163
UDK: 633.1:631.445:631.879
BAHORGI YUMSHOQ BUG‘DOY NAVLARINING FENOLOGIK
RIVOJLANISH DINAMIKASI VA ULARNING OROLBO‘YI
SHAROITIGA MOSLASHUVCHANLIGINI SELEKSION TAHLIL
QILISH
Kauende o a Gulayim Kabul qizi,
Qo aqolpog‘is on qishloq xo‘jaligi a ag o exnologiyala ins i u i ayanch dok a an i
Nsanbae a Shahnoza Mansu o na, Usnadino a Dil uz Quwa bay qızı,
Qo aqolpog‘is on qishloq xo‘jaligi a ag o exnologiyala ins i u i alabala i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17536957
Anno a siya. Tadqiqo O olbo‘yi hududining o‘ziga xos ag oiqlim sha oi ida baho gi
yumshoq bug‘doy (T i icum aes i um L.) na la ining enologik i ojlanish bosqichla i a
moslashu chanlik da ajasini baholash maqsadida olib bo ildi. Taj ibala dala sha oi ida uch
ak o li asodi iy joylash i ish sxemasi asosida yumshoq bug‘doyning E’zoz, Oqma a id,
Qay oq osh, Baxmal na la ida o‘ kazildi. Unib chiqish, uplash, naychalash, boshoqlanish,
gullash a pishish da la i bo‘yicha enologik kuza u la amalga oshi ildi. Tadqiqo na ijala ida
geno ipla o‘ asida enologik ko‘ sa kichla bo‘yicha sezila li a qla aniqlanib, ay im
du agayla e a pisha ligi a ba qa o o‘su da i bilan aj alib u di. Bunday geno ipla
O olbo‘yi hududining qu g‘oqchil a sho‘ sha oi la iga moslashgan bo‘lib, ula ni baho gi
bug‘doyning s essga chidamli na la ini ya a ish bo‘yicha seleksiya ishla ida oydalanish
a siya e iladi.
Kali so‘zla : T i icum aes i um L., O olbo‘yi, enologik i ojlanish, s essga chidamli,
pishish.
Abs ac . The esea ch was conduc ed o assess he s ages o phenological de elopmen
and he deg ee o adap abili y o sp ing so whea (T i icum aes i um L.) a ie ies in he speci ic
ag o-clima ic condi ions o he A al Sea egion. Expe imen s we e conduc ed unde ield
condi ions on he E'zoz, Oqma a id, Qay oq osh, and Baxmal a ie ies o so whea based on a
h ee- old andom placemen scheme. Phenological obse a ions we e conduc ed du ing he
pe iods o ge mina ion, ille ing, ube ing, heading, lowe ing, and ipening. The s udy's esul s
e ealed signi ican di e ences in phenological indica o s be ween he geno ypes, wi h some
hyb ids dis inguished by ea ly ma u i y and a s able g ow h pe iod. Such geno ypes a e adap ed
o he a id and saline condi ions o he A al Sea egion and a e ecommended o use in
b eeding wo k on he c ea ion o s ess- esis an a ie ies o sp ing whea .
Keywo ds: T i icum aes i um L., A al Sea egion, phenological de elopmen , s ess
esis ance, ma u a ion.
Ki ish. Bug‘doy ( T i icum aes i um L.) asosiy ekin bo‘lib, ha kuni
millia dlab odamla ni oziqlan i adi, ayni pay da uning mahsuldo ligi yuqo i
ha o a da sezila li da ajada kamayadi. Global iqlim o'zga ishi u ayli bug'doy
hosildo ligi ha o a ning ha 1 °C oshishi uchun 6% ga kamayishi ku ilmoqda. Shu
sababli, o'sib bo ayo gan dunyo aholisining oziq-o qa ga bo'lgan alabla ini
qondi ish uchun bug'doy hosildo ligini 2050 yilgacha 60% ga oshi ish ke ak [1]. .
164
Iqlim o'zga ishining bug'doy ishlab chiqa ishga salbiy a'si i global oziq-o qa
xa sizligiga xa ug'di adi a bug'doyning ba qa o ishlab chiqa ilishi global
ha o a ning ko' a ilishi u ayli obo a ko'p oq salbiy a'si ko' sa ishi ku ilmoqda
[2]. Bugungi kunda yumshoq bug'doy iqlim a up oq sha oi la i o'sqinlik
qilmaydigan ha qanday ye da ye ish i iladi a dunyo aholisining qa iyb uchdan bi
qismi uchun asosiy oziq-o qa ekini si a ida manba hisoblanadi [3].
Ma e ialla a uslubla . Bug'doy ekishning an'ana iy usulla idan
oydalanilgan holda 8-ap el oyida ochiq dalaga don ekish seyalkasi yo damida 3-4
sm chuqu likda qa o o asi 15 sm da 10m² maydonga ekildi. Ekishdan oldin
sho' langan ye la ga mos ag o exnik adbi la i, jumladan ye haydash, ekislash,
sho' yu ish, o‘g‘i lash a ekishdan ibo a .
Tadqiqo da omida miqdo iy belgila ning o'zga u chanligi a
moslashu chanlikni ba qa o ligini o' ganish maqsadida, poya uzunligi, boshoq
og'i ligi, boshoq uzunligi, bi boshoqdagi boshoqchala soni, don soni, don og'i ligi
a 1000 a don og'i ligi ko' sa kichla i S a iew das u ida Bon e oni es i
yo damida amalga oshi ish a na la o' asida yuqo ida kel i ilgan belgila
bo'yicha s a is ik ahlil qilindi.
Na ijala a munozo a. Tadqiqo imizdagi namunala yumshoq
bug‘doyning E’zoz, Oqma a id, Qay oq osh, Baxmal na la i Nukus umani Don
a sholi ishlab chiqa ish bi lasmasi aj iba maydonida ap el oyining 1-dekadasida
ekish ishla i amalga oshi ildi. Tadqiqo imiz da omida enologik kuza u la ap el
oyining 2-dekadasida baho gi yumshoq bug‘doyning naychalash da ini
aniqlashda bi inchi bo‘g‘ini up oqdan 2-3 sm balandlikda ekanligi a naychalash
da iga o‘liq o‘ ganligi aniqlandi. Baho gi yumshoq bug‘doy na la ining (50 a)
unib chiqish, naychalash, uplash azala i us ida kuza ish ishla i olib bo ildi.
Baho gi yumshoq bug‘doy na ko‘cha zo la ida olib bo ilgan enologik
kuza u la (unub chiqishdan- o‘liq pishishgacha)
№
Na la
Ekilgan mudda i
Unib chiqish (kun)
Tuplash (kun)
Boshoqlash
(kun)
Gullash
(kun)
To‘ liq pishish
(kun)
1
E’zoz
08.04
9,48
20,023
57,45
62,89
90,13
2
Oqma a id
08.04
10,76
22,156
55,59
61,456
85,46
3
Qay oq ash
08.04
11,03
24,258
54,24
63,258
92,10
4
Baxmal
08.04
9,65
19,458
53,023
61,14
90,25
165
5
Ilg‘o
08.04
10,46
21,78
52,46
60,57
82,14
Tadqiqo dagi yumshoq bug‘doy na la ida enologik kuza u la olib
bo ilganida, unub chiqish da i E’zoz 9,48 kunni, Oqma a id na ida esa 10,76
kunni ashkil qildi. Tuplash da i Baxmal na ida 19,458 kunni, Qay oq osh na ida
bo‘lsa 24,258 kunga o‘g‘ i keldi. Bosoqlash azasi bug‘doy o‘simligining
gene a i i ojlanish bosqichla idan bi i bo‘lib, poya ichida shakllangan
boshoqning ashqa iga chiqish da ini i odalaydi. Bu aza o‘simlikning enologik
i ojlanishidagi u ning xos belgisi bo‘lib, hosil elemen la i shakllanishida hal
qilu chi ahamiya ga ega. Bosoqlash da i aj ibamizdagi yumshoq bug‘doy
na la ida o‘ ganilganda Ilg‘o na ida 52,46 kunni, E’zoz na ida esa 57,45 kunni
shkil e i. To‘liq pishish da i bo‘lsa ba cha na la da o‘ acha 82,14 kunnan 92,10
kunga o‘g‘ i keldi.
Xulosa. Taj ibadagi baho gi yumshoq bug‘doy na la ning enologik
kuza u la na ijasi bo‘yicha ahlil qilinganda unub chiqishdan o‘liq pishishgacha
bo‘lgan da eng yaxshi ko‘ sa kish Ilg‘o na ida 82,14 kunni, en pas ko‘ sa kish
Qay oq osh na ida bo‘lsa 92,10 kunni ashkil qildi.
Yumshoq bug‘doy na la ining Qo aqalpog‘is on hududi up oq-iqlim
sha oi iga a ob-ha oning global isishiga boshqa amaliyo dagi na la ga nisba an
chidamli bo‘lishi, na la i up oq-iqlim sha oi iga mos ushishi, abio ik s ess
omilla ga chidamli bo‘lishida ekish mudda la ining ahamiya i ka a ekanligi
kuza ildi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Asseng, S.; Ewe , F.; Ma e, P.; Ro e , R.P.; Lobell, D.B.; Camma ano, D.; Kimball, B.A.;
O man, M.J.; Wall, G.W.; Whi e, J.W.; e al. Rising empe a u es educe global whea
p oduc ion. Na . Clim. Chang. 2015, 5, 143–147.
2. Mondal, S., Singh, R. P., C ossa, J., Hue a-Espino, J., Sha ma, I., Cha a h, R., e al. (2013).
Ea liness in whea : a key o adap a ion unde e minal and con inual high empe a u e s ess
in Sou h Asia. Field C ops Res. 151, 19–26. doi: 10.1016/j. c .2013.06.015
3. Гончаров Н.П., Кондратенко Е.Я. Происхождение, доместикация и эволюция
пшениц//Вестник ВоГиС. 2008. Т. 12. №1/2. –С.159-179.
