ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
210
DOLZARB EKOLOGIK MUAMMOLAR: SABABLARI, OQIBATLARI VA
YECHIMLAR
Abduqayumo Sanja bek Abdu ashido ich
Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u i, magis
No boye a Umida E kin qizi
Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u i, ayanch dok o an
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17535480
Anno a siya. Mazku maqolada hozi gi da da insoniya oldida u gan eng dolza b
ekologik muammola , ula ning kelib chiqish sababla i, oqiba la i a ula ni ba a a e ish
yo‘lla i ahlil qilingan. Unda global, min aqa iy a mahalliy ekologik muammola — a mos e a
i loslanishi, issiqxona e ek i, ozon qa lamining yemi ilishi, kislo ali yomg‘i la a su anqisligi
kabi masalala ilmiy manbala asosida yo i ilgan. Shuningdek, a o -muhi ni muho aza qilish,
abiiy esu sla dan oqilona oydalanish, chiqindisiz exnologiyala ni jo iy e ish a ekologik
xa sizlikni a’minlash bo‘yicha sama ali yechimla akli e ilgan.
Kali so‘zla : ekologik muammola , issiqxona e ek i, ozon qa lami, kislo ali yomg‘i la ,
su anqisligi, chiqindisiz exnologiya, ekologik xa sizlik, a o -muhi ni muho aza qilish.
Аннотация: В данной статье рассмотрены наиболее актуальные экологические
проблемы современности, причины их возникновения, последствия и пути решения.
Освещены глобальные, региональные и локальные экологические проблемы, такие как
загрязнение атмосферы, парниковый эффект, разрушение озонового слоя, кислотные
дожди и дефицит пресной воды. Также предложены эффективные меры по охране
окружающей среды, рациональному использованию природных ресурсов, внедрению
безотходных технологий и обеспечению экологической безопасности.
Ключевые слова: экологические проблемы, парниковый эффект, озоновый слой,
кислотные дожди, дефицит воды, безотходные технологии, экологическая безопасность,
охрана окружающей среды.
Abs ac : This a icle analyzes he mos p essing en i onmen al p oblems o ou ime,
hei causes, consequences, and possible solu ions. I highligh s global, egional, and local
en i onmen al issues such as ai pollu ion, he g eenhouse e ec , ozone laye deple ion, acid
ain, and wa e sca ci y. The pape also p oposes e ec i e measu es o en i onmen al
p o ec ion, a ional use o na u al esou ces, implemen a ion o was e- ee echnologies, and
ensu ing ecological sa e y.
Key wo ds: en i onmen al p oblems, g eenhouse e ec , ozone laye , acid ain, wa e
sca ci y, was e- ee echnology, ecological sa e y, en i onmen al p o ec ion.
Tabia o ‘ziga xos mu akkab izim bo‘lib, inson a jamiya uning hosilasidi . U abia
e aziga ma jud a i ojlanadi. Inson o ‘z eh iyojla ini abia hisobiga qondi adi. U abia dan
ha o, su , oziqo qa , mine al a yonilg‘i xomashyola ini oladi a o‘zining hayo aoliya i
da omida abia ga o‘z a’si ini ko‘ sa adi. Ushbu a’si la ijobiy a salbiy ko’ inishda bo’lib,
salbiy a’si la ekologik muammola ning kelib chiqishiga sabab bo’ladi. Ekologik a’si
doi asining ko'lamiga qa ab, sha li a ishda umumsayyo a iy yoki umumbasha iy, min aqa iy
a mahalliy ekologik muammola ga bo'lish mumkin. Umumsayyo a iy ekologik muammola
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
211
si a ida aholining shidda li a zda a ibsiz ko'payib bo ishi ,xomashyo a ene ge ik esu sla ning
kamayib bo ayo ganligi, ha o, su , up oqla ning i loslanishi bilan bog‘liq bo‘lgan
muammola ni ay ib o‘ ish mumkin. Shuningdek, Ozon uynugi, ha o a kibida CO2 miqdo ining
oshib bo ishi, ye da o‘ acha ha o a ning o ib bo ishi kabi holla ini ham umumbasha iy
ekologik muammola gu uhiga ki i ish mumkin. Min aqa iy ekologik muammola a’si
ko’lamiga ko' a sayyo amizning alohida hududla i yoki da la la iga xos bo‘lgan muammola di .
Masalan, Ma kaziy Osiyodagi O ol muammosi, A ikaning ba’zi hududla idagi qu g‘oqchilik a
qaha chilik, G‘a biy Ye opa a Ame ikadagi ba’zi kuchli indus lashgan hududla ga xos
muammola min aqa iy ekologik muammola di . Mahalliy ekologik muammola a’si ko'lamiga
ko' a nisba an kichik oq hududla da namoyon bo'ladila . Bula alohida o oq hududla ga,
masalan, shaha , uman yoki ay im ishlab chiqa ish min aqasiga xos muammola di . Ekologik
muammola xususida ik yu i ilganda shuni doimo yodda u ish za u ki, ula ni gu uhla ga
aj a ish bu juda sha li bo'lib, ula ma’lum sha oi la da ezda bi gu uhdan ikkinchisiga o' ishi
mumkin, ya’ni aslini olganda, ekologik muammolaming ka a-kichigi bo'lmaydi, ula ning
hammasini ham aq ida oldi olinmasa abia a insonga uza ib bo'lmas da ajada za a ye kazadi.
Insonla ning o'laqonli hayo ini a’minlo chi ba cha u dagi i ik o ganizmla : o‘simlikla ,
hay onla , zambu ug’la a bak e iyala inson uchun biologik esu sla (bio esu s ) hisoblanadi.
Ula ahamiya iga ko‘ a bi inchi da ajali esu sla di , chunki ula inson hayo ining biologik
asosini(ozuqa) ashkil e adila .
«Issiqxona e ek i» hodisasi. Bi qa o mik ogazla ye ning issiqlik mu ozana ining
o'zga ishida muhim ol o'ynaydi a ye yuzida as a-sekin ha o a ni oshib bo ishini xa ak e lo chi
«issiqxona e ek i» deb a alu chi hodisani sodi qiladi. Bu hodisaning sodi bo'lishida asosiy
o' inni egallo chi gazla yo ug'lik nu la ini o'zidan o' kazib yubo sa-da, in aqizil nu la ni u ib
qoladi. Quyosh nu i a mos e a o qali o' ib, ye ning yuza qa lamini isi adi a ye o'zidan issiqlik
hamda in aqizil nu la ni qay a adi. A mos e adagi «issiqxona e ek i»ni hosil qilu chi gazla
miqdo ining o'zga masligi na ijasida ye ning issiqlik balansi doimiydi . Aga ula ning
konsen a siyasi ha o a kibida oshib bo sa, shunga monand a ishda ha o a balansi ham
o'zga ib, ye yuzasining isishi sodi bo'ladi. «Issiqxona e ek i»ni hosil qilu chi gazla dan 3 asi,
ya’ni ugle od qo'sh oksidi, me an a su bug'la i eng ko'p ahamiya kasb e adi. Chunki, aynan
ula ning konsen a siyala i bios e aga an opogen a’si la na ijasida ez oshib bo adi.
Ozon qa a ining yemi ilishi. Ozon qa a ining yemi ilishi haqida olimla 50-yilla ning
boshida ogohlan i ishgan edi. Uning yemi ilishi yuqo i o ushli samolyo la ashlaydigan azo
oksidla i bilan bog‘liq degan ik ni ilga i su ganla . Ammo 1974- yilga kelib ozon ek anidagi
« eshikla » sun’iy kimyo iy bi ikmala - o -xlo ugle odla (FXU)ning a’si i na ijasi ekanligi
aniqlandi. Bu gazla pa yume sanoa ida, so u kich qu ilmala i, kondensione la a o‘ o‘chi ish
osi ala i ishlab chiqa ishda keng ishla iladi. Ye sha ining ha qanday egionidan a mos e aga
ashlanadigan FXU bu un a mos e a bo‘ylab a qaladi a An a k ida us ida o ‘ziga xos m a’lum
bi chega alangan qu b gi dobiga ushadi. Bu hola yopiq qozonni esla ib, bu un qish a baho
aslla i da omida ha o massasining almashinu i sodi bo‘lmaydi a ozonning yemi ilishiga ham
hech na sa o‘sqinlik qilmaydi. Hozi gi kunda An a k idadagi ozon eshigining yuzasi AQSH
hududiga eng bo’lgan maydon o‘lchamiga yaqinlashgan. Olimla ning xulosala iga ko‘ a, 1978-
yildan 1984-yilga qada ozon miqdo i 3 % ga kamaygan. An a k ida us idagi ozon qa lami ezlik
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
212
bilan yemi ilmoqda a hozi gi aq da uning qalinligi 1960-yilla dagiga nisba an 2 ma a
kamayganligi aniqlangan. Yuz minglab za odla mo‘ isidan chiqayo gan gazla ozon qa lami
qalqonining eshilishiga sabab bo‘lmoqda. Aga bu un dunyodagi mamlaka la ha oga
ashlanayo gan bunday za a kel i u chi moddala chiqishini o‘x a ib qo‘yganda ham, ula
a mos e ada bi necha yil saqlanadi. E kin holdagi xlo miqdo i a mos e a qa lamla idagi ozon
eshigi min aqasidan 100-400 ma a ka a.
«Fo okimyo iy smog». «Smog» so‘zi bi inchi ma a 1905-yilda ishla ilgan boMib, uni
ingliz ilidan a jimasi u un ma’nosini be adi. Sanoa ko xonala i a anspo osi ala idan
aj alib chiqayo gan gazla u ayli ha oning og‘i lashib, sa g‘ayib uman hosil boMishi
kuza iladi. Smog hosil bo’lganda ha oda juda yomon qo’lansa hid paydo bo‘ladi. Uning miqdo i
qancha ko‘p bo’lsa, odamla o‘zini shuncha yomon his qiladila . Bunday hodisa bi inchi ma a
Londonda kuza ilganligi sababli, u «London smogi» deb a algan. Kuza ishla shuni ko‘ sa adiki,
London smogining hosil bo‘lishida C02 gazi asosiy ol o‘ynaydi. Smog aq ida uning
a mos e adagi konsen a siyasi 5-10 mg/ m3 a undan o iq bo‘lgan. Demak, bundan ko‘ inib
u ibdiki, qaye da ol ingugu ga boy yoqilg‘ila ishla ilsa, o‘sha joyda smog hosil boMishi o adi.
Fo okimyo iy smog sha oi ida kishila ning hid sezish a ko' ish a’zola idan suyuqlik aj alib
chiqishi ezlashadi. Yuqo i na as o ganla ining aoliya i buziladi. Aga odamda doimiy da om
e adigan b onxial as ma a b onxi kasalligi bo'lsa, ula bunga juda sezgi bo'lib, deya li doimo
o okimyo iy smog da ida ak o lanadi. Ko'pincha uy hay onla i, i a mushukla ning o'limiga
sababchi bo'ladi. O'simlikla za a lanib, das lab ba gla ida su o'planishi u ayli shishadi,
so'ng a qo ji ab qu iydi. Fo okimyo iy smog imo a la ga ham salbiy a’si ko' sa adi. Ula ning
emi -be on kons uksiyasi qismla ini yemi adi. Bo'yalgan joyla idagi bo'yoqla yo iladi. Rezina
a sin e ik ma e ialla ishdan chiqadi. T anspo qa no i qiyinlashadi.
Kislo ali yomg‘i la . A mos e aning ol ingugu a azo gazla i bilan i loslanishi bilan
bog'liq holda yog'inla ning kislo aga aylanishi namoyon bo‘ladi. Bunday hodisa, oda da,
a mos e aga ol ingugu a azo gazla i chiqa adigan yi ik sanoa ko xonala i osmonida sodi
bo'ladi a bulu la yo damida boshqa hududla ga a qaladi.
Ye sha ining ko'plab umanla ida oza ichimlik su i ye ishmo chiligi muammosi asosiy
muammoga aylanib bo moqda. Ye os ida ko'plab chuchuk su zaxi ala i ma jud, ammo ula
juda chuqu likda joylashganligi sababli ula ni qazib chiqa ish imkoniya i cheklangan.
Qu uqlikning 3% ga yaqin hududini ko'l a da yola egallagan. Ula gid os e aning juda kam
qismini yoki umumiy su hajmining 0,41% ini ashkil qiladi. Qishloq xo'jaligi ekinla ini
sug'o ishda juda ko‘p su yo'qoladi. AQSH da sug'o ish uchun ishla iladigan su ning yo'qolish
koe i siyen i 0,6 ga eng, hamdo's lik mamlaka la ida 0,4 dan 0,7 gacha, Qozog'is onning
janubida esa 0,25-0,35 gacha o'zga ib u adi. Yuqo ida kel i ilgan muammola bugungi kunda
global ekologik muammola si asiga ki adi. Ushbu muammola ni hal e ishda imkon qada
sama ali yo’lla ni ishlab chiqish a amaliyo ga jo iy e ish muhimdi . Jumladan, chuchuk su
muammosini hal e ish bo asida sanoa ko xonala ida su dan oydalanishda undan yana qay a
oydalanishni ko'zlab, uning yo'qolishini maksimumga ye kazilishiga e ishish; sanoa
ko xonala ida i loslangan su la ni qay a ozalab yana ko xona aoliya i uchun qay a ishla ish;
boshqacha qilib ay ganda, su ni ko'p alab qiladigan sanoa a moqla ini be kaylanma su
a’mino iga o‘ kazish; ba cha sanoa ko xonala ida zamona iy ozalash qu ilmala idan
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
213
oydalanish. ka a miqdo da su bilan ishlashga asoslangan exnologik ja ayonla ni ubdan
o'zga i ish ; qishloq xo’jaligida kichik da yola ning oqa ala bilan i loslanishidan muho aza
qilish, jumladan, da yola ning o‘z-o’zini ozalash xususiya la ini a’minlash uchun za u bo’lgan
qo'shimcha su bilan yo dam be ish; sug‘o ishning su ni ejo chi exnologiyala ini, ya’ni
impulsli, ae ozolli up oq os i, omchila ish a boshqa usulla ini amaliyo ga keng jo iy e ish
o qali sug‘o ish izimla ida su dan oydalanish sama ado ligini 25-30 % ga oshi ish kabi ishla ni
amalga oshi ish lozim.
Ozon qa a ining yemi ilish muammosini hal e ish maqsadida 1965-yilda «Ozon qa a ini
muho aza qilish o‘g‘ isida»gi Vena kon ensiyasi imzolangan. 1987-yilda Mon eal
kon e ensiyasi bo‘lib, unda 56 da la dan akilla qa nashdila . Kon e ensiyada ozon qa a ini
yemi ilishga olib kelu chi za a li ionla ni ishlab chiqa ishni 50 % ga kamay i ish, ula ni xlo siz
moddala bilan almash i ish, o a ae ozolla ni qoMlashni aqiqlash, uning o‘ niga boshqa
ekologik jiha dan oza gazla dan oydalanish kabi qa o masalala ko‘ ib chiqildi a
bayonnomala imzolandi. 1989-yildan buyon O‘ a Osiyo gid ome eo ologiya boshqa masi
omonidan doimiy a ishda Ma kaziy Osiyoning og‘la i a og‘ oldi hududla ida ozonning
umumiy miqdo i (OUM) o ‘ ganib kelinmoqda. Uch a espublika hududida joylashgan 10 a
s ansiyadan ibo a ozonome iya a m og‘i ashkil e ilgan. Ula dan 5 asi O‘zbekis on hududida
kuza u ishla i olib bo adi. Kuza u pos la i M-124 usumli ozonome la bilan jihozlangan.
Shuningdek ushbu muammoni hal e ishda o’simlikla dunyosi akilla ining sababsiz kesib,
o’ monla a yaylo la maydonini qisqa i ishning oldini olish lozim.
Kislo ali yomg‘i la dan himoyalanish usulla idan bi i u li xil yonilg‘ila a kibidagi
ol ingugu miqdo ini kamay i ish a eonla ishlab chiqa ishni a’qiqlashdan ibo a . Azo
oksidla i miqdo ini yonilg‘i yonish ha o a ini pasay i ish, ya’ni exnologiyani o‘zga i ish yo‘li
bilan qisqa i ish mumkin. Baland mo‘ ila qu ib, azo a ol ingugu ashlamala ini ula
chiqayo gan manba a o ida kamay i ish aq inchalik a oxi iga ye kazilmagan adbi di . Ko‘l a
up oqla ning i loslanishini kamay i ish uchun ula ga ohak bilan ishlo be iladi yoki su ga a
up oqqa ishqo iy moddala (masalan, kalsiy ka bona ) qo‘shiladi.
A mos e a ha osini muho aza qilishda exnologik adbi la ning ahamiya i ka adi .
Ko' iladigan adbi asosida ashqi muhi obyek la iga, jumladan, ha oga ashlanadigan
chiqindila miqdo ini qisqa i ish yoki mu laq o'x a ish za u . Buning uchun sanoa
ko xonala idagi exnologik ja ayonla ni akomillash i ish. ha o chiqindisiz yoki kam chiqindili
exnologiyala ni jo iy e ish mumkin. Bunday exnologiyala mu laq be k ja ayonla bo'lib. unda
chiqindila bu unlay bo'lmaydi. chiqindi moddala boshqa mahsulo la ishlab chiqa ish uchun
xomashyo azi asini o' aydi. Chiqindisiz yoki kam chiqindili ishlab chiqa ish ja ayonla ini
ashkil e ishda xomashyo ayyo lash. ma jud ma e ialla dan o'la oydalanish. ula ni chiqindi
si a ida ashqi muhi ga ashlamaslik cho a- adbi la i ko' iladi.
Xulosa qilib ay ganda hozi gi aq da yuzaga kelayo gan dolza b ekologik muammola ning
asosiy sababchila i an opogen, ya’ni inson omili hisoblanadi. Aga inson ekos e aga o’zining
salbiy a’si ini kamay i ib yoki o’x a masa bu hola abia ning o’nglanmas og’i hola la ga
ushib qolishi oxi -oqiba da isoniya ning kelajagiga aloka li a’si ko’ sa ishi mumkin. salb
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
214
Adabiyo la o‘yxa i
1. Абдуллаев, Ш. М. (2019). Экологическая безопасность и устойчивое развитие в
Узбекистане. Ташкент: Фан ва технология.
2. Бобоев, М. Б. (2020). “Глобальные экологические проблемы и пути их решения.”
Журнал экологии и охраны природы Узбекистана, №2, 12–19.
3. Ходжаева, Н. Т. (2021). Основы общей экологии и охраны окружающей среды.
Самарканд: СамГУ нашриёти.
4. Бердяев, П. Н. (2018). Глобальные изменения климата: причины и последствия.
Москва: Наука.
5. In e go e nmen al Panel on Clima e Change (IPCC). (2021). Clima e Change 2021: The
Physical Science Basis. Camb idge Uni e si y P ess.
6. Мирзаев, Ф. Р. (2017). “Проблемы деградации земель и опустынивания в
Центральной Азии.” Вестник географического общества Узбекистана, №3, 25–31.
7. Rikh ano , L. P., & Rikh ano a, E. I. (2016). Экология и устойчивое
природопользование. Томск: ТПУ Издательство.
8. UNEP (Uni ed Na ions En i onmen P og amme). (2020). Global En i onmen Ou look
– GEO-6: Heal hy Plane , Heal hy People. Camb idge Uni e si y P ess.
9. Турсунов, О. Б. (2018). “Влияние кислотных дождей и фотохимического смога на
здоровье человека.” Экологические исследования, №4, 44–49.
10. Кожахметова, А. К. (2019). Проблемы охраны озонового слоя Земли. Алматы:
КазНУ им. аль-Фараби.
11. Wo ld Heal h O ganiza ion (WHO). (2019). Ai Pollu ion and Heal h: Global Re iew.
Gene a.
12. Хусаинов, С. Ш. (2020). “Рациональное использование водных ресурсов и борьба с
их загрязнением.” Вестник Ташкентского института инженеров ирригации и
механизации сельского хозяйства, №5, 67–74.
13. Meadows, D. H., Meadows, D. L., Rande s, J., & Beh ens, W. W. (2004). The Limi s o
G ow h: The 30-Yea Upda e. Chelsea G een Publishing.
14. Гидрометеорологическая служба Узбекистана. (2022). Доклад о состоянии
окружающей среды Республики Узбекистан за 2021 год. Ташкент.
15. Ca son, R. (1962). Silen Sp ing. Bos on: Hough on Mi lin.
