14
UO‘T: 631.527:633.51(575.1)
G‘O‘ZANING EKOLO-GEOGRAFIK UZOQ NAMUNALARI VA
MAHALLIY NAVLARNI DURAGAYLASH ASOSIDA OLINGAN F3
DURAGAYLARINING TOLA CHIQIMI VA SIFATI BELGILARINING
TAHLILI
Mu a o a Raxima Temi baye na.,
do sen . Osh da la uni e si e i.
e-mail: [email p o ec ed]
Kasimo Jaqsiliq Ablakim uli., Ashi bae Nu sul an Shalabae ich.,
Abdi amano Sul anmaxmud Jumanaza o ich
Qo aqalpog‘is on qishloq xo‘jaligi a ag o exnologiyala ins i u i alabala i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17536429
Abs ac : This a icle analyzes he main economic cha ac e is ics o co on ibe - ibe
yield and quali y indica o s. The ela ionship be ween ibe yield and quali y, hei dependence
on gene ic and en i onmen al ac o s, and he impo ance o aking hese ai s in o accoun in
he b eeding p ocess a e highligh ed. Based on he esea ch esul s, he possibili y o isola ing
high-quali y and e ec i e a ie ies has been de e mined. The a icle has p ac ical signi icance
o b eede scien is s, ag onomis s, and specialis s engaged in co on cul i a ion.
Keywo ds: ibe yield, ibe quali y, co on, selec ion, gene ic ac o s, ag icul u al
echniques, yield indica o s, ecological condi ions, a ie y selec ion, co on g owing.
Ki ish (adabiyo la sha hi). Pax achilikda yuqo i si a li ola ye ish i ish
ha doim dolza b masala bo‘lib kelgan. Ayniqsa, bugungi kunda pax a olasi si a i
a chiqimi xalqa o bozo ga mos, aqoba ba dosh mahsulo ye ish i ishning asosiy
omilla idan bi i hisoblanadi. Tola chiqimi a si a i pax a na ining biologik
xususiya la i, ag o exnik adbi la a a o -muhi omilla iga bog‘liq bo‘lib, bu
belgila ni chuqu o‘ ganish seleksiya a gene ik adqiqo la uchun muhim
ahamiya kasb e adi. Maqolada pax a olasining chiqimi a si a ko‘ sa kichla iga
a’si e u chi omilla , bu belgila o‘ asidagi bog‘liqlik, shuningdek, seleksiya
ja ayonla ida ula ni baholash me odla i ahlil qilinadi.
Talshıq shıǵımı eo iyalıq belgi esaplanıp, alshıq salmaǵınıń pax a shiyki
za ına qa nası úsiniledi hám payızda ú lendi iledi. Talshıq shıǵımı uqımdaǵı
(shigi egi) alshıqla dıń muǵda ı hám salmaǵına baylanıslı boladı. Ǵawashanıń há
ú li o mala ında alshıq shıǵımı 12-15 payızdan 43-44 payızǵa shekemgeshe
bolıwı múmkin. Talshıǵınıń uzınlıǵı bolsa ú hám ú le ine násilli po enciyal
hámde je is i iw sha aya ınan kelip shıqqan halda 10 mm den 50-55 mm geshe
bolıwı múmkin. Eń kel e alshıq ǵawashanıń jabayı ú le ine, eń uzın alshıq
G.ba badense L. ú iniń Si-Aylend iypindegi so úlgile inde ushı aydı [1].
15
X.Ashu beko , E.Muqimo [2] la dıń i iba ǵa alıwınsha alshıq uzınlıǵı bi
so ıń qásiye i hám násillik be gile i áwla an áwla qa ó iwi hámde áji iybe
waq ında sol je de alıp ba ılıp a ı ǵan ag o exnikaǵa baylanıslıǵı úlken áhmiye ke
iye ekenligin jazadı.
Sh.Namozo , A.Siddiko [3] maǵlıwma la ında a aǵanda alshıq shıǵımı
hám uzınlıǵı boyınsha je gilikli so la dı óz a a shaǵılıs ı ıwdan alınǵan F1 ápiwayı
qospaqla da ge e ozis, she elli so la qa nasıwında alınǵanla da a alıq násilleniwi,
F1 qos qospaqla da ú li haldaǵı násilleniwi payda bolǵan.
N.X.Ismoilo [4] jazılıwınsha F3 áwladında belgile diń jeke áwish e
ajı alıwı ná iyjesinde há ú li geno iple payda bolǵanlıǵı alshıq shıǵımı hám
uzınlıǵı kó se kishle iniń jaqsı bolıwı shaǵılıs ı ıwda qa nasqan úlgile iniń
geno ipine baylanıslı áwish e júzege shıǵadı.
Tola chiqimi yuqo i bo‘lgan na la kam oq xomashyo e aziga ko‘p oq ola
be ishi sababli iq isodiy jiha dan oydali oq hisoblanadi.
Ma e ialla a uslubla . Ushbu adqiqo la doi asida esa, g‘o‘zaning
du agaylash asosida olingan F3 du agay a lodla i o‘ ganildi. Tadqiqo la
Qo aqalpog‘is on dehqonchilik ilmiy- adqiqo ins i u ining “G‘o‘za seleksiyasi a
u ug‘chiligi” labo a o iyasi kolleksiyasidan anlab olinib, ins i u ga qa ashli aj iba
xo‘jaligi dalala ida ekilib, chuqu o‘ ganildi.
Na ijala a munoza a. Bizning adqiqo la da F3 du agayla i hamda
s anda na si a ida S-4727 na i o‘ ganildi. Biz asosiy e’ ibo ni ege a siya da i,
ko‘sak azni, ola chiqimi a "Si a " ashkilo la ining ola si a i bo‘yicha be gan
ma’lumo la iga qa a dik. Vege a siya da i o‘ ganilgan du agayla da u licha
aj alish ezligi ko‘ indi. Bi inchi F3 Akala-72 x S-4727 du agayida ege a siya
da i 100 kundan 128 kungacha bo‘lgan oilala o‘ ganildi. O‘ acha ko‘ sa kich 3
a loddagi oilala da 113 kunni ashkil e adi. Ammo yakka anlo ishla i na ijasida
104 a oila 100-108 kunlik ko‘ sa kichga ega bo‘ldi. Qolgan 63 a oila ege a siya
da i bo‘yicha chiqi ga chiqa ilmadi. S anda na ga nisba an o‘ acha
du agayla ning shu belgi bo‘yicha a qi 8 kunni ashkil e adi, lekin ay im oilala da
ko‘sakla 13 kun oldin ochildi.
Ikkinchi F3 Akala-72 x Chimboy-5018 du agayla da oilala 105 kundan
118 kungacha ege a siya da iga ega bo‘ldi. Lekin seleksiya ishla i na ijasida 22
a oila 104-112 kunlik ko‘ sa kichga ega bo‘ldi, qolgan 162 a oila chiqi ga
chiqa ildi. Xuddi shunday ezlik ikkinchi F3 Akala-72 x KK-3535 du agayida ham
kuza ildi a 31 a oila 105-112 kungacha ochildi. O‘sha oilala saqlanib qoldi,
qolgan 96 a oila chiqi ga chiqa ildi. Umuman o‘s i ilgan 311 a oiladan 51 asi
16
ege a siya da i bo‘yicha 103-105 kunni ashkil e adi. Ushbu oilala s anda
na ga nisba an 10-14 kunga ezpisha bo‘ldi.
Xulosa a a siyala . Tadqiqo la shuni ko‘ sa adiki, yuqo i ola
chiqimiga ega na la anlab olinib, ula asosida seleksiya ishla i olib bo ilsa, pax a
ye ish i ishda sama ado lik sezila li da ajada oshadi. Shu bilan bi ga, ola chiqimi
ko‘ sa kichla ini si a bilan bi galikda baholash muhim, chunki ay im holla da
chiqim oshgan sa i olada si a ning pasayishi kuza ilishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyo la .
1. Aman u die Sh.B. "Ingichka olali ǵwza selekciyasida du agayla a o cha ish i ish
uslubining ahamiya i. ǵwza a ywldosh ekinla ws i ish exnologiyasi. Toshken . 1994. 3-8
b.
2. Boboe Ya. A., Kim R.G., Aman u die A.G. Ǵwzaning F2 a lodida ezpisha lik
belgila ining boshqa xwjalik uchun qimma li belgila bilan wza o boǵlanishi. //Ǵwza
gene ikasi, selekciyasi, u uǵchiligi a bedachilik wplami. –Toshken , 2000.- 50-56 b.
3. Бобоев Я.О. Взаимосвязь скороспелости и некоторıх морфохозяйственнıх признаков с
естественно ранней листопадностью хлопчатника вида G.Hi su um L. //Материалı
международной научной конференции «Эволюционнıе и селекционнıе аспектı
скороспелости и адаптивности хлопчатника и других культур» посвященной 95-летию
со дня рождения академика С.С.Садıкова. Ташкент.: Фан, 2005. 98-99 с.
