newjou nal.o g zenodo.o g
1
ABS TIZIMINING SAMARADORLIGINI OSHIRISH BO‘YICHA
TAVSIYALAR VA TEXNOLOGIK YECHIMLAR
Te miz da la muhandislik a ag o exnalogiyala uni e si e i s ajyo -o‘qi u chisi
Abduqaho o No‘monbek Oybek o‘g‘li
Email. abduqaho o [email protected]
ANNOTATSIYA Ushbu ezisda ABS izimining sama ado ligini oshi ish bo‘yicha
exnologik a amaliy yechimla yo i ilgan. Tadqiqo da adap i boshqa u izimla i,
aqlli senso la a in eg a siyalashgan xa sizlik izimla idan oydalanish asosida
o moz sama ado ligi a a omobil ba qa o ligini oshi ish yo‘lla i ahlil qilingan.
Takomillash i ilgan model na ijasida o moz maso asi qisqa ib, izimning eaksiya
aq i kamaygani isbo langan.
Kali so‘zla : ABS izimi, o moz sama ado ligi, adap i boshqa u , aqlli senso ,
in eg a siya, xa sizlik, exnologik yechim.
ANNOTATION This a icle discusses echnological and p ac ical solu ions aimed a
imp o ing he e iciency o he ABS (An i-lock B aking Sys em). The s udy analyzes
me hods o enhancing b aking pe o mance and ehicle s abili y h ough he use o
adap i e con ol sys ems, in elligen senso s, and in eg a ed sa e y echnologies. The
esul s o he imp o ed model demons a e ha he b aking dis ance is educed and he
sys em’s esponse ime is signi ican ly imp o ed.
Keywo ds ABS sys em, b aking e iciency, adap i e con ol, in elligen senso ,
in eg a ion, sa e y, echnological solu ion.
Ki ish A omobil anspo osi ala i sonining o ib bo ishi bilan bi qa o da yo‘l
ha aka i xa sizligini a’minlash masalasi ham dolza b ahamiya kasb e moqda.
S a is ik ma’lumo la ga ko‘ a, yo‘l- anspo hodisala ining 25–30 oizi o moz
izimining nosozligi yoki haydo chi omonidan o mozlash ja ayonida yo‘l sha oi iga
mos bo‘lmagan kuch qo‘llanishi na ijasida yuz be adi. Shuning uchun zamona iy
newjou nal.o g zenodo.o g
2
a omobilla da o moz izimining ishonchliligi, ba qa o ligi a a oma ik boshqa u
mexanizmla ining ma judligi eng muhim alabla dan bi idi .
To moz izimla ining sama ado ligini oshi ishda ABS (An i-lock B aking Sys em)
izimi muhim o‘ in u adi. Ushbu izimning asosiy azi asi – o mozlash aq ida
g‘ildi akla ning o‘liq bloklanishini oldini olish a shu o qali a omobilning yo‘l bilan
ishlanish kuchini maksimal da ajada saqlab qolishdi . ABS izimi a omobil
ha aka lanish aq ida g‘ildi ak aylanish ezligini da chikla o qali nazo a qiladi a
aga g‘ildi ak si pana boshlasa, o moz suyuqligi bosimini a oma ik a ishda
kamay i adi. Na ijada, g‘ildi ak ha aka i qay a iklanadi, yo‘l bilan ishqalanish
saqlanadi a a omobil o‘x ash ja ayonida yo‘nalishini yo‘qo maydi. Das lab ABS
izimi 1970-yilla da yuqo i oi adagi a omobilla ga o‘ na ilgan bo‘lsa, bugungi kunda
u ba cha yengil a omobilla ning majbu iy a kibiy qismiga aylangan. Ye opa I i oqi
mamlaka la ida 2004-yildan boshlab ishlab chiqa ilgan ba cha yangi a omobilla
ABS izimi bilan jihozlanishi majbu iy alabla dan bi i si a ida belgilangan.
O‘zbekis on a omobilsozligi ham ushbu exnologiyani amaliyo ga keng jo iy e ish
bosqichida bo‘lib, mahalliy a omobilla da izimning sama ado ligini oshi ish a uni
milliy yo‘l sha oi la iga moslash i ish us ida izlanishla olib bo ilmoqda.
Bi oq amaliy kuza u la shuni ko‘ sa adiki, ay im holla da ABS izimi o‘zining
o‘liq sama ado ligini ko‘ sa a olmaydi. Bunga sabab bo‘lu chi omilla — yo‘l
si ining u licha hola i (qo li, muzlagan, shag‘alli), o moz kuchining nosimme ik
aqsimlanishi, da chikla ning kechikkan signalla i yoki gid a lik moduldagi bosim
yo‘qo ishla i bo‘lishi mumkin. Shu sababli, izimni zamona iy elek on boshqa u
modulla i, sun’iy in ellek algo i mla i a yuqo i sezgi senso la asosida
akomillash i ish za u a i paydo bo‘lgan. ABS izimining ishlash sama ado ligini
oshi ish uchun adap i boshqa u mexanizmla ini jo iy e ish, eal aq ejimida yo‘l
sha oi ini baholaydigan aqlli da chikla dan oydalanish, shuningdek, izimni ESP
(Elec onic S abili y P og am), ASR (An i-Slip Regula ion) a EBD (Elec onic
B ake o ce Dis ibu ion) kabi boshqa xa sizlik izimla i bilan in eg a siyalash muhim
ahamiya ga ega.
Shunday qilib, ushbu adqiqo ning maqsadi — ma jud ABS izimla ining
ishlash p insipini ahlil qilish, ula ning cheklo chi omilla ini aniqlash hamda
newjou nal.o g zenodo.o g
3
sama ado ligini oshi ish bo‘yicha ilmiy asoslangan a siyala a exnologik yechimla
ishlab chiqishdan ibo a di .
Asosiy qism: To moz izimla ining sama ado ligi ko‘plab exnik a ashqi omilla ga
bog‘liq bo‘lib, ula ning ha bi i ABS izimining ish aoliya iga be osi a a’si
ko‘ sa adi. Shuning uchun izimni akomillash i ishda kompleks yondashu alab
e iladi. Tadqiqo na ijala iga ko‘ a, ABS izimining sama ado ligi yo‘l si ining
ishqalanish koe i sien i, o moz kuchining aqsimlanish da ajasi, haydo chi eaksiyasi
a gid a lik bosimning o‘zga ish ezligiga be osi a bog‘liqdi . Shu omilla ni hisobga
olgan holda, izimni zamona iy exnologiyala asosida akomillash i ish bo‘yicha
quyidagi exnik a amaliy yechimla ishlab chiqildi:
Adap i boshqa u algo i mla ini jo iy e ish. ABS izimi oda da o moz kuchini
doimiy qiyma la da boshqa adi. Bi oq u li yo‘l sha oi la ida (qu uq, ho‘l, qo li,
muzlagan) ishqalanish koe i sien i keskin o‘zga adi. Shu bois adap i boshqa u
izimi ki i ildi, u eal aq ejimida g‘ildi akla ning si panish da ajasini a yo‘l
si ining ishqalanish koe i sien ini aniqlaydi. Mik op o sesso li boshqa u bloki
senso la dan olingan ma’lumo la asosida ha bi g‘ildi akka uza iladigan o moz
bosimini mus aqil boshqa adi. Simulya sion modella asosida olib bo ilgan
hisoblashla na ijasida adap i algo i m jo iy e ilgan izimda g‘ildi akla ning si panish
diapazoni 0,05–0,2 o alig‘ida ba qa o saqlanishi a’minlandi. Bu esa a omobilning
o‘x ash maso asini 15–20% gacha qisqa i adi hamda boshqa u chanlikni
yaxshilaydi.
Yuqo i aniqlikdagi senso a da chikla dan oydalanish. Hozi gi pay da an’ana iy
ABS izimla ida induksion da chikla qo‘llaniladi, ula pas ezlikla da ye a li aniqlik
be maydi. Shu sababli, yangi u dagi Hall-e ek li senso la hamda op ik ezlik
o‘lchagichla a siya qilindi. Bu senso la ha bi g‘ildi ak aylanish ezligini
millisekund o alig‘ida aniqlab, ma’lumo ni boshqa u blokiga uza adi. Na ijada,
izimning eaksiya aq i 0,4 soniyadan 0,25 soniyagacha kamayadi, bu esa a qulodda
o mozlash pay ida haydo chining xa siz o‘x ash imkoniya ini 30% ga oshi adi.
Senso la uza gan ma’lumo la asosida mik op o sesso o moz suyuqligi bosimini
aniq nazo a qilib, g‘ildi akla ning bloklanishini oldini oladi.
newjou nal.o g zenodo.o g
4
Aqlli (in ellek ual) boshqa u modulla ini ya a ish. Sun’iy in ellek asosida
ishlo chi boshqa u moduli ABS izimining “o‘ ganish” imkoniya ini kengay i adi. U
ha bi o mozlash hola ini ahlil qilib, kelgusidagi shunga o‘xshash sha oi la da
op imal algo i mni anlaydi. Masalan, izim ilga i ho‘l as al yo‘lda o mozlagan
bo‘lsa, keyingi sa a shu sha oi da a oma ik a zda egishli o moz kuchini oldindan
belgilaydi. Bu izim “Machine Lea ning” usulida ishlaydi a o moz kuchining bosim
o‘zga ish chas o asini 8–12 Gs diapazonda ushlab u adi. Na ijada, g‘ildi akla ha
doim ishqalanishning maksimal qiyma ida ha aka lanadi, bu esa o‘x ash maso asini
35–45% gacha qisqa i adi.
ABS izimini boshqa aol xa sizlik izimla i bilan in eg a siyalash ka a
sama ado lik be adi. Ayniqsa, ESP (Elec onic S abili y P og am), ASR (An i-Slip
Regula ion) a EBD (Elec onic B ake o ce Dis ibu ion) izimla i bilan uz iy
ishlashi a omobilning ba qa o ligini sezila li da ajada oshi adi. Bunday in eg a siya
na ijasida ha aka pay ida a omobilning yo‘nalishi, g‘ildi ak ezligi, bu ilish bu chagi
a o moz kuchi bi galikda nazo a qilinadi. ESP izimi a omobilning aylanish
momen ini ahlil qilib, ABS o qali indi idual g‘ildi akla ga o moz kuchini
aqsimlaydi. Na ijada, o mozlash pay ida a omobilning si panishi yoki aylanishi
minimal da ajaga ushadi.
Ene giya ejamko lik a exnik ishonchlilikni oshi ish. ABS izimining
sama ado ligini oshi ishda na aqa unksional, balki ene giya sama ado lik masalasi
ham muhimdi . Yangi ishlab chiqilgan modelda pas qu a sa lo chi
mik op o sesso la dan hamda gid a lik nasosning op imallash i ilgan e siyasidan
oydalanish akli e ildi. Tizim elek ene giyasini 10–12% gacha ejaydi, shu bilan
bi ga xizma mudda i 1,5–2 ba a a oshadi. Ene giya ejamko likka e ishish uchun
gid a lik blokda maxsus ezonansli bosim egulya o i o‘ na ilib, o moz suyuqligi
bosimi eb anishla ini 40% gacha kamay i ish imkonini be di.
Takomillash i ilgan ABS izimi sino dan o‘ kazilganda quyidagi na ijala olindi:
- To moz maso asi ho‘l yo‘lda 25,5 m dan 17,2 m gacha qisqa di;
- Tizimning eaksiya aq i 0,38 s dan 0,24 s gacha kamaydi;
- A omobil ba qa o ligi 22% ga oshdi;
- Haydo chining boshqa u dagi kuch sa i 480 N dan 410 N gacha kamaydi.
newjou nal.o g zenodo.o g
5
Bu ko‘ sa kichla akomillash i ilgan ABS izimi na aqa xa sizlikni, balki haydash
qulayligini ham sezila li da ajada oshi ishini ko‘ sa adi.
Xulosa: ABS izimini akomillash i ish a yangi exnologiyala bilan boyi ish
anspo osi ala ining umumiy xa sizlik da ajasini sezila li oshi adi. Adap i
algo i mla , aqlli senso la a in eg a siyalashgan boshqa u izimla ining jo iy e ilishi
o moz ja ayonini yanada ba qa o a ishonchli qiladi. Shu bilan bi ga, ene giya
sama ado ligini a’minlash, izimni se is xa aja la ini kamay i ish a a omobil ishlab
chiqa ish ja ayoniga in eg a siya qilish bo‘yicha cho a- adbi la ishlab chiqish za u .
ABS izimining akomillashgan e siyasi na aqa a omobil xa sizligini, balki yo‘l-
anspo hodisala ining kamayishini a’minlashda ham muhim ol o‘ynaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining “Yo‘l ha aka i xa sizligini a’minlash
izimini yanada akomillash i ish cho a- adbi la i o‘g‘ isida”gi PQ–4382-son qa o i.
— Toshken , 2019-yil.
2. O‘zbekis on Respublikasi Ichki ishla azi ligi Yo‘l ha aka i xa sizligi bosh
boshqa masi s a is ik ma’lumo la i. — Toshken , 2023–2024-yilla .
3. “Yo‘l ha aka i xa sizligi o‘g‘ isida”gi O‘zbekis on Respublikasi Qonuni. —
Toshken , 2021-yil 6-ap el. 4. Mama o A., Qodi o J. T anspo izimla ida
xa sizlikni a’minlash asosla i. — Toshken : Oliy a’lim nash iyo i, 2022. — 184 be .
5. Ka imo S. Yo‘l ha aka i xa sizligini boshqa ish asosla i. — Toshken : Fan a
exnologiya, 2020. — 210 be . h ps://scien i ic-jl.o g/ob 284 Выпуск журнала №-80
Часть–1_ Октябр–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ
В МИРЕ 2181 3187
6. Fax iddin B., No‘monbek A. ABS SISTEMASI BILAN JIHOZLANGAN M1
TOIFALI AVTOMOBILLARNING TORMOZ SAMARADORLIGINI
MATEMATIK NAZARIY TAHLILI //In e na ional jou nal o scien i ic esea che s
(IJSR) INDEXING. – 2024. – Т. 4. – №. 1. – С. 333-337
7.Qu bonaza o S. e al. ANALYSIS OF THE FUNDAMENTALS OF
MATHEMATICAL MODELING OF WHEEL MOVEMENT ON THE ROAD
SURFACE OF CARS EQUIPPED WITH ABS //Mul idisciplina y Jou nal o Science
and Technology. – 2024. – Т. 4. – №. 8. – С. 45-50.
newjou nal.o g zenodo.o g
6
8.Xuz iddino ich B. F. e al. ABS BILAN JIHOZLANGAN AVTOMOBILNI
TORMOZ PAYTIDA O ‘ZO ‘ZIDAN VA MAJBURIY TEBRANISHLARINI
TORMOZ SAMARADORLIGIGA TA’SIRINI TAHLIL QILISH //ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 4. – С. 81
87.
9. Xusino ich T. J., Ro‘zibaye ich M. N. M1 TOIFALI AVTOMOBILLARNI
TURLI MUHITLARDA TORMOZLANISHINI TAHLIL QILISH VA
PARAMETRLARINI O ‘RGANISH.
10. Ka shie F. U., Abduqaho o N. ABS BILAN JIHOZLAНГАН M1 TOIFALI
AVTOMOBILLAR TORMOZ TIZIMLARINING USTIVORLIGI //Academic
esea ch in educa ional sciences. – 2024. – Т. 5. – №. 5. – С. 787-791.
11.Каршиев Фахридин Умарович, Н.Абдуқаҳоров ИЗУЧЕНИЕ
МИКРОСТРУКТУРЫ СТАЛИ В МАТЕРИАЛОВЕДЕНИ//h ps://www.iup . u/6-
121-2024
h ps://www.iup . u/_ iles/ugd/b06 dc_15c4798c874a4ddab326a52bd3a 34ea.pd ?ind
ex= ue
12. Xusino ich T. J., Ro‘zibaye ich M. N. M1 TOIFALI AVTOMOBILLARNI
TURLI MUHITLARDA TORMOZLANISHINI TAHLIL QILISH VA
PARAMETRLARINI O ‘RGANISH.
13. Fa xadjono na, Bekimbe o a Elmi a, and Abduqaho o No‘monbek. "STARTING
ENGINES AT LOW TEMPERATURES." Mul idisciplina y Jou nal o Science and
Technology 5.2 (2025): 83-87. h ps://scien i ic-jl.o g/ob 285 Выпуск журнала №-80
Часть–1_ Октябр–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ
В МИРЕ 2181 3187
14. Xusino ich, Tu dialiye Jonibek, and Mo‘mino Nu ali Ro‘zibaye ich. "M1
TOIFALI AVTOMOBILLARNI TURLI MUHITLARDA TORMOZLANISHINI
TAHLIL QILISH VA PARAMETRLARINI O ‘RGANISH."
