REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING
CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025
434
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNING NUTQIY
KOMPETENSIYASINI RIVOJLANTIRISHDA ZAMONAVIY
TADQIQOT OB’EKTI SIFATIDA
Shodiye a Ba chinoy Xudoyqulo na
Na oiy da la pedagogika ins i u i Ta’lim a a biya naza iyasi a me odikasi (mak abgacha
a’lim ) 2-bosqich magis an i
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17533288
Anno a siya. Mazku maqolada zamona iy adqiqo la a exnologiyala asosida
mak abgacha yoshdagi bolala ning nu qiy kompe ensiyasini qanday qilib i ojlan i ish mumkin
ekanligi haqida bayon e ilgan. Mak abgacha yoshdagi ha qanday bola uchun eng muhim na sa
- bu o‘liq izchil bayono ni shakllan i ish (sa olla be ish, ja ob be ish, ushun i ish, e’ i oz
bildi ish yoki ozilik bildi ish a hokazo), chunki aynan shu da da uning i ojlanishining
poyde o i qo‘yiladi. Shunday ekan e a mak ab yoshidagi bolala uchun nu qiy muloqo muhim
o‘ in u adi. Bundan ashqa i zamona iy exnologiyala a usulla o qali a biyalanu chila ning
nu qiy malakala i i ojlan i ilsa yanada sama ali oq na ija be ishining pedagogik ahamiya i
haqida ma’lumo be ilgan. Shuning bilan bi ga, a’lim ja ayonida bi qancha olimla imizning
zamona iy exnologiyala i a usulla idan oydalanish a biyalanu chila ning bilimi, eslab
qolishi, id oki, nu qiy a akku i hamda asa u qila olish qobiliya la ini oshi u chi zamona iy
in e aol usulla dan bi i si a ida muhokama qilinadi. Zamona iy adqiqo la ni adbiq qilgan
holda da s ja ayonini ashkil e ish a bolala ni mashg‘ulo ja ayoniga qiziqishini o i ish bilan
bog‘liq bo‘lgan a siyala be iladi.
Kali so‘zla : Zamona iy adqiqo , inno a siya, exnologiya, zamona iy usul,
plas isinog a iya.
Abs ac . This a icle desc ibes how o de elop he speech compe ence o p eschool
child en based on mode n esea ch and echnology. The mos impo an hing o any p eschool
child is he o ma ion o a ully cohe en s a emen (asking ques ions, answe ing, explaining,
objec ing o ag eeing, e c.), because i is du ing his pe iod ha he ounda ion o his
de elopmen is laid. The e o e, speech communica ion is impo an o child en o ea ly school
age. In addi ion, in o ma ion was gi en abou he pedagogical impo ance o de eloping he
speech skills o s uden s h ough mode n echnologies and me hods, which will gi e mo e
e ec i e esul s. A he same ime, he use o mode n echnologies and me hods o some o ou
scien is s in he educa ional p ocess is discussed as one o he mode n in e ac i e me hods ha
inc ease he knowledge, memo y, pe cep ion, e bal hinking and imagina ion o s uden s.
Recommenda ions ela ed o o ganizing he lesson p ocess and inc easing child en's in e es in
he aining p ocess using mode n esea ch a e gi en.
Key wo ds: Mode n esea ch, inno a ion, echnology, mode n me hod,
plas icineog aphy.
Аннотация. В данной статье описано, как развивать речевую компетентность
детей дошкольного возраста на основе современных исследований и технологий. Самым
важным для любого дошкольника является формирование полноценного связного
высказывания (задавать вопросы, отвечать, объяснять, возражать или соглашаться и
т. д.), ведь именно в этот период закладывается основа его развития. Поэтому речевое
REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING
CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025
435
общение важно для детей раннего школьного возраста. Кроме того, была дана
информация о педагогической значимости развития речевых навыков учащихся
посредством современных технологий и методов, которые дадут более эффективные
результаты. При этом использование современных технологий и методов некоторых
наших ученых в образовательном процессе рассматривается как один из современных
интерактивных методов, повышающих знания, память, восприятие, речевое мышление и
воображение учащихся. Даны рекомендации, связанные с организацией процесса урока и
повышением интереса детей к учебному процессу с использованием современных
исследований.
Ключевые слова: Современные исследования, инновации, технология, современный
метод, пластилинография.
Ki ish
Tadqiqo ishining dolza bligi. Bizga ma’lumki hozi gi kunda mak abgacha yoshdagi
bolala ning ij imoiylashu ida, ma’nan kamol opishida, kelajagi buyuk jamiya da o‘z o‘ nini
egallashida, a o -muhi bilan aloqa qilishida hamda o‘z hissiyo la ini i odalashda nu qning
ahamiya i benihoya ka adi . Bilamizki, bolani ha omonlama i ojlan i ish uning insoniya
aj ibasi, bilimla i, qobiliya i a madaniya ining saqlo chisi bo‘lgan ka ala bilan muloqo i
u ayli insoniya ning ko‘p as lik aj ibasini o‘zlash i ish asosidagina amalga oshi iladi. Bu
aj ibani aqa inson muloqo ining eng muhim osi asi bo‘lgan il osi asi o qaligina be ish
mumkin. Bu si a la ni bolala da mujassam bo‘lishi uchun alab qilinadigan muhim jiha bu
ka ala ning e’ ibo i, mehna i, hu ma i hamda yosh a lodni a biyalash, unga sidqidildan a’lim-
a biya be ishdi . Bolala ning nu qini o‘s i ish me odikasi mak abgacha a’lim ashkilo la idan
boshlab olib bo ilsa maqsadga mu o iqdi . Mak abgacha yoshdagi bolala ga nu q madaniya ini
shakllan i ishdan a al ula ga insonning insonligini aʼminlaydigan eng abadiy qad iya bo‘lgan
a biya be amiz, ula da bilim a malakala hosil qilamiz a shu asnoda ko‘zlangan maqsadga
e ishamiz.
Bugungi kunda jamiya imiz ko‘plab yangi axbo o exnologiyala i bilan o‘ldi ilgan.
Bolaning hayo iga yoshligidan ele ideniya, ideo a adioeshi i ish, eng si a li emas, balki
kompyu e a ele on o‘yinla iga bo’lgan ish iyoq ki ib keladi. Bula ning ba chasi a yana ko’p
na sala jonli muloqo , ki ob o’qish, san’a ga bo’lgan qiziqish minimal da ajaga ushishiga a
na ijada jamiya ning ma’na iy qashshoqlanishiga olib keladi. Bu, bi inchi na ba da, adabiy
nu qni bilish da ajasining pas ligida o‘z aksini opadi. Shuning uchun bolala ning nu qi a
muloqo madaniya ini yoshligidanoq i ojlan i ish bilan jiddiy shug‘ullanish za u . Kelajagimiz
egala i bo‘lgan yosh a lodni ha omonlama ye uk a ba kamol shaxs qilib a biyalash a a’lim
be ish kabi mas’uliya li azi a mak abgacha a’lim ashkilo la i akilala i bo‘lgan a biyachi
pedagogla zimmasiga yukla ilgan. Ta biyachila dan alab qilinadigan azi ala dan bi i ha bi
mashg‘ulo a aoliya la ni zamona iy a zda, in e aol me odla dan oydalanilgan holda,
qiziqa li a u li xil o‘yin a zamona iy exnologiyala dan oydalanib ashkil qilishdi . Ushbu
ja ayon a’lim a a biyada yuqo i na ijaga e ishishni a’minlaydi. Da la imiz ahba i ham
bugungi kunda a’lim izimida isloho la ni keng ma’noda mak abgacha a’lim sohasidan
boshlashga ka a e’ ibo qa a moqdala . Buning sababi, bolala ga be ilgan bilim, malaka,
ko‘nikmala ni ko‘p qismini ya’ni 70%dan ko‘p og‘ini mak abgacha yosh da ida oladi.
Shuningdek hozi da jamiya imiz a’zola i bilan sodi bo‘layo gan muammola ning yechimini ham
REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING
CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025
436
bolala ga mak abgacha yosh mobaynida be iladigan bilim, ma’lumo , malaka, ko‘nikmala ni
o‘g i a izimli be ilishdadi .
Tadqiqo ob’ek i: si a ida mak abgacha yoshdagi bolala e ib belgilandi.
Tadqiqo da qo‘llanilaniladigan me odikaning asni i: Tadqiqo ja ayonida kuza ish,
aqqoslash, analiz, sin ez a ekspi imen me odla idan oydalanildi.Hozi gi aq da nu qni
i ojlan i ish me odologiyasi, shuningdek, umumiy didak ika exnikala ning ba qa o asni iga
ega emas. Nu qni i ojlan i ish exnikasi uslubning elemen idi . Ula ni bi inchi na ba da,
quyidagila ga bo’lish mumkin: izual, og’zaki, o’yin, bil osi a usulla . Keling, ushbu usulla
nimani o’z ichiga olishini eslaylik.
• Vizual: kuza ishni ashkil e ish; Illyus a siyala , asmla , ma zu, make a
boshqala ni namoyish qilish; Video ko’ ishla .
• Og'zaki: Nu q namunasi; Tak o lash; Sa ol;
• O‘yin: Didak ik o‘yin-mashqla ; Tea o’yinla i; Syuje li a olli o’yinla ; a nu q
mazmuni bilan boshqa u dagi o’yinla .
• Bil osi a: Maslaha ; uza ish; Izoh;
Nu q a il kompe ensiyasi haqidagi ik la , muloqo ning keng nu q amaliyo i ekanligi,
u li jan dagi adabiyo la ni o‘qishning ka a hajmi bilan belgilanishi a kommunika i
kompe ensiya, nu q kompe ensiyasining disku si xususiya ga ega ekanligi hamda alabala
og‘zaki xulq-a o ining aks e i ishi N.N.Romano a omonidan ahlil qilindi.[1]
Inno a siya - bu yangi bilimla ni ishlab chiqish a o’zlash i ish uchun in ellek ual
yechimni in es i siyalash na ijasi, bu g’oya ilga i odamla ning hayo sohala ini yangilash uchun
ishla ilmagan.
Inno a sion exnologiyala - bu zamona iy ij imoiy-madaniy sha oi la da bolaning
shaxsiy i ojlanishidagi dinamik o’zga ishla u ayli ijobiy na ijaga e ishishga qa a ilgan usulla ,
o'qi ish usulla i, a'lim osi ala i izimi.
Texnologiya - bu ha qanday biznesda, san'a da, maho a da qo'llaniladigan exnikala
majmui.
Nu qni i ojlan i ish exnologiyala i:
❖ Loyiha aoliya i
❖ Po el exnologiyasi
❖ Tadqiqo aoliya i, o'plash
❖ O‘yin exnologiyala i
❖ Axbo o -kommunika siya exnologiyala i.[2]
Sh e sa iyalik olimla ning adqiqo la a ko’plab so’ o la asosida quyidagi naqsh
aniqlandi: aga nozik osi a maho a ining i ojlanishi kechik i ilsa, nu qning i ojlanishi
o’x a iladi, ammo qo’lla ning nozik mo o li ko’nikmala i i ojlanganligi sababli umumiy osi a
ko’nikmala ini ku ish mumkin. Shu sababli ham olimla ushbu zamona iy adqiqo ga
pals isinog a iya deb nom be adi.
REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING
CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025
437
Plas isinog a iya – bu badiiy exnikaning yangi maxsus a noan’ana iy usuli.
Plas inog a iya - as i iy aoliya ning nisba an yosh u i. Bu ekis yuzada bi oz kon eks
ob’ek la ni as i laydigan s ukko asmla ini ya a ishdi .[3] Asosiy ma e ial plas ilin bo’lib,
ayyo as i ni bezash a bezash uchun boshqa ma e ialla dan ham oydalanish mumkin.
Masalan, bonchukla , o'simlik u ug'la i a boshqa ma e ialla .
Na ijada esa, bolala ni o’qu ja ayoniga jalb qilish, so’z boyligini oshi ish, hissiy-es e ik
a a o -muhi ni o’ ganishga yo dam be adi; diqqa , poklik a go’zallikni a biyalaydi,
shuningdek, nozik osi a maho a ini i ojlan i ish a qo’lingizni yozishga ayyo lash uchun
ajoyib imkoniya di . Da sning ki i ilishi bolala ning so’z boyligi a diqqa iga oydali a’si
ko’ sa di. Bolala diqqa li a kuza u chan bo’lib qolishdi. Miyaning nozik osi a qobiliya la i
uchun mas’ul bo’lgan ma kazla ini ag’ba lan i ish o qali nu q uchun mas’ul bo’lgan
hududla ning aolligini oshi di.
Ushbu da sning oydasi shundaki, bolala ob’ek la ning shaklla ini, xususiya la ini
o’ ganadila , ba moq ha aka la ini i ojlan i adila , bu esa nu qni i ojlan i ishga yo dam be adi.
Ob’ek la ni o’ ganishda bolala ning kuza ishi a asa u i i ojlanadi, modellash i ish ula ga
ya a ish a an aziya qilishga yo dam be adi.Sin da ha aka la ni mu o iqlash i ish, ko’zla a
qo’lla ning ha aka la ida izchillik i ojlanadi, bolala asbobla bilan ishlashni o’ ganadila .
Mak abgachga yoshdagi bolala ning nu qiy kompe ensiyasini i ojlan i ish masalala i
bo‘yicha bi nech a da la la da olimla adqiqo la ni da om e i moqda. Jumladan Los-
Anjelasda joylashgan bolala uchun kompleks e apiya hamda il a nu qni i ojlan i ish (Buena
Pa k CA) ma kazining aoliya i bolala dagi il, muloqo a nu q qobiliya la i kompleks e apiya
o qali da olashga yo‘nal i igan. Shuningdek
Kali o niyaning On a io shah ida joylashgan nu qni
yaxshilash ma kazi bolala ga a ula ning oilala iga eng
yaxshi e ape ik aj ibala ni be ishga bag‘ishlangan.
Kanadada joylashgan nu q e apiya ma kazi nu q
e apiyasiga yaxli yondashu ni aqdim e adi a bolala ning
nu qidagi kamchilikla i a omilla ini ekshi adi. Mazku
muammoning yechimi bo‘yicha bizning yu imizda
sama ali ishla amalga oshi ilmoqda. Xususan mak abgacha
VIZUAL
OG‘ZAKI
O‘YIN
BILVOSITA
REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING
CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025
438
yoshdagi bolal ning nu qiy kompe ensiyasini i ojlan i ish uchun bi qancha logopediya
ma kazla i ashkil e ildi. Shuningdek ushbu soha bo‘yicha bi nech a olimla ham o‘z adqiqo
ishla ini olib bo dila .
Psixolog olim G.G‘oziye , nu q aoliya ini iziologik a psixologik mexanizmla ga
aj a di. G‘oziye nu q aoliya ini iziologik jiha dan alqin qilishda bi necha olimla ning
ik la ini umumlash i gan holda quydagi o‘x amga keldi: “nu q oddiy e lec o aoliya
qonunla i asosida id ok qilinadi, Pa lo ning “nu qning yuzaga
kelishi a id ok qilinishida inson (signalla signali) a zidagi
so‘zla idan oydalaniladi. Mazku ja ayon bosh miya ka a
ya im sha la ining po‘s ida amalga oshadi”,degan ik ini
kel i di.[4]
U.B oko(1861-279yil)ning miya po’s ining ma’lum
qismi (miya chap ya im sha la i peshona qismining pas ki
omonidagi bu mala ning o qa qismi) shikas lansa bemo la da
nu q a ikulya siyasi buzilishini aniqladi a “so‘z ob azla ini ha aka lan i u chi ma kaz”,degan
ik ini kel i di. Psixologik jiha dan esa olim quydagi o‘x amga keldi: “nu qning muayyan
asosla iga suyangan holda no‘anana iy asni ini be ish uning qiyma ini yanada oshi adi. (Nu q
og‘zaki a yozma ( e bal a no e bal) u kumga aj a iladi)” Bugungi kunga kelib, bolala
nu qini o‘ ganish, ko‘p qi ali ilmiy ma’lumo la ning za u ligi, ha omonlama a ushun i ishli
naza iy asosla ni ya a ishning muhimligi a go‘dakla hamda yosh bolala bilan aj iba o‘ kazish
uchun za u bo‘lgan inno a sion uslubiy p o sedu ala u ayli qiyinlashmoqda. Tadqiqo la
nu qning on ogene ik yo‘lini boshqa adigan asab, mo o ik, sezgi, bilim, ana omik, ling is ik,
hissiy a ij imoiy pa ame la ning hissasini yo i ishga ha aka qiladi. [4]
Noam Xomskiy omonidan ishlab chiqilgan kompe ensiya bi gu uh olimla : ilshunosla ,
unksionalis la , kogni i ling is la , psixoling is la , so sioling is la
omonidan ad e ildi. Xomskiyning ik icha, il kompe ensiyasiga ona ilida so‘zlashu chila da
ega bo‘lgan ling is ik bilimla izimi si a ida qa alganligi bois, ling is ik ko‘ sa kichla dan
aj alib u adi a G amma ik jiha dan ahamiya siz sha la a’si qilmaydi, deb a’ i be gan edi.
Mak abgacha yoshidagi bolala ning muloqo qobiliya la ini o‘ ganishi j imoiy munosaba la ni
i ojlan i ishning hozi gi bosqichida eng muhim muammola dan bi i hisoblanadi. Nomla i ay ib
o‘ ilgan olimla ning ishla ini o‘ ganish na ijasida, il a uning hosilasi bo‘lgan nu q kishilik
jamiya ining muhim aloqa osi ala idan bi i ekanligini angladik.[5]
Xulosa. Mak abgacha yoshdagi bolala da oda iy na sala dan ko‘ a, nooda iy na sala ga
qiziqishi kuchli oq a ushbu hodisala ula ning xo i asida ko‘p oq aq saqlanib qolishi aqliy
a akku ini o‘ i ishda hamda a o -muhi bilan muloqo qilishida alohida ba chamizga si emas
alba a. Yuqo ida olimla omonidan qilingan zamona iy adqiqo la hamda usulla mak abgacha
yoshdagi bolala ning nu qiy kompe ensiyasini i ojlanishiga, so‘z boyligining oshishiga,
nu qning iziologik xususiya ini i ojlanishiga yo dam be di. Shuningdek bolaning diqqa i,
asa u i hamda a o -muhi ga bo‘lgan meh ini oshi ishga o‘z hissasini qo‘shdi.
FOYDALANILGAN ADABITOTLAR RO‘YXATI
1. Ziyouz.uz
2. Babaye a D.R. Nu q o's i ish naza yasi a me odikasi. Toshken -2018.
3. NamDU. ”Haykal a oshlik”-o‘qu uslubiy qo‘llanma-2023.
REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING
CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025
439
4. E.G‘oziye . Psixologiya. Kasb-huna kollejla i uchun da slik. Ikkinchi nash i. –Toshken :
“O‘qi u chi” Nash iyo -ma baa ijodiy uyi, 2008. – 309 b.
5. Chomsky, Noam. (1965). Aspec s o he Theo y o Syn ax. Camb idge, MA: MIT PRESS.
