562
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
O‘ZBEKISTONDA ANOR YETISHTIRISHNING IQTISODIY
SAMARADORLIGINI OSHIRISH YO‘LLARI
Xu amo Xolbek Xu am o‘g‘li
Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u i
Raqamli iq isodiyo ka ed asi o‘qi u chisi
[email p o ec ed]
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17535859
Kali so‘zla : ano chilik, ekspo salohiya i, aholi bandligi, si a s anda la i, ag oiqlimiy zona, aqamli
iq isodiyo , biznesni ejalash i ish, yekspo , mahalliy seleksiya, jahon bozo i.
Qishloq xo‘jaligi jahon iq isodiyo ida s a egik ahamiya ga ega asosiy a moqla dan bi i hisoblanadi. U
na aqa milliy iq isodiyo ning ba qa o i ojlanishiga, balki ij imoiy a ekologik ja ayonla ning mu ozana li
ha aka lanishiga ham zamin ya a adi. Mazku a moqda ishlab chiqa ilgan mahsulo la , bi omondan, aholini
kunlik oziq-o qa is e’moliga belgilangan alabla doi asida miqdo a si a jiha dan a’minlaydi. Shu o qali
jamiya da oziq-o qa xa sizligi mus ahkamlanadi, aholining u mush da ajasi a sog‘lom a lodni a’minlash
imkoniya la i oshadi.
Ikkinchi omondan, qishloq xo‘jaligi mahsulo la i sanoa a moqla i uchun muhim xom ashyo manbai
bo‘lib xizma qiladi. Ayniqsa, oziq-o qa , o‘qimachilik, a mase ika a qay a ishlash sohala ida qishloq
xo‘jaligi xom ashyosi asosiy esu s azi asini baja adi. Bu esa iq isodiyo da a moqla a o in eg a siya
ja ayonla ini kuchay i adi hamda ishlab chiqa ish zanji ini mus ahkamlaydi.
So‘nggi yilla da O‘zbekis onda ano ye ish i ishga alohida ye' ibo qa a ilyap i. Respublikada yaqin
kelajakda ishlab chiqa ishning yillik hajmi kamida 600 ming onnadan oshishi p ognoz qilinmoqda.
Shuningdek, 2026 yilda global bozo da ano mahsulo la iga bo‘lgan alab 23,14 millia d dolla ga ye ishi
mumkin. O‘zbekis onda ano plan a siyala i maydoni aol a ishda kengay i ilmoqda. O‘ gan yilning sen ab
oyida Fa g‘ona iloya idagi ano bog‘la ining umumiy maydonini 2025 yilga qada 20 ming gek a ga
ye kazish a ula dan yiliga 200 ming onnadan ziyod hosil yig‘ib olinishi ejalash i ilayo gani ma'lum qilingan.
Xususan, Rish on a Ol ia iq umanla ida 1400 gek a maydonda yangi ano bog‘la i ya a ilgan. Shuningdek,
Qishloq xo‘jaligi azi ligi Qashqada yoda ano plan a siyala i yana 2 ming gek a ga ko‘payganini ye'lon qildi.
Bundan ashqa i, O‘zA ma'lumo la iga ko‘ a, 2021-2022 yilla da Su xonda yoda 9 ming 432 gek a ye da
ano zo la ba po ye ildi a yillik hosil hajmi 300 ming onnaga ye kazildi. Fa g‘ona, Qashqada yo a
Su xonda yo iloya la idagi ejala , shuningdek, mamlaka ning boshqa min aqala idagi ma jud plan a siyala
hisobga olinsa, yaqin 5-10 yil ichida espublikada ano ishlab chiqa ishning yillik hajmi kamida 600 ming
onnadan oshishi p ognoz qilinadi. Yeas F ui bu ejala amalga oshishida bi qancha omil xalaqi be ishi
mumkinligi haqida ma e ial ye'lon qildi.
Bi inchidan, bu ano ye ish i ish uchun juda mos bo‘lmagan O‘zbekis onning iqlimi. Ha o mamlaka ning
janubiy min aqala ida ham ye qishda aq i- aq i bilan muzlaydi. Bu esa ha o bi gek a maydonda ano
ye ish i ishni mu akkab ja ayonga aylan i ib qo‘yadi. Aga o‘nlab a yuz minglab gek a maydonla da ishla
yo‘lga qo‘yilsa, unda bu hududla dagi ano bu ala ini qishki so uqdan qanday himoya qilish mumkinligini
asa u qilish qiyin.
Ikkinchidan, bu biznesni ejalash i ishda qo‘yiladigan ulkan hosil ko‘ sa kichla i. Haqiqa ejala ga
qa aganda kam oq op imizmga ega bo‘ladi.
Uchinchidan, jahon ano bozo i obo a o‘sib bo moqda, ammo unga ma'lum na la ning yuqo i si a li
me ala i ke ak, O‘zbekis onda esa jahon bozo ida unchalik qimma bo‘lmagan a alab pas oq mahalliy
seleksiyaga ye’ ibo qa a ilmoqda. Aga ishlab chiqa ish shu qada ez o‘ssa a an'ana iy mahalliy na la
ye ish i ishda da om e ilsa, O‘zbekis on ano ni sanoa usulida qay a ishlash haqida o‘ylashi maqsadga
mu o iq bo‘ladi. Ano na aqa yangi uzilgan me ala bozo i, balki qay a ishlash, oziq-o qa , kosme ika, ha o
a ma se ika sanoa i uchun ham qiziqa li a oydali me a hisoblanadi.
Ano da ax i issiqse a a yo ug‘likse a bo‘lib, so uqqa chidamsizligi bilan aj alib u adi. Su xonda yo,
Qashqada yo a qisman Buxo o iloya la ida qish asli nisba an yumshoq kechishi, yuqo i ha o a a uzoq
ege a siya da i ma judligi ano chilik uchun eng maqbul omil hisoblanadi. Shu bois ushbu hududla da
hosildo lik yuqo i, me a shi ado ligi a si a i yuqo i da ajada a’minlanadi. Ag o exnika adbi la i o‘g‘ i
563
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
amalga oshi ilganda, xususan su esu sla idan sama ali oydalanish a omchila ib sug‘o ish
exnologiyala ini jo iy e ish ba qa o hosildo likka e ishish imkonini ya a adi. Shuningdek, yangi na la ni
ya a ish, so uqqa ba doshli a yuqo i hosildo u la ni keng jo iy e ish ano chilik i ojining uzoq mudda li
ba qa o ligi uchun muhim ahamiya ga ega.
Janubiy hududla da ano chilikning iq isodiy ahamiya i ka a bo‘lib, u mamlaka ekspo salohiya ini
oshi ishda muhim omil hisoblanadi. Xo ijiy bozo la da ano mahsulo la iga alab yuqo i bo‘lib, ayniqsa Yaqin
Sha q a Ye opa mamlaka la iga ye kazib be ish hajmi o ib bo moqda. Ano ni qay a ishlab ayyo langan
mahsulo la – sha ba , konsen a , qu uq ano a boshqa u la qo‘shimcha qiyma ya a adi a e me
xo‘jalikla i da omadini ko‘pay i ish imkonini be adi. Bu esa milliy iq isodiyo da qo‘shimcha qiyma zanji ini
shakllan i ishga xizma qiladi.
Ij imoiy jiha dan, ano chilik qishloq aholisi uchun ish o‘ inla i ya a ish imkoniya ini be adi. Bu ja ayonda
ayolla a yoshla ning ish i okini a’minlash o qali qishloq joyla da u mush da ajasi oshadi. Shu bilan bi ga,
aholi uchun qo‘shimcha da omad manbai shakllanadi.
Ano ning sog‘lom o qa lanish a ibbiy jiha dan ahamiya i ham alohida qayd e iladi. Me a a kibida
ko‘plab i aminla , mine alla a an ioksidan la ma jud bo‘lib, ula yu ak-qon omi kasallikla ini oldini olish
a immun izimni mus ahkamlashda muhim ahamiya ga ega. Shu sababli, ano mahsulo la iga na aqa ichki
bozo da, balki xalqa o bozo da ham alab ba qa o o‘sib bo moqda.
E' ibo li jiha i, O‘zbekis on haligacha xalqa o ano bozo ida asosiy ish i okchi yemas, shuning uchun yangi
mahsulo la ni so ishda yekspo qiyinchilikla iga duch kelishi muqa a . Mamlaka yiliga o‘ acha 10 mingdan
15 ming onnagacha ano yekspo qiladi a bula ning deya li ba chasi sobiq so e mamlaka la iga o‘g‘ i
keladi. O‘zbekis on bu me ani ye ish i ish bo‘yicha dunyoda ye akchi a Ma kaziy Osiyo min aqasidagi yeng
yi ik ye ish i ib be u chila dan bi i bo‘lishi mumkin. Dunyoda ano me a a sabza o la ning umumiy
aylanmasida juda oz ulushga yega bo‘lishiga qa amay, ula ni is e'mol qilish ez su 'a la bilan o‘sib bo moqda.
2018 yildan 2024 yilgacha global ano impo ining umumiy hajmi 25 oizga o‘sdi. Ano ning saloma lik uchun
juda oydali deb hisoblanadigan ikki noyob bo anik xususiya i ma jud. Punikalagin ano ning u ug‘i a e isida
joylashgan kuchli an ioksidan bo‘lib, uning aolligi qizil sha ob yoki yashil choynikiga qa aganda deya li uch
ba a a yuqo i. Shuningdek, ano u ug‘idan olingan puni sid kislo ala i kuchli biologik a'si ga yega. O‘ziga
xos xususiya la i u ayli dunyo bozo ida ano doimiy a ishda yuqo i alabga ega a dunyoning ko‘plab
mamlaka la ida ano bog‘la i maydonining o‘sishiga qa amay, ano ning jahon bozo idagi na xla i o‘sishda
da om e moqda.
Dunyoda ano is e'moli a kibida umumiy hajmning axminan 65 oizi oziq-o qa sanoa iga o‘g‘ i keladi.
Qolgan 35 oizi kosme ika a a ma se ika sanoa i uchun oydalaniladi.
Dunyodagi boshqa yi ik ano ishlab chiqa u chila : Tu kiya, Ye on, Tunis, Pe u, Is oil a Oza boyjon
geog a ik joylashu i u ayli Ye opa min aqasi mamlaka la i a Rossiyada O‘zbekis onning asosiy
aqoba chila i hisoblanadi. Bundan ashqa i, ushbu mamlaka la ning aksa iya ida ano yig‘ish da i
O‘zbekis ondagi da ga o‘g‘ i keladi.
Rossiya ano ni asosan Tu kiyadan impo qiladi. Yi ik ye kazib be u chila qa o iga Ye on, Oza boyjon,
Mis a Pe u ham ki adi. So‘nggi yilla da O‘zbekis on a G uziya Rossiyaga ano ye kazib be ishni aol
a ishda ko‘pay i ayo gan mamlaka la qa o iga qo‘shilgan.
Qishloq xo‘jaligi mahsulo la i ichida ano chilikni i ojlan i ish o‘ziga xos xususiya la ga ega bo‘lib, bu
ja ayon, eng a alo, ag oiqlimiy omilla ni chuqu o‘ ganishni alab e adi. Janubiy hudud si a ida Su xonda yo
iloya i alohida a zallikla ga ega. Viloya ning abiiy-iqlimiy sha oi iga ko‘ a u o‘ a ag oiqlimiy zonaga –
Deno , Boysun, Bobo og‘ a Su xon-She obod hududla iga aj alib u adi.
Su xonda yo iloya ining ag oiqlim esu sla i, jumladan, yuqo i e mik salohiya i espublikadagi boshqa
hududla ga nisba an sub opik mahsulo la – ano , xu mo, anji , shaka qamish a shunga o‘xshash qimma li
ekinla ni sama ali ye ish i ish imkonini be adi. Iqlimiy sha oi ning qulayligi sababli bu hududda sabza o la ni,
ayniqsa e a na la ini hamda u li me a u la ini yil da omida bi necha ma o aba ye ish i ish imkoniya i
ma jud. Sug‘o iladigan ye maydonla i imkoniya la i yuqo i hosildo lik a u li mahsulo la ning
ekspo bopligini oshi ishga xizma qilmoqda.
564
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
Shuningdek, Su xonda yo iloya ining anspo -geog a ik joylashu i ham s a egik ahamiya kasb e adi.
U mamlaka hududida yagona a zda uch a da la – A g‘onis on, Tojikis on a Tu kmanis on bilan
chega adosh bo‘lib, ashqi bozo la ga chiqishda qulay imkoniya ya a adi. Xususan, A g‘onis on o qali
Janubiy Osiyo bozo la iga, shuningdek, qo‘shni mamlaka la o qali qo‘shimcha sa do yo‘lakla iga ega bo‘lish
ekspo salohiya ini kengay i ish a anspo xa aja la ini kamay i ishda muhim omildi . Tojikis on bozo iga
ye kazib be ilayo gan mahsulo la o asida ano a boshqa me a-sabza o u la i salmoqli o‘ inni egallaydi.
Xulosa qilib ay ganda, O‘zbekis onning janubiy hududla ida ano chilikni i ojlan i ish na aqa qishloq
xo‘jaligi a moqla ini di e si ika siya qilish, balki ekspo salohiya ini oshi ish a qishloq aholisining
bandligini a’minlash nuq ai naza idan ham s a egik ahamiya ga egadi . Zamona iy ag o exnika adbi la i,
inno a sion exnologiyala ni jo iy e ish hamda qay a ishlash sanoa ini i ojlan i ish o qali ano chilik sohasi
mamlaka iq isodiyo ining ba qa o o‘sishiga salmoqli hissa qo‘shishi mumkin.
Takli si a ida yesa i ojlangan mamlaka la dan aqamli iq isodiyo ni qo‘llab-qu a lashning yanada keng
qam o li usulla ini o‘ ganish, qishloq a su xo‘jaligida aqamli iq isodiyo ning me'yo iy-huquqiy bazasini
ya a ish, aqamli iq isodiyo uchun za u in a uzilmani ya a ish; mu axassisla ni ayyo lash izimi aoliya ini
akomillash i ish; yangi yechimla ni opish uchun qo‘shma ilmiy adqiqo ishla ini ishlab chiqish a
moliyalash i ish; aqamli iq isodiyo da aqamli ishlab chiqu chila s a egiyasi a yangi exnologiyala dan
oqilona oydalanish za u .
Foydalanilgan adabiyo la :
1. O‘zbekis on Respublikasi qishloq xo‘jaligini i ojlan i ishning 2020-2030-yilla ga mo‘ljallangan
s a egiyasida belgilangan azi ala ni amalga oshi ish cho a- adbi la i o‘g‘ isidagi o‘zbekis on espublikasi
P eziden qa o i, 27.02.2021-y., 07/21/5009/0164-son.
2. O‘zbekis on Respublikasi Milliy s a is ika qo‘mi asi ma’lumo la i.
3. O‘zbekis on Respublikasi Vazi la Mahkamasining 04.10.2018 yildagi 791-sonli qa o i. Lex.uz
4. Fa mon (2020) “O‘zbekis on Respublikasi qishloq xo‘jaligini i ojlan i ishning 2020-2030-yilla ga
mo‘ljallangan S a egiyasini asdiqlash o‘g‘ isida”gi O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining 2019-yil
23-ok ab dagi PF-5853-son Fa moni.
5. Mi ziyoe Sh. (2023) P eziden Sha ka Mi ziyoe aisligida o‘ kazilgan “Soha a hududla da
aqamlash i ish ja ayonini jadallash i ish masalala i” bo‘yicha yig‘ilish. 22 e al.
h ps://p esiden .uz/uz/lis s/ iew/5943.
