47
UO‘T: 631.527:633.51(575.1):631.531.02
QORAQALPOG‘ISTONDA G‘O‘ZANING MEKSIKA NAMUNALARI VA
MAHALLIY NAVLAR ISHTIROKIDA OLINGAN F1
DURAGAYLARINING OTA-ONA SHAKLLARIGA NISBATAN
MAHSULDORLIK BELGISI BO‘YICHA IRSIYLANISHI
Ramazano Daniya Baxi bay ulı
O azbae Temu Tenizbay uli., Kazakbae a I oda Sapa bae na
Qo aqalpog’is on qishloq xo‘jaligi a ag o exnologiyala ins i u i alabala i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17536553
Abs ac : In ou coun y, he issues o ob aining high-yielding and high-quali y co on,
inc easing ibe yields, and imp o ing i s quali y indica o s ha e no los hei ele ance e en
oday. In he posi i e solu ion o hese issues, i will be possible o selec high-yielding o ms o
he selec ion p ocess om he co on collec ion, i.e., using samples om o eign coun ies.
Keywo ds: a ie ies and lines, co on, hyb idiza ion, co on b eeding, quali y indica o ,
a ie y c ea ion, ini ial ma e ial, aluable and unique cha ac e is ics, F1 hyb ids, economically
aluable ai s, G.hi su um L., co on in one boll.
Ki ish. Hozi gi da da qishloq xo‘jaligi sohasini mode niza siyalash a uni
in ensi i ojlan i ish ja ayonida g‘o‘za ye ish i ishda yuqo i hosildo likka e ishish
muhim masalala dan bi i bo‘lib qolmoqda. Respublikamiz iqlim-sha oi ida g‘o‘za
ye ish i ish qadimdan i ojlangan bo‘lib, u na aqa yengil sanoa uchun asosiy xom
ashyo manbai, balki ekspo bop mahsulo si a ida ham ka a iq isodiy ahamiya ga
ega. Xususan, Gossypium hi su um L. u iga mansub namunala asosida olib
bo ilayo gan seleksiya ishla i yuqo i salohiya li F1 du agayla ini anlash, ula ning
gene ik imkoniya la ini chuqu ahlil qilish o qali na ijado likni oshi ish imkonini
be adi.
B.I.Mama aximo a boshqala ning [1;51-54-b.] ahlilla i bo‘yicha,
g‘o‘zada mahsuldo likning boshqa xo‘jalik belgila i bilan o‘za o bog‘liqligi
bo‘yicha o‘ ganilgan Buxo o 102 a S-01 na la ida mahsuldo lik bilan ochilgan
ko‘sakla soni a umumiy ko‘sakla soni o asida sezila li da ajadagi ijobiy
bog‘liqlik ma judligi qayd qilingan. Bi oq bu olingan ju ko elya siyala da ha
bi belgining mahsuldo likka alohida a’si i u li omilla a’si ida o‘zga ib ke ilgan
bo‘lib, be a-koe i siyen o‘simlik mahsuldo ligining uni ashkil qilu chi ha bi
belgi bilan bog‘liqlik da ajasini belgilaydi a anlo sama ado ligini ko‘ sa ib
be adi delingan.
Shu nuq ai naza dan, g‘o‘zada mahsuldo likka a’si qilu chi omilla ni
o‘ ganish, seleksiya uchun qimma li boshlang‘ich ashyo anlash hamda is iqbolli
48
na la ya a ish masalala i bugungi ilmiy-amaliy izlanishla ning us u o
yo‘nalishla idan bi i bo‘lib xizma qilmoqda.
G.hi su um L. u iga mansub g‘o‘za na la ini o‘za o cha ish i ib, olingan F2
du agay o‘simlikla ining ola uzunligi bilan qimma li xo‘jalik belgila i o asidagi
ko elya sion bog‘lanish us ida aj iba olib bo ilgan. Bi a o‘simlikdagi
mahsuldo lik, ege a siya da i da omiyligi, bi inchi shox joylashish balandligi
belgila i o asida ko elya siya kuza ilmagan. F2 du agay o‘simlikla ida yuqo ida
ko‘ sa ilgan belgila bog‘lanmagan holda i siylanganligi sababli ola uzunligi
yuqo i bo‘lgan namunala ni anlash imkoniya i paydo bo‘lgan [2; 123-128-b.].
Hosildo likni belgilo chi asosiy ko‘ sa kichla qa o iga bi a o‘simlikda
shakllanadigan me ali (ko‘sakli) no dala soni, ko‘sakla soni, bi a ko‘sakdagi
pax a massasi, ko‘sakning o‘ acha og‘i ligi hamda ola chiqimi ki adi. Ushbu
belgila i siy jiha dan boshqa iladigan mu akkab kompleks bo‘lib, ula ning
i odalanishi geno ip a muhi o‘ asidagi o‘za o a’si ga bog‘liq. Uzun olali pax a
na a du agayla idan olinadigan mahsulo la si a i a mus ahkamligi yuqo i
bo‘lib, jahon bozo ida yuqo i na xla da so ilib kelmoqda.
Tezpisha lik a ko‘sak yi ikligi ko‘ sa kichla i o‘ asida salbiy ko elyasiya
ma judligi kel i ilgan, o‘ ganilgan du agayla da bi a ko‘sakdagi pax a azni bilan
mahsuldo lik o‘ asidagi sezila li da ajada ijobiy bog‘liqlikni kuza ishgan [3; 43-
44-b.].
Ma e ialla a uslubla . Ma’lumki, xo ijiy da la la ga mansub na a
namunala dan ashkil opgan g‘o‘za kolleksiyasidan oydalanish, ula ni mahalliy
na la bilan cha ish i ib, hosil bo‘lgan du agay a lodla ni chuqu ahlil qilish o qali
ez pisha , yuqo i hosildo , bio ik a abio ik s ess omilla iga chidamli,
shuningdek, mahsuldo ligi yuqo i bo‘lgan yangi g‘o‘za na la i, izmala i hamda
boshlang‘ich shaklla ini ya a ish - yu imiz seleksiya ilm- anining eng dolza b
azi ala idan bi i sanaladi.
Mazku adqiqo la doi asida esa, g‘o‘zaning kelib chiqish ma kazla idan
bi i hisoblangan AQSH hududidan olingan namunala Qo aqalpog‘is on
dehqonchilik ilmiy- adqiqo ins i u ining “G‘o‘za seleksiyasi a u ug‘chiligi”
labo a o iyasida ma jud kolleksiyadan anlab olinib, ins i u ning ekspe imen al
aj iba xo‘jaligi dalala ida ekilib, o‘ ganib chiqildi.
Na ijala a munoza a. G‘o‘zaning bi up o‘simlikdagi mahsuldo ligi
umumiy hosildo likni yuqo i bo‘lishini a’minlaydigan asosiy belgi hisoblanadi.
Ma’lumki, g‘o‘zaning mahsuldo ligi asosan bi up o‘simlikda o‘liq
saqlanib qolgan ko‘sakla soni, bi ko‘sakdagi pax a azni, chanoqdagi
chigi la ning soni, chigi la ning azni a ola indeksi kabi belgila ga bog‘liq.
49
Shuning uchun biz adqiqo la da ekolo-geog a ik uzoq namunala , mahalliy na la
a ula ish i okida olingan du agayla ni bi up o‘simlik mahsuldo ligi bo‘yicha
ahlilla olib bo dik.
O‘ a olali ekolo-geog a ik uzoq namunala (AQSH) bilan mahalliy na la
ish i okida olingan du agayla ning mahsuldo lik belgisining i siylanishi.
№
O a-ona shaklla i a
F1 du agayla
Mahsuldo -ligi (g)
Hp
1
DP1-SR-383 (010526, AQSH)
64,6
-
2
Lance 611 (010559, AQSH)
72,3
-
3
B yme b own (011170, AQSH)
93,5
-
4
Sul on
82,7
-
5
KK-3535
78,9
-
6
Chimboy-5018
91,2
-
7
F1 [DP1-SR-383 (010526, AQSH) x Sul on]
94,7
2,32
8
F1 [DP1-SR-383 (010526, AQSH) x Chimboy-5018]
85,8
0,59
9
F1 [Lance 611 (010559, AQSH) x KK-3535]
102,2
8,06
10
F1 [B yme b own (011170, AQSH) x Sul on]
78,5
-1,77
11
F1 [B yme b own (011170, AQSH) x Chimboy-5018]
96,6
3,69
12
S . S-4727
90,7
-
EKF 05 (NSR05)
1,3
-
Bi up o‘simlikdagi pax a azni AQSH namunala ida 72,3-94,6 g
o alig‘ida, mahalliy na la da 78,9-91,2 g o alig‘ida, F1 du agayla da 78,5-103,5 g
o alig‘ida hamda andoza na ida 90,7 g ashkil qildi.
Tadqiqo la da F1 du agayla ini o a-ona shaklla iga nisba an i siylanishi
aniqlanganda aqa F1 (B yme b own x Sul on) kombina siyasida salbiy hola da
ya’ni hp=-1,77 bo‘lganligi, qolgan ba cha du agayla da ijobiy hola da
i siylanganligi aniqlandi.
Xulosa a a siyala . Tadqiqo la imizda g‘o‘zada umumiy hosildo likni
yuqo i bo‘lishini a’minlaydigan asosiy belgi hisoblangan bi up o‘simlik
mahsuldo ldigi belgisi bo‘yicha F1 (DP1-SR-383 (010526, AQSH) x Sul on),
(Lance 611 (010559, AQSH) x KK-3535), (B yme b own (011170, AQSH) x
Chimboy-5018) du agayla ida o a-ona shaklla iga nisba an bi muncha yuqo i
ko‘ sa kichla ga ega bo‘lganligi aniqlandi, ushbu belgi bo‘yicha i siyanishi yuqo i
bo‘lgan du agayla aj a ib olindi hamda keyingi yili asosiy belgila ining bo‘lgan
du agayla aj a ib olindi hamda keyingi yili asosiy belgila ining o‘zga u chanligini
ahlil qilish uchun anlandi.
50
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Mama aximo B.I., O ajono Sh.I., Xaliko a M.B., Raximo J.A. G‘o‘zada
mahsuldo likning boshqa xo‘jalik belgila i bilan o‘za o bog‘liqligi // Pax achilik a
donchilik ilmiy-amaliy ju nal. Toshken . №3 (16) 2024. – B. 51-54.
2. Автономов В.А., Кимсанбаев О.Х., Тангиров З. Изменчивость и наследуемость массы
хлопка – сырца одной коробочки на растений у межлинейных гибридов F1-F2
хлопчатника // Мат. научно-практ. конф. «Теоретические и практические аспекты
развития селекции и семеноводства хлопчатника и люцерны». - Ташкент. 2010. - С.
123-128.
3. Амантурдиев А.Б., Ким Р.Г. Структура куста и ее взаимосвязь с
морфохозяйственными признаками и вилтоусточивостью хлопчатника вида
G.hi su um L.-Тошкент: Фан, 2008. С. 43-44.
