haddan ashqa i yuklama cha choq a ja oha la ga olib kelishi
mumkin.
3. Indi idual yondashu – ha bi shug‘ullanu chining yoshi, jinsi,
sog‘lig‘i, ayyo ga lik da ajasi e’ ibo ga olinadi.
4. Xilma-xillik a komplekslik – u li mushak gu uhla ini
aollash i u chi mashqla uyg‘unlash i iladi.
5. Ilmiylik a nazo a – mashg‘ulo ja ayoni iziologik ko‘ sa kichla ,
puls a na as ezligi asosida kuza ib bo iladi.
Bu amoyilla jismoniy a biya pedagogikasining asosini ashkil e adi a ula ni
o‘g‘ i qo‘llash na ijado likni oshi adi.
3. Umumjismoniy si a la ni i ojlan i ishning me odik asosla i
3.1. Kuchni i ojlan i ish
Kuch — mushakla ning qa shilikka qa shi ha aka baja ish qobiliya idi . Uni
i ojlan i ish uchun og‘i lik ko‘ a ish, o ilish, cho‘zilish, p ess mashqla i, gan el
a enajyo mashqla i qo‘llaniladi. Yosh spo chila uchun mashqla abiiy shaklda,
ananing o‘z og‘i ligi bilan baja ilishi a siya e iladi.
3.2. Chidamlilikni i ojlan i ish
Chidamlilik – bu insonning uzoq aq da omida jismoniy yuklamaga ba dosh
be ish qobiliya idi . U yugu ish, suzish, elosiped haydash, yu ish, og‘ yu ishla i
o qali i ojlan i iladi. Uzoq da om e u chi, ammo me’yo iy yuklama yu ak a na as
izimla ini mus ahkamlaydi.
3.3. Tezlik a epchillikni i ojlan i ish
Tezlik — bu qisqa aq ichida maksimal na ijaga e ishish qobiliya idi . Qisqa
maso ala ga yugu ish, o‘sa dan ha aka la , eaksiya mashqla i, spo o‘yinla i bu
ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR
ZTFIT — h p://zam adqiqo .uz/index
3-son 9– o’plam 2025 y. Sahi a: 71
si a ni i ojlan i adi.
Epchillik esa ha aka la ni aniq, mu o iqlash i ilgan a zda baja ish qobiliya idi . U
uchun o‘siqla dan o‘ ish, a qonga chiqish, sak ash mashqla i sama ali hisoblanadi.
3.4. Egilu chanlik a mu ozana ni i ojlan i ish
Egilu chanlik ananing ha aka ampli udasini oshi adi. Cho‘zilish mashqla i,
gimnas ika a yoga mashqla i bu si a ni yaxshilaydi. Mu ozana esa anani ba qa o
hola da saqlash qobiliya ini bildi adi. U gimnas ik mashqla , balans mashqla i o qali
i ojlan i iladi.
4. Umumjismoniy ayyo ga likda mashg‘ulo shaklla i a exnologiyala i
Bugungi kunda UJT ja ayonida zamona iy me odla keng qo‘llanilmoqda:
In e alla usuli — yuklama a dam olish o alig‘ini almash i ish o qali
mashqla baja iladi.
Aylana mashg‘ulo (ci cui aining) — bi necha mashqla ke ma-ke
baja iladi, bu mushakla ni kompleks i ojlan i adi.
O‘yin shaklidagi mashg‘ulo la — psixologik yengillik be adi, ijobiy
emo siya uyg‘o adi.
Fi nes a ae obika — ayniqsa ayolla uchun sog‘lomlash i u chi ahamiya ga
ega.
So‘nggi yilla da aqamli exnologiyala yo damida mashg‘ulo la ni
boshqa ish, yu ak u ish ezligini o‘lchash, yuklama nazo a ini olib bo ish kabi
yangilikla a biq e ilmoqda. Bu esa UJT ja ayonining sama ado ligini oshi adi.
5. Umumjismoniy ayyo ga likning ij imoiy a psixologik ahamiya i
UJTning oydasi aqa jismoniy sohada emas, balki uhiy, ij imoiy a ma’na iy
jiha dan ham namoyon bo‘ladi. Mun azam jismoniy mashqla :
s essni kamay i adi, kay iya ni ko‘ a adi;
i oda iy si a la ni mus ahkamlaydi;
jamoada ishlash, muloqo , mas’uliya kabi azila la ni a biyalaydi;
o‘ziga ishonchni oshi adi.
ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR
ZTFIT — h p://zam adqiqo .uz/index
3-son 9– o’plam 2025 y. Sahi a: 72
Psixologla a’kidlaganidek, jismoniy mashqla bilan mun azam
shug‘ullanadigan insonla da dep essiya a xa o i hola la i 40% gacha kamayadi.
Bu esa umumjismoniy ayyo ga likning keng ij imoiy ahamiya ga ega ekanligini
ko‘ sa adi.
6. Ta’lim izimida umumjismoniy ayyo ga likni amalga oshi ish
Mak ab a oliy o‘qu yu la ida jismoniy a biya da sla i o‘qu chila ning
umumjismoniy ayyo ga ligini shakllan i ishda muhim o‘ in u adi. Da s
ja ayonla ida mashqla ni u li bosqichla da o‘g‘ i aqsimlash, indi idual yondashu
asosida yuklama be ish, sog‘lomlash i u chi exnologiyala ni qo‘llash za u .
O‘qi u chila ning asosiy azi asi – o‘qu chila da jismoniy a biya
madaniya ini shakllan i ish, mus aqil mashg‘ulo olib bo ish ko‘nikmala ini
be ishdi . Shu bilan bi ga, jismoniy mashg‘ulo la o qali yoshla ni a anpa a lik,
in izom, do‘s lik a mehna se a lik uhida a biyalash ham muhimdi .
Xulosa
Yuqo idagila dan kelib chiqib ay ish mumkinki, umumjismoniy ayyo ga lik
inson hayo ining aj almas qismi bo‘lib, uning jismoniy, uhiy a ma’na iy
saloma ligini a’minlashda muhim o‘ in u adi. UJTni sama ali amalga oshi ish
uchun mashg‘ulo ja ayonida bosqichlilik, izimlilik, indi idual yondashu a
zamona iy exnologiyala ni qo‘llash alab e iladi.
Jismoniy a biya da sla i a mus aqil mashg‘ulo la o qali yoshla ning jismoniy
salohiya i bilan bi qa o da, ula ning i oda iy, ma’na iy a ij imoiy jiha la i ham
i ojlanadi. Shu bois umumjismoniy ayyo ga likni keng jo iy e ish — sog‘lom, aol
a bax li jamiya ba po e ishning asosiy sha i hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Ka imo I.A. Yuksak ma’na iya – yengilmas kuch. – Toshken :
Ma’na iya , 2008.
ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR
ZTFIT — h p://zam adqiqo .uz/index
3-son 9– o’plam 2025 y. Sahi a: 73
2. Qosimo A., Abduka imo B. Jismoniy a biya naza iyasi a
me odikasi. – Toshken : O‘zbekis on da la jismoniy a biya ins i u i, 2017.
3. Naza o Sh. Spo mashg‘ulo la ining asosiy amoyilla i. – Toshken :
O‘zbekis on Milliy uni e si e i nash iyo i, 2020.
4. Da le o O. Umumjismoniy ayyo ga lik asosla i. – Toshken : Fan,
2021.
5. O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining “Sog‘lom u mush a zini
keng a g‘ib e ish a omma iy spo ni i ojlan i ish o‘g‘ isida”gi PQ–6099-son
qa o i, 2020-yil 30-ok ab .
6. Xo‘jaye B. Spo pedagogikasining zamona iy yo‘nalishla i. –
Toshken : TDPU nash iyo i, 2022.
7. Wo ld Heal h O ganiza ion (WHO). Physical Ac i i y Guidelines o
Heal h P omo ion. – Gene a, 2019.
