ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR JURNALI
h p://zam adqiqo .uz/index.php/ZTFITJ/index
3-son 11– o’plam 2025 y.
116
DAVOLOVCHI JISMONIY TARBIYANING ORGANIZMGA TA’SIRI
Nazi a No’mono a Ahmadjono na
Bu ayda Abu Ali ibn Sino nomidagi
Jamoa Saloma ligi exnikumi
Akushe -ginekologiya ani o‘qi u chisi
АNNОTАTSIYА
Da olo chi jismoniy a biya ― bu inson o ganizmiga, u li izim a a’zola
aoliya iga jismoniy mashqla a ha aka la yo damida a’si e u chi das u . Bu
kompleks indi idual a ishda ha bi bemo ga alohida e’ ibo be ib, ashxisiga,
xas alik da ajasiga, a’zo a izimla ning aoliya i qanchalik buzilishiga, bemo
yoshiga bog‘liq holda buyu iladi. Jismoniy mashqla a’si ida bemo o ganizmining
hayo iy unksiyala i aollashadi a bosh miya ya im sha la i po‘s log‘ida qo‘zg‘alish
a o mozlanish ja ayonla i yaxshilanadi. Bu esa ba cha a’zola izimla i o‘ asida,
no mal munosaba la o‘ na iladi. Da olo chi jismoniy a biya oda da, bemo ga
kompleks da olashda boshqa qa o usulla bilan bi ga qo‘llaniladi. (Masalan,
izio e ape ik muolaja). Da olash ja ayonida o ganizmning u li unksiyala i
koo dina siyasi iklanadi (ayniqsa, asab izimi kasallikla ida). Yo ib qolgan
bemo la ni da olashda ananing pa ologik ja ayondan xoli qismla ini mashq
qildi ish za u . O apedik kasallikla – sinishchiqishla da esa, aksincha, aoliya i
buzilgan, hola i qisman chega alanib, qolgan qismla ni as a-sekinlik bilan ishla ib
mashqla baja iladi. Bu o‘z na ba ida a’zodagi qon aylanishining unksional
aoliya ini iklaydi. Na as a’zola i kasallikla ida ham na as izimi silliq muskulla i
uchun oydali bo‘lgan mashqla baja ilganda, silliq muskulla chiniqadi a
mus ahkamlanadiO‘pka eksku siyasi akomillashib ( o‘liq a ishda baja ilib) spazm
a yallig‘lanishla ga qa shi ku ashadi, na as olish a’zola ida qon aylanishi
yaxshilanadi a gaz almashinu iga ijobiy a’si e adi, bu esa bu un o ganizmning
kislo od bilan a’minlanishini kuchay i adi a yaxshilaydi. Jismoniy mashqla
ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR JURNALI
h p://zam adqiqo .uz/index.php/ZTFITJ/index
3-son 11– o’plam 2025 y.
117
me’da-ichak appa a i aoliya ini yaxshilaydi, pe is al ika (ha aka lanishi)ni
kuchay i adi. Sek e o ( e men ishlab chiqa ish) unksiyala ini kuchay i adi, qo in
p essi mushakla ini kuchay i adi. Umumiy mashqla o ganizmda qon aylanishini,
ene giya sa lanishi a moddala almashinu ini kuchay i adi, e i os i yog‘la i a
qand moddasining yonishi kuchayadi.
Kali so‘zla : DJT, gimnas ika, e enku , o apedik kasallikla , sek e o , o’pka
eksku siyasi.
Da olo chi jismoniy a biyasining asosiy u la i:
– Gigiyenik gimnas ika – bemo o ganizmini umumjiha mus ahkamlash
maqsadida, yu adigan yoki yo adigan bemo la ga buyu iladi (6–8 a mashq, 12–15
daqiqa mobaynida ) a baja iladi.
– Da olo chi gimnas ika. Bemo bilan indi idual a ishda (ayniqsa, yo ib
qolgan bemo la da yoki yu adigan bemo ga). 10–15 daqiqagacha da om e ishi
mumkin. Bu mashqla kasallik ipiga qa ab o‘zga i iladi a hamshi a nazo a i os ida
baja iladi.
– O‘yinla . Bu uslub sani a iya a bolala muassasala ida keng qo‘llaniladi.
Ula oleybol, baske bol, s ol ennisi a boshqa o‘yinla (su ichida ham) bo‘lishi
mumkin.
– Jismoniya a biyaning omma iy shaklla i bo‘yicha dozalangan
( aqsimlangan) yu ish, say qilish, sayoha , yaqin u izm, chang‘ida yu ish, qayiqda
suzish a h.k. Qo‘llanilayo gan ba cha jismoniy a biya mashq yoki u la i ki ish
qismi, asosiy qism a yakunlo chi qismdan ibo a bo‘lishi ke ak.
– Ki ish qismi. Asosiy mashqla da bemo ni ayyo lo chi oddiy bo‘g‘im a
mushakla qon aylanishini yaxshilo chi yu ak-qon omi izimini as a-sekinlik bilan
zo‘ iq i maydigan mashqla .
– Asosiy qism. Umumiy jiha a asosiy (kasallik u i a maqsadga mu o iq
holda) dozalangan maxsus yo‘nal i ilgan yoki umumiy mashqla bo‘lishi ke ak.
– Yakuniy qism – og‘i ligini kamay i u chi, inchlan i u chi na as olish, na as
u ishini me’yo lash i u chi chuqu na as olish mashqla i bilan bi ga baja iladigan
ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR JURNALI
h p://zam adqiqo .uz/index.php/ZTFITJ/index
3-son 11– o’plam 2025 y.
118
mashqla bo‘lishi ke ak. Da olash jismoniy a biyaning nechog‘li a’si
ko‘ sa ayo ganini inson o ganizmi a’zola i aoliya i o‘zga i ishi analiz ( ahlil)
qilishi uchun ba cha mashg‘ulo la dan oldin a so‘ng, kunda bi ma a, quyidagi
ko‘ sa kichla qayd e ilib bo ilishi ke ak:
– Qon bosimi.
– Puls ( yu ak u ishining ezligi).
– Na as olishi ( 1 daqiqada).
– Tana azni.
– O‘pka ko‘ sa kichla i (o‘pka kasallikla ida a boshqala da). Bu
ko‘ sa kichla (nazo a i) da olash e ek i ligini baholashda a da olashni
ko eksiyalashda muhim ol o‘ynaydi.
Amaliy jiha dan , Sog‘lom u mush a zini shakllan i ish a kasallikla ning
oldini olishning asosiy yo‘li o‘g‘ i ashkil e ilgan jismoniy aollikdi . Ha aka
na ijasida odamning u li a’zo a uzilmala ining aoliya i mе’yo lashadi, buzilgan
aoliya la i esa iklanadi, aqliy a jismoniy mehna ga bo‘lgan aollik oshadi. Ha
qanday yoshdagi odam uchun ha aka o‘laqonli hayo a aoliya ko‘ sa kichidi .
Ha aka na ijasida qu a sa i oshadi, o‘qimala ning qon, kislo od a oziq
moddala bilan a’minlanishi yaxshilanadi. Yu ak muskuli olala ining
uzilishimus ahkamlanadi, o ganizmni ido a e u chi go monal a asab izimining
ishi aollashadi. Ha aka a jismoniy mashqla suyakla uzilmasini
mus ahkamlaydi, mushak kuchini oshi ib, ula ning bi xil shaklini saqlaydi.
Go‘dakla a mak ab yoshidagi bolala uchun ha aka ning ahamiya i juda ka a
bo‘lib, u bola o ganizmining shakllanishiga, ayanch-ha aka appa a i, yu ak- omi
izimi, endok in a o ganizmdagi boshqa izimla ning i ojiga yaxshi a’si qiladi.
Ha aka aolligi muskulla bilan skеlе ni i ojlan i adi, qaddiqoma ni aso qiladi,
almashinu ja ayonla i, qon aylanishi a na asning ido a e ilishini akomillash i adi,
yu ak- omi izimining i ojlanishini bеlgilab bе adi. Kundalik u mushda ha kuni
e alab badan a biya, ishlab chiqa ish gimnas ikasini kanda qilmaslik, spo bilan
shug‘ullanish, jismoniy mеhna qilish, ko‘p oq piyoda yu ish za u . Bunda jismoniy
ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR JURNALI
h p://zam adqiqo .uz/index.php/ZTFITJ/index
3-son 11– o’plam 2025 y.
119
a biyaning ahamiya i juda muhim bo‘lib, kishi ha jiha dan in izomli bo‘ladi,
kuchlilik, chaqqonlik, i odalilikni o‘zida shakllan i adi. Jismoniy a biya
mashg‘ulo la i juda xilmaxil bo‘lib, gimnas ika, yu ish, suzish, еlosipеd haydash,
u li spo o‘yinla i, ae obika, chang‘i, е еnku , еnajyo la a boshqala ni
o‘z ichiga oladi
Naza iy jiha dan, da olo chi jismoniy a biya – bemo o ganizmini
chiniq i ish, uning muho aza kuchla ini oshi ish a mehna qobiliya ini iklashda
yo dam be u chi u li xil mashqla usuli bilan da olash a p o ilak ika
(kasallikla ning oldini olish)di .
1.
O ganizmni
jismoniy
sog‘lomlash i ish
usulla i
Amaliy a’si i
Naza iy asosi
Gimnas ika
Mashqla bilan mun azam
shug‘ullanilganda, yu ak- omi a na as
uzilmala i aoliya i yaxshilanadi, ayanch-
ha aka appa a i mus ahkamlanadi, moddala
almashinu i kuchayadi, u li jismoniy
kuchlanishla ga moslashu ishi
akomillashadi. Gimnas ika jismoniy jiha dan
ga dani o‘g‘ i shakllan i adi, qo‘l, yеlka
kama i, qo in mushakla ini mus ahkamlaydi
a epchil, ha aka chan bo‘lishga yo dam
bе adi.
Gimnas ika
(yunoncha –
«gymnas ike» –
mashq qilaman) –
jismonan kamol
opishga,
saloma likni
mus ahkamlashga ha
omonlama yo dam
bе adigan maxsus
jismoniy mashqla
majmuasi.
Vеlosipеd
haydash
Vеlosipеdda еzlikni oshi may еkis
yo‘lda say qilish, ba cha yoshdagi ayolla
uchun ham, e kakla uchun ham yengil a
qulay mashg‘ulo di . Vеlosipеddanoqilona
Vеlosipеd
haydash
mashg‘ulo la i,
a alo, umumiy
jismoniy
ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR JURNALI
h p://zam adqiqo .uz/index.php/ZTFITJ/index
3-son 11– o’plam 2025 y.
120
Yuqo idagi jad al o ganizmni jismoniy sog’lomlash i ish usulla ini qo’llashni
quyidagi jad alla dan oydalangan holda saloma ligini mus ahkamlashda ham
qanday o’l o‘ynashini ko‘ sa adi. Ha bi usulning o‘ziga xosligi amaliyo da a
ilmiy adqiqo la da o‘z isbo ini opgan. Shu bilan bi ga, ushbu muolaja anadagi qon
aylanishni yaxshilab ,immuni e ni ko’ a ib be adi.
oydalanilsa, u bolala ni jismonan
a biyalashning yaxshi osi asiga aylanadi.
chidamlilikni
oshi ishga yo dam
bе adi.
Spo o‘yinla i
Ha aka aoliya ining u li shaklla ini
(yugu ish, yu ish, sak ash a i g‘i ishla ,
za bla , u li kuch elеmеn la i) qam ab
olu chi spo o‘yinla i chamalay bilishga,
aniq a chaqqon ha aka qilishga o‘ ga adi,
o ganizmni baqu a qilib, yu ak- omi , asab
a na as izimla ining akomillashu ini,
ayanch-ha aka appa a ining
mus ahkamlanishini a’minlaydi.
Spo o‘yinla i
(badmin on,
baskе bol, olеybol,
u bol, xokkеy a b.)
bilan
shug‘ullanu chila
o ganizmiga ha
a a lama oydali
a’si ko‘ sa adi
Tе еnku
Tеkis yo‘lda qiyalik joydan o‘ ib-yu ish
yu ak- omi aoliya ini mus ahkamlaydi a
i ojlan i adi, o‘g‘ i na as olish uchun yaxshi
sha oi ya a adi, asabmuskul onusini
oshi adi, shuningdеk, oyoq muskulla ini
yu ish i adi, moddala almashinu ini
yaxshilaydi.
Tе еnku –
( ans. e ain – joy a
nеm. – ku –
da olash) asosan,
sana o iy-ku o
sha oi la ida da olash
maqsadida maxsus
bеlgilangan yo‘l
(ma sh u ) bo‘yicha
ma’lum maso aga
piyoda say qilishdi .
Tе еnku da olash
usuli hisoblanadi.
ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR JURNALI
h p://zam adqiqo .uz/index.php/ZTFITJ/index
3-son 11– o’plam 2025 y.
121
ХULОSА
Jismoniy mashqla ning qanday bo‘lmasin bi on u i bilan shug‘ullanishga
ki ishishdan oldin jismoniy kuchlanishni o ganizm omonidan ko‘ a a olish
qobiliya ini yoki shug‘ullanganlikning pas nuq asini aniqlab olish za u . Jismoniy
madaniya a spo bi -bi i bilan chamba chas bog‘liq, shu bilan bi ga ula da
o‘xshashlik ham, a q ham ma jud. Jismoniy madaniya jamiya umumiy
madaniya ining bi qismi bo‘lib, saloma lik, ha omonlama jismoniy qobiliya ni
i ojlan i ish, ula ni jamiya hayo ida bе osi a qo‘llashga qa a ilgan ishla
yig‘indisidi . Spo madaniya ning o‘ziga xos u i bo‘lib, asosiy a qi, uning
musobaqalashu maqsadiga qa a ilganligidi . Jismoniy mashg‘ulo la odam
o ganizmiga ijobiy a’si e a ekan, ula ni baja ishda za u bo‘lgan gigiyеnik
alabla ga o‘x alib o‘ ish ham za u . Bu alabla mashg‘ulo o‘ kaziladigan xonaga
– muhi ga (qo‘yiladigan kiyimla ga a poyabzalla ga) еgishli bo‘ladi. Jismoniy
mashqla ni baja ish xonala i kеng, yo ug‘ ha osi almash i iladigan, ha o a i bi
mе’yo da saqlanadigan a jismoniy mashqla xiliga moslash i ilgan bo‘lishi lozim.
Yoz kunla ida jismoniy mashg‘ulo la ni ochiq ha oda o‘ kazish mumkin. Jismoniy
mashqla ga yengil, ha aka la uchun qulay, aslla ga mos, pax adan ayyo langan
kiyimla a siya e iladi.
FОYDАLАNILGАN АDАBIYОTLАR
1.Ilxo‘jaye a K.E., Xudoybe gano a B.T. Fizio e apiya a ibbiy eabili a siya.
T., 2004.
2. F.SH. Bahadi o a,Reabili a siya,massj a mehna bilan da olash.
