11
UO‘T: 631.527:633.51(575.1)
G‘O‘ZANING EKOLO-GEOGRAFIK UZOQ NAMUNALARI VA
MAHALLIY NAVLARNI DURAGAYLASH ASOSIDA OLINGAN F3
DURAGAYLARINING TEZPISHARLIK BELGISI BO‘YICHA YAKKA
TANLASH ISHLARINING NATIJALARI
Abae a Ku mankul Tole ae na
Qozog‘is on milliy ag a adqiqo uni e si e i, p o esso
e-mail: [email p o ec ed]
Sa illae a Shiy in Pe debae na., Daule o a Ulzada Pa axa qizi.,
Kazakbae a I oda Sapa bae na
Qo aqalpog’is on qishloq xo‘jaligi a ag o exnologiyala ins i u i alabala i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17536386
Abs ac . This a icle p o ides a scien i ic analysis o he ea ly ipening cha ac e is ic
o co on. The gene ic basis o he ea ly ma u i y ai , i s ag onomic signi icance, and esea ch
me hods a e examined in de ail. Also, he possibili ies o e ec i e o ganiza ion o b eeding wo k
and ob aining high-quali y co on yields based on his ai we e discussed. The a icle is a
use ul esou ce o specialis s in e es ed in co on p oduc ion and gene ic de elopmen in
ag icul u e.
Keywo ds. co on, ea ly ma u i y ai , gene ic basis, selec ion, ag onomy, yield quali y,
ipening pe iod, ag icul u e, plan b eeding, yield e iciency.
Ki ish (adabiyo la sha hi). G‘o‘zada ezpisha lik belgisi, ya’ni
o‘simlikla ning pishish mudda ining qisqa yoki uzoq bo‘lishi, hosilning bozo ga
chiqish aq ini belgilashda a hosilni sama ali boshqa ishda muhim ol o‘ynaydi.
Shu bois, g‘o‘zada ezpisha lik belgisi gene ik asosla ini o‘ ganish, seleksiya
ja ayonida ushbu belgi bo‘yicha yaxshilanishla ni amalga oshi ish qishloq
xo‘jaligida inno a sion yondashu la ya a ishda za u hisoblanadi. Ushbu
maqolada ezpisha lik belgisining xususiya la i, uni aniqlash me odla i a seleksiya
imkoniya la i ahlil qilinadi.
G‘o‘zada ezpisha lik bo‘yicha ko‘plab olimla ish olib bo gan: [1, 2] a
boshqala . Ula omonidan ege a siya da i uzunligi g‘o‘zaning unib chiqishidan
g‘unchalash azasiga, g‘unchalashdan gullash azasiga o‘ ish uchun, guldan ko‘sak
hosil qilish a bi inchi ko‘sak ochilishi (g‘unchalash-gullash, gullash-ochilish)
uchun ke ak bo‘ladigan o‘sish da i a aq ning o‘ ishiga bog‘liq deb belgilangan.
N.G.Simongulyan [3] yozishicha gullash-ochilish ege a siya da i
uzunligi ezpisha lik kombina siyala ini anlash F1 a lodda ezpisha lik bo‘yicha
us unlik kuza ildi. Mualli ik icha, ikkinchi a loddan boshlab ezpisha lik
bo‘yicha yakka anlo ishla ini olib bo ish kelgusi yilda naslning ege a siya
da ini bi oz qisqa i ish imkoniya iga ega bo‘ladi.
12
P.T.Sodiqo a boshqala [4] o‘z izlanishla ida ezpisha lik belgisi
bo‘yicha diallel qo‘shmala ni o‘ gangan. Ula ning izlanishida ye i xil hola da
geno i bo‘lmagan ge e ozis, ya’ni diallel qo‘shaloqla ezpisha a o a-ona
shaklida bo‘lganligi aniqlandi. 21 a hola da o a-onala dan bi ining o‘liq
bo‘lmagan us unligi bilan o aliq nasl qoldi ilishi aniqlangan. Mualli la
ezpisha lik belgisi bo‘yicha dono si a ida ushbu belgi addi i e ek li poligenla
bilan nazo a qilinadigan bi qa o na la ni a siya e gan.
G‘o‘zada ezpisha lik belgisi o‘simlikla ning hayo siklining muhim
bosqichla idan bi i bo‘lib, uning pishib ye ilishi qishloq xo‘jalik exnologiyala i a
bozo dagi alabla nuq ai naza idan ka a ahamiya ga ega. Tezpisha lik belgisining
aniqlanishi a undan kelib chiqadigan gene ik xususiya la seleksiya ja ayonida
yuqo i sama ali, sha oi ga moslashgan na la ni ya a ishga imkon be adi. Bundan
ashqa i, e apisha na la qishloq xo‘jaligi maydonla ini sama ali ejalash i ish a
hosilni yil da omida mu anosib ye ish i ishga yo dam be adi. Shu sababli,
g‘o‘zada e apisha lik belgisi us ida olib bo iladigan ilmiy adqiqo la na aqa
gene ik esu sla ni boyi ishda, balki iq isodiy jiha dan sama ali ishlab chiqa ishni
ashkil e ishda ham muhim o‘ in u adi.
Ma e ialla a uslubla . Tadqiqo la geog a ik uzoqlashgan 12 a du agay
olingan. Asosan Akala-71, Akala-74 a mahalliy Chimboy-5018, S-4727 a KK-
3535 na la i yo‘nal i ilgan edi. Bu aj ibada Akala-72 na ini mahalliy Chimboy-
5018 na i bilan du agaylash asosida olingan a lod ins i u ining ekspe imen al
aj iba xo‘jaligi dalala ida ekilib o‘ ganildi.
Na ijala a munoza a. F3 Akala 72 x Chimboy-5018 du agay a lodining
ha bi oiladagi o‘simlikla soni, oiladan olingan yakka anlo la soni a ha bi
oilaning 50 % gullash da i, 50 % ko‘sak ochilish da i, ko‘sak og‘i ligi a ola
chiqimi aniqlandi. Ushbu qo‘shaloq kombina siyada 9 a oila o‘ ganilib, eng ez
gullaydigan, ya’ni 51-55 kungacha bo‘lgan da da 2 a oila aj a ildi a ko‘pincha
shu oilala da ezpisha lik 95 kundan 99 kungacha ekanligi ma’lum bo‘ldi. Shuni
ay ish ke akki, oda da gullashdan pishish da igacha adabiyo da na la 50-60 kun
ke sa, bizning aj ibala imizda shu da 36-43 kunni ashkil e adi.
Ko‘sakla og‘i ligi 5,0-7,3 g ammgacha bo‘ldi. Tola chiqimi esa 35-38% ni
ashkil e adi. Tadqiqo la da ha bi oilani maksimal hola da o‘ ganishga ha aka
qildik, oilaning o‘simlikla soni 80 dan 150 upgacha saqlanib qoldi a ha bi
ezpisha oiladan 20 dan 40 agacha yakka anlo olindi. Demak o‘ ganilgan 540 a
o‘simlikdan 230 a yakka anlo la olindi. Asosiy e’ ibo ni bu hola da biz
ezpisha likka qa a dik, ya’ni ushbu kombina siyada 196 dona ezpisha ,
ege a siya da i 95-107 kun bo‘lgan o‘simlikla aj a ildi.
13
F3 Akala-72 x Chimboy-5018 qo‘shalog‘ining ay im xo‘jalik qimma li
belgila ining ko‘ sa kichi.
Oilala
50% unib
chiqishi.
50% gullash
da i, kun
50%
ko‘p oq
ochilgan,
kun
Ko‘sak
og‘i ligi,
y.
Tola
chiqimi,
%.
Umumiy
o‘simlikla
soni.
Jeke
ańlawla
sanı
1
62
96
6.6
38.5
70
23
2
55
97
6.7
38
67
20
3
55
95
7.0
38.5
61
22
4
54
96
6.5
38.6
58
29
5
55
96
6.4
38.7
53
20
6
56
98
6.7
36.8
54
28
7
57
98
5.4
38
57
28
8
59
93
5.8
39.5
59
30
9
60
99
6.4
37.8
71
30
S-4727
61
117
6.2
36.4
150
Xulosa a a siyala . Bunday adqiqo la juda kam olib bo iladi. Chunki
seleksione la yuqo ida ay ilganidek oilala ni aqa bi kichik qismini o‘ ganadi a
na ijada aj alish ja ayoniga aniq baho be a olmaydi.
Shunday qilib bi inchi bosqichda ka a hajmdagi dala adqiqo ishla i olib
bo ilib ko‘pchilik o‘simlikla ning oila ichidagi ezpisha ligi aniqlandi a 100
kungacha bo‘lgan ezpisha yakka anlo la yig‘ib olindi.
Foydalanilgan adabiyo la .
1. Абзалов М.Ф. Эволюционно-селекционнıе аспектı скороспелости и адаптивности
хлопчатника в исследованиях академика С.С.Садıкова // Материалı международной
научной конференции «Эволюционнıе и селекционнıе аспектı скороспелости и
адаптивности хлопчатника и других культур» посвященной 95-летию со дня
рождения академика С.С.Садıкова. Ташкент.: Фан, 2005. 12-13 с.
2. A onomo V.A. Vzaimos yaz` dlinı olokna s yadom xozyays enno-cennıx p iznako u
geog a icheski o dalennıx gib ido F2 xlopcha nika G. Hi su um.L. // Ma e ialı
mejduna odnoy nauchnoy kon e encii «E olyucionnıe i selekcionnıe aspek ı sko ospelos i i
adap i nos i xlopcha nika i d ugix kul` u » pos yashennoy 95-le iyu so dnya ojdeniya
akademika S.S.Sadıko a. Tashken .: Fan, 2005. 21-23 s.
3. A onomo V.A., Ja lie U.D., Tangi o Z. Izmenchi os ’ i nasleduemos ` sko ospelos i u
mejlineynıx gib ido F2 xlopcha nika G.HIRSUTUM L. Toshken , 2009. 56-60 b.
