51
UO‘T: 631.527:633.51(575.1):631.531.02
QORAQALPOG‘ISTONDA G‘O‘ZANING MEKSIKA NAMUNALARINI
MAHALLIY NAVLAR BILAN DURAGATLASH ASOSIDA OILINGAN F1
AVLODNING OTA-ONA SHAKLLARIGA NISBATAN TOLA CHIQIMI
BELGISI BO‘YICHA IRSIYLANISHI
Ramazano Daniya Baxi bay ulı
Qo aqalpog’is on qishloq xo‘jaligi a ag o exnologiyala ins i u i asiss en i
e-mail: daniya .bakhi o i[email p o ec ed]
Jumabae a Shina Kengesbae na., Abdullae a Aygul Yu a qizi
Qo aqalpog’is on qishloq xo‘jaligi a ag o exnologiyala ins i u i alabala i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17536555
Abs ac : Co on g owing is one o he s a egic sec o s o Uzbekis an's ag icul u e, and
one o he impo an indica o s de e mining i s e ec i eness is he ibe yield o co on. Fibe
yield di ec ly a ec s he economic e iciency o co on, he quali y o he co on a ie y, and he
p ocesses o echnological p ocessing. A high le el o his indica o no only inc eases he p o i
om he p oduc , bu also gua an ees a s able supply o aw ma e ials o he ex ile indus y.
Keywo ds: Co on, ibe yield, co on g owing, co on a ie ies, ibe quali y, yield,
ag onomic measu es, co on cul i a ion, aw ma e ial e iciency, ibe p o i abili y, co on
indus y, b eeding wo k, ag o echnical measu es, ibe yield indica o .
Ki ish (adabiyo la sha hi). Gʻoʻza ye ish i ishdagi asosiy maqsad –
yuqo i a si a li ola hosilini olish bo‘lib, bu esa be osi a ola chiqimi ko‘ sa kichi
bilan chamba chas bog‘liqdi .
Tola chiqimi - bu gʻoʻzadan olinadigan olaning umumiy xom pax a
massasiga nisba an oizda i odalanadigan miqdo idi . Ushbu ko‘ sa kich gʻoʻza
na ining gene ik xususiya la i, ag o exnik adbi la si a i, iqlim sha oi la i, up oq
unumdo ligi hamda hosilni yig‘ib- e ib olish exnologiyala iga qa ab a qlanadi.
Tola chiqimi na aqa iq isodiy jiha dan oydani belgilaydi, balki gʻoʻza na ining
sanoa uchun mosligini, o‘qimachilikdagi qay a ishlash sama ado ligini ham
belgilab be adi. G‘o‘za namunala i a na la ini ekologik-geog a ik uzoq
cha ish i ish na ijasida ya a ilgan du agayla ning das labki a lodla ida ola
chiqimining shakllanishi yuqo i ola chiqimiga ega AQSH namunala i geno ipi
a’si ida yuz be ishi na ijasida keng o‘zga u chanlikka hamda ijobiy ansg essi
shaklla ning paydo bo‘lishiga e ishishgan [1; 4-5-b.].
So‘nggi yilla da yuqo i ola chiqimiga ega bo‘lgan gʻoʻza na la ini ya a ish,
ula ni ag oekologik zonala ga moslash i ish hamda hosildo lik a si a
ko‘ sa kichla ini yaxshilash bo‘yicha keng qam o li ilmiy- adqiqo ishla i olib
bo ilmoqda. Shu nuq ai naza dan, gʻoʻzada ola chiqimining shakllanishiga a’si
e u chi omilla ni chuqu o‘ ganish, ma jud na la ning po ensial imkoniya la ini
52
ahlil qilish a ilg‘o ag o exnologiyala ni a biq e ish dolza b ilmiy-amaliy
azi ala dan bi idi . G‘o‘za namunala i a na la ini ekologik-geog a ik uzoq
cha ish i ish na ijasida ya a ilgan du agayla ning das labki a lodla ida ola
chiqimining shakllanishi yuqo i ola chiqimiga ega AQSH namunala i geno ipi
a’si ida yuz be ishi na ijasida keng o‘zga u chanlikka hamda ijobiy ansg essi
shaklla ning paydo bo‘lishiga e ishishgan [2; 37-42-b.].
Tola chiqimi a ola si a i bilan bog‘liq ko‘ sa kichla ga yuqo i ha o a
salbiy a’si ko‘ sa adi. Tola hujay asi de o ida o osin omla ma jud bo‘lib,
u ha o a o‘zga u chanligiga yuqo i sezu chandi [3; 50-53-b.].
Ma e ialla a uslubla . Gʻoʻza geno ondida saqlanayo gan xo ijiy
mamlaka la ga egishli na a namunala dan oydalanish, ula ni mahalliy na la
bilan cha ish i ish hamda hosil bo‘lgan du agay a lodla ni ilmiy jiha dan chuqu
o‘ ganish o qali e a pishadigan, yuqo i hosildo , ashqi omilla ga nisba an
chidamli, shuningdek, ola chiqimi yuqo i bo‘lgan yangi gʻoʻza na la i, geno ipla i
a boshlang‘ich shaklla ini ya a ish – hozi gi da seleksiya ilm- anining eng
dolza b yo‘nalishla idan bi i sanaladi. Ushbu adqiqo la imiz doi asida esa,
gʻoʻzaning kelib chiqish ma kazla idan bi i hisoblangan hududla dan – xususan,
Meksikaga oid ekologo-geog a ik jiha dan xilma-xil namunala “Pax a seleksiyasi,
u ugʻchiligi a ye ish i ish ag o exnologiyala i” ilmiy- adqiqo ins i u ining
kolleksiya ondidan olinib, ins i u ning aj iba xo‘jaligi dalala ida ekilib, kompleks
ag obiologik ahlilla asosida o‘ ganildi.
Na ijala a munoza a. Bugungi kunda Respublikamizda gʻoʻza seleksiyasi
sohasida aoliya yu i ayo gan olimla zimmasiga ola chiqimi 40% dan yuqo i
bo‘lgan, ag onomik jiha dan a zal a ijobiy belgila ning majmuasiga ega na la ni
ya a ish bo‘yicha muhim ilmiy-amaliy azi ala yukla ilgan. Tadqiqo ja ayonida
ola chiqimi belgisi yuzasidan ekologo-geog a ik jiha dan uzoq hududla dan
olingan namunala , mahalliy seleksiya na la i hamda ula asosida hosil qilingan
du agay namunala andoza na bilan solish i ilib ahlil qilindi. O‘ ganilgan
Meksika namunal ida ola chiqimi 33,1 dan 36,2 % gacha, mahalliy na la da 35,6
dan 37,6 % gacha, F1 du agayla ida 34,6-38,5 % o alig‘ida hamda andoza na ida
34,8 % bo‘lganligi qayd e ildi. Tola chiqimi bo‘yicha o‘ ganilgan 6 a F1
du agayla idan 2 a kombina siyada hp=-0,18 dan F1 (Holland 1806 x KK-3535),
hp=-3 gacha F1 (Naza 87 x KK-3535) salbiy hola da i siylanganligi kuza ildi. F1
du agayla idan 4 asida o a-ona shaklla iga nisba an i siylanish ijobiy bo‘ldi.
O‘ a olali ekolo-geog a ik uzoq namunala (Meksika) bilan mahalliy na la
ish i okida olingan du agayla ning ola chiqimi belgila ini i siylanishi.
53
№
O a-ona shaklla i a
F1 du agayla
Tola
chiqimi (%)
Hp
1
Naza 87 (010203, Meksika)
36,2
-
2
HS-23 (010236, Meksika)
34,5
-
3
Holland 1806 (010239, Meksika)
33,1
-
4
Oclock 1518 (010309, Meksika)
35,3
-
5
Sul on
35,6
-
6
KK-3535
36,8
-
7
Chimboy-5018
37,6
-
8
F1 [Naza 87 (010203, Meksika) x KK-3535]
35,6
-3,0
9
F1 [HS-23 (010236, Meksika) x Sul on]
38,3
5,9
10
F1 [HS-23 (010236, Meksika) x KK-3535]
37,8
1,86
11
F1 [Holland 1806 (010239, Meksika) x KK-3535]
34,6
-0,18
12
F1 [Holland 1806 (010239, Meksika) x Chimboy-5018]
39,2
1,71
13
F1 [Oclock 1518 (010309, Meksika) x KK-3535]
38,5
3,26
14
S . S-4727
34,8
-
EKF 05 (NSR05)
0,9
-
Xulosa a a siyala . Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa diki, ola chiqimi
belgisi bo‘yicha F1 du agay namunala ida o a-ona shaklla i bilan solish i ilganda
sezila li da ajada yuqo i ko‘ sa kichla kuza ildi. Ay im du agay
kombina siyala ida ola chiqimi oizi andoza na a o a-ona shaklla dan 2,5–5,0%
ga yuqo i bo‘ldi. Du agayla ning bunday us unlik hola la i, ayniqsa, xo ijiy
eko ipo bilan mahalliy yuqo i adap a siyaga ega na la o‘ asidagi
cha ish i ishla da yaqqol namoyon bo‘ldi.
Mazku hola la asosida o‘ kazilgan gene ik-s a is ik ahlilla na ijasida ola
chiqimi belgisi bo‘yicha i siylanish da ajasi nisba an yuqo i bo‘lgan, ya’ni keyingi
a lodla ga uza ilish eh imoli ka a bo‘lgan du agay oilala aniqlanib, seleksion
ja ayonla da oydalanish uchun is iqbolli shaklla si a ida aj a ib olindi. Bu esa,
seleksiya ishla ida yuqo i ola chiqimli na la ni ya a ishda mazku geno ipla dan
asosiy boshlang‘ich ma e ial si a ida oydalanish imkonini be adi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Yo‘ldosho a R., Aman u diye I., Namazo Sh., Raximo T. Ekologik-geog a ik uzoq
cha ish i ishdan olingan yuqo i a lod du agayla ida ola chiqimining shakllanishi a
o‘zga u chanligi // AGRO ILM ju nali 5[65]- SON, 2017. – B. 4-5.
2. Saydaliye X., Abdullaye A.A., Xolmu odo A.I. Gossipium omen ozum ish i okida
olingan u la a o du agayla ning ba’zi biologik xususiya la i // G‘o‘za gene ikasi,
seleksiyasi, u ug‘chiligi a bedachilik masalala i o‘plami. – Tashken , 1995. – B. 37-42.
3. Mi za asulo M., Pula o M., Aliye A. G‘o‘za na la i a yangi izmala ning ola
chiqimi a uzunligi bo‘yicha gene ik axlili // G‘o‘za gene ikasi, seleksiyasi, u ug‘chiligi
a bedachilik masalala i o‘plami. Tashken , 1995.
