202
UDK: 631.432+631.8
QIShLOQ XO‘JALIGIDA SIDERAT EKINLARNING TUPROQ HAJM
MASSASIGA TASIRI
Ismailo Uzaqbay Embe geno ich,
q.x. .d., p o esso
E-mail: [email p o ec ed]
Tolıbeko Islambek Maxse o ich,
assis en , Qo aqalpogʻis on qishloq xoʻjaligi a ag o exnologiyala ins i u i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537051
Anno a siya. Bugungi kunda pax achilikga ix isoslashgan klas e a e me xo‘jalikla ida
up oq unumdo ligi a g‘o‘za hosildo ligini oshi ishda abiiy uslubla dan oydalanish, uning
maqbul yechimla ini ishlab chiqish a amalga oshi ish muhim azi ala dan hisoblanadi.
Maqolada dala aj ibasida qisqa o a siyali almashlab ekishda 1:2 (bugʻdoy:gʻoʻza:gʻoʻza)
kuzgi bugʻdoydan keyin dukkakli a boshoqli ekinla side a ekinla si a ida ekilib, ula ning
up oq ag o izik hossala iga aʼsi i sha hlangan.
Kal soʻzla : up oq unumdo ligi, o ganik a side a oʻgʻi la , side a ekinla ,
shoʻ lanish, almashlab ekish, hajm massasi.
Ki ish. Qo aqalpogʻis on Respublikasi up oqla i shoʻ langan a
unumdo ligi pas boʻlishi bilan a qlanadi. Bunday up oqla da qishloq xoʻjaligi
ekinla idan yuqo i hosil olish uchun up oq unumdo ligini oshi ish cho ala ini
koʻ ish za u .
Dunyo dehqonchilik amaliyo ida o ganik oʻgʻi la dan oydalanish, up oq
unumdo ligini saqlash, iklash a oshi ish asosida ekinla dan si a li a yuqo i hosil
olish eng dolza b muammola dan bi i boʻlib qolmoqda. Bu muammoni hal qilishda
side a ekinla ini u li mudda la ida ekib, pa a ishlab, gullash a me a ugish
azasida hosil boʻlgan yashil biomassani koʻka oʻgʻi si a ida maydalab, ye ga
koʻmib yubo ish o qali e ishish mumkin.
Adabiyo la ahlili. Bozo munosaba la i sha oi ida qishloq xoʻjaligida
qimma baho oʻgʻi la dan oydalanishni kam-kamdan qisqa i ib, buning oʻ niga
oʻsimlik a up oq uchun ke akli mik oelekmen la ga boy boʻlgan side a
ekinla dan oydalanish maqsadga mu o iq [1].
O ganik oʻgʻi la si a ida o aliq ekinla dan side a siya maqsadida oydalinish
ula ning ye ishmaydigan qismini oʻldi ishdan ashqa i, aʼsi i jiha dan goʻng,
kompos a boshqa o ganik oʻgʻi la dan qolishmaydi.
Bugungi kunda dunyo dehqonchilik amaliyo ida o ganik oʻgʻi la dan
oydalanish, up oq unumdo ligini saqlash, iklash a oshi ish asosida ekinla dan
si a li a yuqo i hosil olish eng dolza b muammola dan bi i boʻlib qolmoqda. Bu
203
muammoni hal qilishda side a ekinla ini u li mudda la ida ekib, pa a ishlab,
gullash a me a ugish azasida hosil boʻlgan yashil biomassani koʻka oʻgʻi
si a ida maydalab, ye ga koʻmib yubo ish o qali e ishish mumkin [2].
Tadjiye M. [3] adqiqo na ijala iga koʻ a, u li ak o iy, o aliq a side a
ekinla ining bi koʻsakdagi pax a azni a pax a hosiliga sezila li aʼsi i e ishi
aniqlandi. Bi inchi e imda gʻoʻzani ak o iy, o aliq a side a ekinla idan soʻng
ekilganda koʻsakla i yi ik oq (4,7-5,7 g amm) a ikkinchi e imda esa
koʻsakla dagi pax a hosili kamayishi (3,6-3,8 g amm) aniqlangan.
M.U.Ka imo , D.A.Qodi o a, D.U.Bu xano a [4] la ning ik iga ko‘ a,
Buxo a iloya i kuchsiz a o‘ acha sho‘ langan up oqla i melio a i hola ini
yaxshilash, shamol e oziyasining oldini olish, unumdo ligi pas , g‘o‘za hosildo ligi
8-12 sen ne dan oshmaydigan, melio a siyalash a qay a o‘zlash i ish da i 6-8
yilni ashkil e adigan, qiyin melio a siyalanadigan, sho‘ langan, mu akkab
ag o exnik a melio a i adbi la ni alab e u chi ye la ga noan’ana iy usulla ni
qo‘llash, ya’ni go‘ngni – 20 /ga me’yo iga qo‘shimcha o‘simlik poyala i, side a
ekinla ni o‘liq up oqqa qay a ish ekinla hosildo ligini oshi ish bilan bi ga
up oqla ning ag o izika iy a ag okimyo iy xossala iga ijobiy a’si ko‘ sa adi.
Qo aqalpogʻis onning shoʻ langan up oq sha oi ida side a ekinla ni qisqa
o a siyali almashlab ekishda qoʻllanidagi na ijaligi boʻyicha ye a li da ajada ilmiy
izlanish ishla i olib bo ilmagan.
Tadqiqo usulla i. Tadqiqo dala aj ibasi sha oi ida oʻ kazildi. Tadqiqo da
10 a ian an ibo a boʻlib, izimli usulda joylash i ilgan, uch a o lanishda. Ha bi
a ian maydoni 120 m2. Taj ibada 2-10 a ian la da dukkakli a boshoqli ekinla
ayi im a a alash u da kuzlik bugʻdoydan soʻng side a ekinla si a ida ekildi.
1- a ian da kuzlik bugʻdoydan keyin shudgo ishlanib, keyingi ikki yilda
gʻoʻza ekiladi. 2-4 a ian la da mosh, soya a a pa side a uchun kuzlik
bugʻdoydan keyin ekiladi, 5-7 a ian la da side a ekinla ikki ekindi a alash i ib
ekiladi, 5- a ian da uch oʻsimlik a alash i ilib ekiladi, 9 a 10 a ian la da uch a
ekin a alashmasi a su im oldidan 10 a 20 n/ga goʻng be iladi.
Tadqiqo ishla ini olib bo ishda da omida “Методы агрофизических
исследований почв” (Tashken , 1973), “Методы проведения полевых опытов”
(Tashken , 2007) qoʻllanmala idan oydalanildi.
Tadqiqo na ijala i a ula ni ahlil qilish. Oʻsimlikla ning ildiz massasi a
side a si a ida ekilgan ekinla ning koʻk massasi up oqga a alash i iladi. Tup oq
a kibida o ganik massaning o ishiga ijobiy aʼsi qiladi.Tup oqga o ganik massa
qancha koʻp boʻlsa uning hajm massasi kamayishiga ijobiy aʼsi qilib,
oʻsimlikla ning oʻsishi a i ojlanishiga qulay sha oi ya a iladi.
204
Tadqiqo dalasida up oqning hajm massasining das labki koʻ sa kichi
0-30 sm qa lamda 1,35 g/sm3 boʻldi. Nazo a a ian ida 1,32 g/sm3 boʻldi, side a
ekinla dan keyin 1,24-1,30 g/sm3 boʻlib, bu nazo a a ian iga nisba an 0,02-0,08
g/sm3 ga kam boʻldi.
Side a ekila ning ha bi ini alohida ekilganida ( a . 2-4) up oq hajm
massasi 1,29-1,30 g/sm3 boʻldi. Bu nazoa a ian iga nisba an 0,02-0,03 g/sm3 ga
kam. Side a ekinla in ikki a uch komponen li a alashma shaklida ekilganida
up oq hajm massasi 1,29 g/sm3 boʻldi a bu nazo a a ian idan 0,03 g/sm3 ga kam
boʻldi. Side a ekinla ni uch komponen li a alashma shaklida ekilib, unga
qoʻshimcha 10 a 20 /ga goʻng be ilganida 1,26-1,24 g/sm3 boʻlib, ( a . 9-10)
ba cha a ian la dan pas boʻldi. Bu, a ian la da yaʼniy side a ekinla idan keyin
up oqga haydalgan koʻk massa up oq a kibidagi o ganik massa mugʻdo in
o i adi. Tup oq a kibida o ganik massa qancha koʻb boʻlsa, uning hajm massasi
oz boʻladi.
Side a ekinla ning up oq hajm massasiga aʼsi i, g.sm3, 2023-y. kuz
Va ian -
la
Va ian la
(side a
ekinla )
Tup oq
qa lam
la i, sm
Das labki koʻ sa kichla
2023 y. gʻoʻzadan keyin
Side a
ekinla dan
keyin
Fa qi,
±
0-30
1,35
-
-
1
-
0-30
-
1,32
00
2
Mosh
0-30
-
1,30
-0,02
3
Soya
0-30
-
1,30
-,02
4
A pa
0-30
-
1,29
-0,03
5
Mosh + a pa
0-30
-
1,29
-0,03
6
Soya + a pa
0-30
-
1,30
-0,02
7
Mosh + soya
0-30
-
1,29
-0,03
8
Mosh + soya +
a pa
0-30
-
1,29
-0,03
9
Mosh + soya +
a pa + 10 /ga
goʻng
0-30
-
1,26
-0,06
10
Mosh + soya +
a pa + 20 /ga
goʻng
0-30
-
1,24
-0,08
Hulosala . O ganik oʻgʻi la si a ida o aliq ekinla dan side a siya maqsadida
oydalinish ula ning ye ishmaydigan qismini oʻldi ishdan ashqa i, aʼsi i jiha dan
goʻng, kompos a boshqa o ganik oʻgʻi la dan qolishmaydi. Side a siya o qali
up oq unumdo ligini oshi ishga e ishiladi. Bu esa side a siya qoʻllanilgan
maydonla da ye ish i ilayo gan qishloq xoʻjaligi ekinla idan ekologik oza, si a li
a yuqo i hosil ye ish i ishni aʼminlaydi.
205
Qo aqalpogʻis on Respublikasi up oqla i kam unumdo ligi, up oqla ida
uning ag o izik a kibini yaxshilash uchun kuzgi bugʻdoydan keyin dukkakli a
boshoqli ekinla ni uch komponen li a alashma u ida ekilib, unga qoʻshimcha
10 yoki 20 /ga qo a mol goʻngi be ilishi a keyingi ikki yilda gʻoʻza ekilishi
maqsadga mu o iq.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Ismailo U.E. Научные основы повышения плодородия почвы.
2. Kenjaye Y. Side a ekinla i u ugʻla ini ekishning op imal mudda la ini ilmiy asoslash. //
Oʻzbekis on Qishloq a su xoʻjaligi ju nali. 2019. №11. B. 39
3. Tadjiye M. Kuzgi bugʻdoydan soʻng ekiladigan ak o iy ekinla ning pax a hosildo ligiga
aʼsi i. // Ag oilm ju nali. №3 (59) – B 18-19.
4. Ka imo M.U., Qodi o a D.A., Bu xano a D.U. O‘zbekis on up oqla i a ula dan qishloq
xo‘jaligida sama ali oydalanish // (Fe me la uchun qo‘llanma). Toshken -2021. – V 41.
