66
UDK. 635.64(043)-Q 92
QARAQALPAQSTANNIN` ARQA TOPIRAQ-KLIMAT
SHARAYATLARINDA HAR QIYLI GENOTIPKE IYE G`AWASHA
SORTLARIN KISHKENE SORT SINAWLARDA UYRENIW
Ku limu a o a Zux a Alishe qizi
Qa aqalpag’is an awil xojalig’i ha’m ag o exnologiyala ins i u i asiss en i.
e-mail: [email p o ec ed]
Tog`aybaye a Al inay Sa senbaye na., She naza o a A zayim Jannaza qizi
Qa aqalpag’is an awil xojalig’i ha’m ag o exnologiyala ins i u i s uden le i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17536608
Anno a siya. F2 ósimlikle inde belginiń nasilden-nasilge be iliw koe iciyen i (h2) nıń
S-4728 x S-4727 gib id kombina siyası basqa gib id kombina siyala ına salıs ı ǵanda joqa ı
ná iyje kó se di.
Gil sózle : G. hi su um L., ezpise , zú áá lilik, joqa ı alshıq shıǵımı, poligen,
ag o exnikalıq ilajla , HVI úskenesi, gib id kombina siya.
Abs ac . Abs ac In F2 plan s, he S-4728 x S-4727 hyb id combina ion o he ai 's
he i abili y coe icien (h2) showed highe esul s compa ed o o he hyb id combina ions.
Keywo ds: G. hi su um L., as - ipening, yield, high ibe yield, polygenic,
ag o echnical measu es, HVI equipmen , hyb id combina ion.
Ki isiw. Mámleke imiz á epinen g'awashanin` mol hasıl, ezpise , joqa ı
alshıq shıǵımı hám sapasına iye, aqpálek keselligi hám ú li awıl xojalıq
zıyankesle ine, suwıqqa hám qu ǵaqlıqqa shıdamlı, ábiyiy japı aq ógiw
qásiye le ine iye bolǵan jańa so la ın ja a ılıwma kú á úlken i iba be ip kelinip
a ı , sebebi bul a awdıń espublikamizdin` iyka ǵı ekanomikaliq negzle inen
esaplanadı. Sonida ay ıw ke ek, házi gi dáwi de óndi is e egilip a ı ǵan g'awasha
so la ı, iyka lanıp, genom ishi gib idle i hám ú le a o shaǵılıs ı ıw a qalı
ja a ılǵan bolǵanı ushın, ola ǵa án qımba lı -xojalıq belgile in, selek sion
usılla dan paydalanǵan halda, up en ózge iw qıyın [53]. G`awashanin` muǵda lıq
belgile i poligen ábiyaa qa iye bolıp, genle diń addi i hám addi i emes ási inde
júzege keledi hám sı qı o alıq ási inde ózge ip u ıwı múmkin [4, 43]. A ap
ay qanda, g'awashanin` ezpise ligi hámme uqimlı ósimlikle sıyaqlı uqimda
u mıslıq ın` oyanıwınan ap je ik u ıw payda bolıwı, hám de upda bi inshi
ǵó ek in` (miyweni) ashılıwına shekem qa ań izbe-izlilikde, azala dı hám
awajlanıw basqıshla ın ezlesib ó iwi menen anıqlanadı. Bunda updagi
ǵó ekle din` izbe-iz ashılıw jedelligin, hám de suwıq usgenge shekem hám
ulıwma ónimdi inaba qa alıw ke ek. E epise lik belgisi násillik belgi bolıp, ol
áwladdan-áwladqa be iledi, usınıń menen bi ge sı qı o alıq hám de ag o exnikalıq
67
ilajla ǵa ikkeley baylanıslı, hasılda lıq bolsa iyka lanıp kóbi ek ag o exnikag`a
hám úy enilip a ı ǵan dizbele diń gene ikasına baylanıslı [41].
Ádebiya la da kel i ilgen maǵlıwma la ǵa kó e, g'awashanin` muǵda lıq
belgile i menen Mendel gene ikalıq hasil belgile iniń iyka ǵı pa qı anıqlanǵan
bolıp, muǵda lıq belgile sı qı o alıq ási ine qa ay ózge iwi múmkin [43].
Ta’ji iybe o’ ke iw me odikasi ha’m usili. Táj iybe obek i sıpa ında
ayonlas ı ılǵan ǵawashanıń S-4727 hámde jańa S-4728 so la ınıń jeke ańlaw
úlgile iniń uqımlıq shigi le inen paydalanıladı hám usı so la dıń qımba lı-xojalıq
hámde alshıq ıń exnologiyalıq sıpa kó se kishle in úy eniwde qollanıladı. Bunıń
ushın ómendegi áj iybe me odla ınan paydalanıladı: dala áj iybele i, qımba lı-
xojalıq belgile i labo a o iya sha aya ında hám alshıq ıń exnologiyalıq sıpa
kó se kishle i zamanagóy HVI úskenesinde anıqlanadı.
Dala áj iybele i 3 qay a ıq a, 8 m2 esap maydanında ó ke iledi. Dala
áj iybele inde enologiyalıq baqlawla yaǵnıy 50% kóge iwsheńlik, 50% gúllew
hám 50% pisiwi anıqlanadı. Labo a o iya sha aya ında bi dana gó ek egi pax a
awı lıǵı, alshıq shıǵımı nám uzınlıǵı úy eniledi. Talshıq ıń exnologiyalıq sıpa
kó se kishle i zamanagóy HVI úskenesinde anıqlanıp, maǵluma la s a is ikalıq
analiz qılındı. Alınǵan maǵluma la dı s a is ikalıq analiz B.A.Dospexo (1985)
me odikası boyınsha ó ke iledi.
İlimiy-ize lew jumısla ında qollanıla uǵın me odikalık usılla . İze lewdiń
me odikalıq iyka la ı. İzleniw a ız xám labo a o iya jaǵdayında alıp ba ılıp, bunda
«Dala aj ibala ini ó kazish ulubla i», «Me odika gosuda s ennogo so oispı aniya
selskoxozyays ennıx kul u » hám «Me odika pole ogo opı a» qollanbala ı
iyka ında alıp ba ıldı.
Na iyjele ha’m aliqlawla . Qa aqalpaqs an Respublikasınıń a qa
aymaǵında ǵawashanıń bi neshe so la ı egiledi. Házi gi waqı a opı aq ıń
sho lanıwı ná iyjesinde aymaq a egilip a ı ǵan ǵawasha so la ınıń ónimda lıǵı
menen bi gelik e alshıq sapası da ómenlep ba maq a. Ǵawashanıń so úlgile iniń
mo oxojalıq hámde alshıq ıń exnologiyalıq sıpa kó se kishle i úy eniledi.
Kishkene sınaw uchas kasınan alınǵan ná iyjele iyka ında jańa so ıń
beyimlesiwi ilimiy á ep en dálillenedi. Ǵawasha so la ınıń joqa i zú áá lilik,
e epise lilik hám óniń alshıq sapası jaqsılıgı, bul sol je ge biyimlesken so ı du ıs
ańlaw hám selekciya jumısla ına usınıs e iwden iba a .
Juwmaq ha’m usinisla . 1. G. hi su um L. ú ine iyisli g`awasha so la ın
e sip ok gib id F1 ósimlikle inde bi dana ǵó ek egi pax a salmaǵı násillikleniwi
boyınsha uqsas ná iyjele gúze ildi. F2 ósimlikle inde belginiń nasilden-nasilge
68
be iliw koe iciyen i (h2) dıń S-4728 x S-4727 gib id kombina siyası basqa gib id
kombina siyala ına salıs ı ǵanda joqa ı ná iyje kó se di.
2. Talshıq shıǵımı hám uzınlıǵı belgile diń násillikleniwi a a-ana sı qı
kó inisle diń geno ipiga baylanıslılıǵı anıqlandi. Úy enilgen F2 ósimlikle inen
alshıq shıǵımı (39, 0-40, 0%) hám uzınlıǵı (34, 0-35, 0 mm) joqa ı bolǵan sı qı
kó inisle sis emala , ú le ja a ıwda baslanǵısh de ek e inde xızme e edi.
Paydalanilg’an a’debiya la
1. Abdullae A.A., Klya V.P., Rizae a S.M., E naza o a Z.A., Ku yazo Z.B., A slano D.M.
Madaniy na la ni yaxshilash a ya a ishda pax aning yo oyi qa indoshla idan oydalanish
imkoniya la i // Gʻoʻza seleksiyasi a u ugʻchiligi hola i a uni i ojlan i ish is iqbolla i:
Issiqlik boʻyicha Xalqa o ilmiy anjumani. 18 a gus 2006. – Toshken , 2006. – B. 5–8
2. Mi ahmedo S.M., Yo‘ldoshe S.X. Pax achilik ma'lumo nomala i. – Toshken : Mexna ,
1989.–74–92 b.
3. Mama ahimo B., Xoliqo a M., Xolmu odo A., Saydalie H. G. omen osum ish i okida
olingan u la a o du agaila da ola chiqimining i siylanishi // Gene ika, seleksiya, u uqchiligi
a bedasilik plami.– Toshken , 2012.– B. 67–7.
4. Namozo Sh.E., Babae S.G. Pax achilikda u la a o kompleks du agaylashning
sama ado ligi. – Toshken : “Nison–Noshi ”, 2014.– 56–179 b.
