565
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
ATROF-MUHITNI MUHOFAZA QILISH VA “YASHIL IQTISODIYOT”NI
RIVOJLANTIRISHDA INNOVATSION TEXNOLOGIYALARDAN
FOYDALANISH MASALALARI
Ming o‘ aye Si ojiddin To‘lqinjono ich
Deno adbi ko lik a pedagogika insi u i magis an i
Sha o i dino Shaxzod Damin o‘g’li
Deno adbi ko lik a pedagogika insi u i magis an i
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17535889
Anno a siya: Ushbu maqolada a o -muhi ni muho aza qilish, ekologik ba qa o likni a’minlash a yashil
iq isodiyo ni i ojlan i ishda inno a sion exnologiyala dan oydalanish masalala i keng yo i ilgan. Jahon
mamlaka la i aj ibasi, O‘zbekis on Respublikasida amalga oshi ilayo gan isloho la a is iqbolli yo‘nalishla
chuqu ahlil qilindi. Inno a sion yondashu la , aqamlash i ish, sun’iy in ellek , qay a iklanu chi ene giya
manbala i a aqlli shaha exnologiyala ining o‘ ni misolla o qali izohlangan. Shuningdek, maqolada yashil
iq isodiyo ni i ojlan i ish uchun amaliy a siyala be ilgan.
Kali so‘zla : yashil iq isodiyo , inno a sion exnologiya, qay a iklanu chi ene giya, aqlli shaha ,
chiqindila ni qay a ishlash, aqamlash i ish, sun’iy in ellek , ba qa o i ojlanish.
Аннотация. В данной статье подробно рассматриваются вопросы охраны окружающей среды,
обеспечения экологической устойчивости и развития зеленой экономики с использованием
инновационных технологий. Проведен глубокий анализ опыта зарубежных стран, реформ,
реализуемых в Республике Узбекистан, и перспективных направлений. Рассмотрена роль
инновационных подходов, цифровизации, искусственного интеллекта, возобновляемых источников
энергии и технологий «умных городов» на примерах. Кроме того, в статье представлены практические
рекомендации по развитию зеленой экономики.
Ключевые слова: зелёная экономика, инновационные технологии, возобновляемая энергия, умный
город, переработка отходов, цифровизация, искусственный интеллект, устойчивое развитие
Anno a ion.This a icle p o ides a comp ehensi e o e iew o en i onmen al p o ec ion, ensu ing
ecological sus ainabili y, and de eloping a g een economy h ough he use o inno a i e echnologies. I
ho oughly analyzes he expe iences o o he coun ies, he ongoing e o ms in he Republic o Uzbekis an,
and p omising u u e di ec ions. The oles o inno a i e app oaches, digi aliza ion, a i icial in elligence,
enewable ene gy sou ces, and sma ci y echnologies a e explained h ough examples. In addi ion, he a icle
o e s p ac ical ecommenda ions o os e ing he de elopmen o he g een economy.
Keywo ds: g een economy, inno a i e echnology, enewable ene gy, sma ci y, was e ecycling,
digi aliza ion, a i icial in elligence, sus ainable de elopmen
Ki ish
Global miqyosda iqlim o‘zga ishi, ekologik inqi ozla a abiiy esu sla ning kamayishi XXI as ning eng
dolza b muammola idan bi iga aylandi. Bi lashgan Milla la Tashkilo ining hisobo la iga ko‘ a, so‘nggi 50 yil
da omida Ye sha ining o‘ acha ha o a i 1,1°C ga ko‘ a ildi a bu ja ayon ezlashib bo moqda. Na ijada
qu g‘oqchilik, kuchli shamolla , su esu sla ining anqisligi a biologik xilma-xillikning yo‘qolishi kabi
salbiy oqiba la kuza ilmoqda. O‘zbekis on uchun ham bu muammola dolza b: O ol dengizining qu ishi, ha o
a su i loslanishi, chiqindila ni qay a ishlash muammosi mamlaka iq isodiyo i a aholining hayo si a iga
be osi a a’si qilmoqda.
Mazku sha oi da yashil iq isodiyo konsepsiyasi ba qa o i ojlanishning muhim yo‘nalishi si a ida
shakllandi. Yashil iq isodiyo na aqa ekologik muammola ni kamay i adi, balki yangi ish o‘ inla i ya a adi,
in es i siyala ni jalb qiladi a xalqa o aqoba ba doshlikni oshi adi. (02.12.2022) 2022-2026 yilla ga
mo‘ljallangan “yashil iq isodiyo ga o‘ ish” s a egiyasini kuchay i ish, O‘zbekis on Respublikasi
P eziden ining PF-16 sonli Fa moni (30.01.2025) “O‘zbekis on — 2030” s a egiyasini “A o -muhi ni as ash
a yashil iq isodiyo ” yilida amalga oshi ishga oid da la das u i” o‘g‘ isida. Bu hujja da qay a iklanu chi
ene giyadan oydalanishni kengay i ish, iq isodiyo ni iqlim o‘zga ishiga moslash i ish a ekologik ba qa o lik
amoyilla ini jo iy qilish kabi us u o yo‘nalishla belgilangan. PQ-184 sonli Qa o (15.05.2025) 2030-
yilgacha bo‘lgan da da aholining ekologik madaniya ini yuksal i ish konsepsiyasini asdiqlash o‘g‘ isida. Bu
566
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
qa o da da la o ganla ining ekologik a’lim, jamoa chilik bilan hamko lik a uqa ola ekologik bilimini
oshi ish cho ala i belgilangan. P eziden qa o i “2030 yilgacha O‘zbekis on Respublikasining yashil
iq isodiyo ga o‘ ishiga qa a ilgan isloho la sama ado ligini oshi ish bo‘yicha cho a- adbi la ” qay a
iklanu chi ene giya manbala ini keng jo iy e ish a esu sla dan ejab oydalanishni oshi ish akli e ilgan.
Adabiyo la ahlili
Jahon mamlaka la i aj ibasi yashil iq isodiyo ga o‘ ishda inno a sion exnologiyala hal qilu chi
ahamiya ga ega ekanini ko‘ sa moqda. Ge maniya elek ene giyasining qa iyb 40 oizini qay a iklanu chi
manbala dan oladi a bu sohada “Ene giewende” das u i bilan mashhu . No egiya anspo izimida
elek omobilla ning ulushi 70 oizdan oshgan bo‘lib, da la omonidan subsidiyala a soliq im iyozla i
be ilmoqda. Yaponiya esa chiqindila ni qay a ishlashning ilg‘o exnologiyala ini jo iy e ib, “nol chiqindi”
shaha la ini ya a ishda ye akchi hisoblanadi. Hindis onda “Na ional Sola Mission” das u i asosida quyosh
panella i keng jo iy e ilib, millionlab uy xo‘jalikla i elek ene giyasi bilan a’minlanmoqda.
O‘zbekis onda ham so‘nggi yilla da muhim ishla amalga oshi ildi. Masalan, Toshken iloya ida bi necha
yi ik quyosh a shamol elek s ansiyala i ishga ushi ildi. “Yashil makon” umumxalq ashabbusi o qali da ax
ekish ishla i kengay i ildi. Bundan ashqa i, chiqindila ni qay a ishlash bo‘yicha xususiy sek o akilla i
aoliya yu i moqda.
Asosiy qism
Inno a sion exnologiyala ning a o -muhi ni muho aza qilish a yashil iq isodiyo ni i ojlan i ishdagi
asosiy yo‘nalishla i quyidagila dan ibo a :
1. Ene ge ika: Qay a iklanu chi ene giya manbala i (quyosh, shamol, bioene giya) keng jo iy qilinmoqda.
Masalan, Sama qand a Na oiy iloya la ida qu ilgan quyosh elek s ansiyala i yiliga millionlab kV /soa
elek ishlab chiqa ib, minglab xonadonla ni ene giya bilan a’minlamoqda.
2. T anspo : Elek omobilla , gib id a omobilla a ekologik jamoa anspo i i ojlanmoqda. No egiya
aj ibasiga ko‘ a, da la omonidan soliq im iyozla i a bepul o‘x ash joyla i be ilishi aholining
elek omobilla ga qiziqishini oshi moqda. O‘zbekis onda ham Toshken shah ida elek omobilla uchun
qu a lan i ish shoxobchala i qu ilmoqda.
3. Aqlli shaha la : Sma Ci y exnologiyala i o qali chiqindila ni nazo a qilish, su a ene giya sa ini
kamay i ish, anspo oqimini boshqa ish imkonini be adi. Masalan, Janubiy Ko eyaning Songdo shah i
bu unlay aqlli exnologiyala asosida qu ilgan bo‘lib, ene giya sa ini 30 oizga kamay i ishga e ishilgan
4. Qishloq xo‘jaligi: Ag o- exnologiyala yo damida su esu sla ini ejash, ye unumdo ligini oshi ish a
o ganik mahsulo la ye ish i ish mumkin. Is oilning omchila ib sug‘o ish exnologiyasi O‘zbekis onda ham
keng a biq e ilmoqda
5. Sanoa chiqindila ini qay a ishlash: Plas ik, me all a boshqa chiqindila ni qay a ishlash o qali yangi
mahsulo la ya a ish a esu sla dan sama ali oydalanish. Masalan, Toshken iloya ida qu ilgan chiqindila ni
qay a ishlash za odi yiliga minglab onna chiqindini qay a ishlash qu a iga ega.
6. Su esu sla ini boshqa ish: IT exnologiyala yo damida su aqsimo ini op imallash i ish, su
ombo la ida moni o ing o‘ kazish a is o ga chilikni kamay i ish. BMT ma’lumo la iga ko‘ a, zamona iy
exnologiyala yo damida su sa ini 25 oizgacha qisqa i ish mumkin.
7. Sun’iy in ellek a Big Da a: Ha o si a i moni o ingi, chiqindi oqimla ini boshqa ish a ene giya sa ini
p ognoz qilishda qo‘llanilmoqda. Masalan, AQShda AI asosida qu ilgan moni o ing izimla i ha o
i loslanishining e a ogohlan i ishini be adi.
8. G een in ech: Yashil obliga siyala , ekologik s a apla ni moliyalash i ish a xalqa o in es i siyala ni jalb
e ish uchun aqamli moliya exnologiyala i qo‘llanilmoqda.
1-Jad al
O‘zbekis onda yashil iq isodiyo ko‘ sa kichla i (2020–2024 yilla )
Yil
Qay a
iklanu chi
ene giya ulushi (%)
Chiqindila ni
qay a ishlash
da ajasi (%)
Ekologik
s a apla
soni
Yashil
in es i siyala
hajmi (mln AQSh
dolla i)
CO₂ chiqindila i
kamayishi (%)
567
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
2020
6.5
10
25
120
0.8
2021
8.2
14
37
180
1.2
2022
10.7
18
52
260
1.9
2023
13.4
22
70
370
2.5
2024
17.0
28
95
510
3.3
Ushbu jad aldan ko' ishimiz mumkinki: Qay a iklanu chi ene giya ulushi 2020 yildagi 6.5% dan 2024
yilda 17.0% ga ye ib, deya li 2.6 ba a a oshgan. Bu ene giya manbala ining di e si ika siyasi a ekologik
oza exnologiyala ga o‘ ish su ’a la ini ko‘ sa adi. Chiqindila ni qay a ishlash da ajasi 10% dan 28% ga
ko‘ a ilib, ba qa o a o -muhi boshqa u i yo‘lida muhim qadamla ashlangan. Ekologik s a apla soni 4 yil
ichida 25 adan 95 aga ye ib, inno a sion yechimla a adbi ko lik aolligi oshganini bildi adi. Yashil
in es i siyala hajmi 120 mln AQSh dolla idan 510 mln dolla ga ko‘ a ilib, xalqa o a mahalliy moliya iy
qo‘llab-qu a lash kuchaygan. CO₂ chiqindila i kamayishi 0.8% dan 3.3% ga ye ib, a mos e a i loslanishini
kamay i ish bo asida sezila li na ijala ga e ishilgan
2-Jad al
O‘zbekis onda elek omobilla ulushi (2020–2024 yilla )
Yil
Impo qilingan
elek omobilla
(yillik)
Akkumulya i
elek omobilla
(jami)
Jismoniy
shaxsla ga egishli
a omobilla (yil hola i)
Elek om
obilla ulushi
(%)
2020
131
131
2 580 133
0.0051
2021
809
940
2 955 295
0.0318
2022
2 180
3 120
3 268 470
0.0955
2023
16 084
19 204
3 637 119
0.5280
2024
24 095
43 299
4 020 744
1.0769
Jad aldan ko‘ inib u ibdiki, so‘nggi yilla da O‘zbekis onda elek omobilla soni keskin oshgan. 2020
yilda a igi 131 dona elek omobil impo qilingan bo‘lsa, 2024 yilga kelib bu ko‘ sa kich 24 mingdan oshgan.
Na ijada elek omobilla ning umumiy a o anspo dagi ulushi 0,005 oizdan 1 oizdan oshiq da ajaga ye gan.
Bu mamlaka da ekologik oza anspo ga bo‘lgan qiziqish o ayo ganini, in a uzilma (za yadlash s ansiyala i)
kengayib bo ayo ganini a da la siyosa ida yashil anspo ni i ojlan i ishga alohida e’ ibo be ilayo ganini
ko‘ sa adi.
Takli a a siyala
Yashil iq isodiyo ni i ojlan i ishda quyidagi a siyala muhim ahamiya ga ega:
-Inno a sion exnologiyala ni a biq e ishda da la -xususiy she iklikni kuchay i ish.
-Yashil s a apla uchun g an la aj a ish, enchu kapi alni jalb qilish.
-Xalqa o ashkilo la bilan hamko likni kengay i ish a qo‘shma loyihala ni amalga oshi ish.
-Ta’lim muassasala ida “yashil exnologiyala ” anla ini jo iy e ish, yoshla ni ilmiy- adqiqo ishla iga jalb
qilish.
-Yashil iq isodiyo ning us u o yo‘nalishla i si a ida qishloq xo‘jaligi, anspo a ene ge ika sohala ini
belgilash.
- Inno a sion exnologiyala ni jo iy qilish uchun huquqiy bazani mus ahkamlash.
Xulosa
Inno a sion exnologiyala yashil iq isodiyo ning asosiy d ay e i hisoblanadi. Ula ning keng jo iy
qilinishi O‘zbekis onda ekologik ba qa o likni a’minlash, esu sla dan sama ali oydalanish a xalqa o
aqoba ba doshlikni oshi ish imkonini be adi. Shu bilan bi ga, bu yo‘nalish yangi ish o‘ inla i ya a ish,
aholining hayo si a ini yaxshilash a xalqa o hamko likni kengay i ishda muhim ahamiya kasb e adi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining 2019 yil 4 ok ab dagi PQ–4477-son Qa o i.
2. UNDP Uzbekis an. “G een Economy T ansi ion Repo ”, 2022.
568
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
3. OECD. “G een G ow h Indica o s 2023”.
4. Eu opean Commission. “Inno a ion o a G een Economy”, 2021.
5. Wo ld Bank. “Sus ainable De elopmen and G een Economy”, 2020.
6. Xalqa o ilmiy maqolala (Google Schola , Scopus bazala idan).
