209
O‘UK.631.4
QUYI AMUDARYO SUG‘ORILADIGAN TUPROQLARINING
EKOLOGIK VA MELIORATIV HOLATINI BAHOLASHDA
ZAMONAVIY GEOAXBOROT TEXNOLOGIYALARIDAN
FOYDALANISH
Xojaso Allamu a .,
q.x. .n, p o esso .b.,
Xojaso Mu a bek Allamu a o ich
q.x. . .d, (PhD). [email p o ec ed]
Kaypbe geno Alimbek Quwa bay og`li, alaba
Qo aqalpog'is on qishloq xo'jaligi a ag o exnologiyala ins i u i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537062
Аннотация. В статье представлены результаты исследований по использованию
современных методов изучения и оценки процессов деградации земель. Из приведенных
данных видно, что различные тематические карты, отражающие диагностические
показатели плодородия почв и запасы органического углерода, служат научной основой
при определении комплексных агромелиоративных мероприятий, направленных на
улучшение эколого-биологического состояния почв с учетом почвенно-климатических
факторов в условиях устойчивого использования земельных ресурсов.
Ключевые слова. ГИС, дистанционное зондирование, засоление, мелиоративное
состояние, запасы органического углерода, лугово-аллювиальные почвы, Чимбайский
район, агроэкология, деградация, электронная карта.
Abs ac . The a icle p esen s esea ch esul s on he use o mode n me hods o s udying
and assessing land deg ada ion p ocesses. F om he da a p esen ed, i can be seen ha a ious
hema ic maps e lec ing soil e ili y diagnos ic indica o s and o ganic ca bon ese es se e as
a scien i ic basis o de e mining comp ehensi e ag omelio a i e measu es aimed a imp o ing
he ecological and biological s a e o soils, aking in o accoun soil and clima ic ac o s, unde
condi ions o sus ainable land use.
Key wo ds. GIS, emo e sensing, saliniza ion, eclama ion s a us, o ganic ca bon
ese es, meadow-allu ial soils, Chimbay dis ic , ag oecology, deg ada ion, elec onic map.
Bugungi kundа up оq qоplаmidа о‘y be аyо gаn о‘zgа ishlа ni, аshqi
sаlbiy оmillа ni up оqlа ning аsоsiy xоssа-xususiyа lа igа kо‘ sа аyо gаn а’si ini,
hа оki mu аkkаb hududlа up оqlа ini deg аdа siyа jа аyоnlа igа xа lilik
dа аjаsini ez а si а li аniqlаsh mаqsаdidа zаmоnа iy geоаxbо о usullа idаn,
xususаn mаsо аdаn zоndlаsh usulidan oydalanish muhim аhаmiyа kаsb e аdi.
Kоsmik exnikаlа ning а аs i gа оlish qu ilmаlа ining zаmоnа iy dа аjаdа
e ishgаn yu uqlа i u li xil mаydоnlа ning о‘ gаnilishi а bаhоlаnishi, аhlil
qilinishi а xа i аlа ini uzib chiqish imkоnini be аdi.
210
Bu bо аdа, GАT ning imkоniyа lа i keng bо‘lib, u li usul а uslublа
yо dаmidа eаl bо liq о‘g‘ isidа о‘plаngаn kа а hаjmdаgi аxbо о lа ni о‘zidа
jаmlаgаn mа’lumо lа bаzаsi mа jud. Shuningdek, GАT аsоsidа nа аqа xа i аlа
yа а ish mumkin, bаlki muammoli hududla da bа’zi qishlоq xо‘jаligigа оid
mаsаlаlа ni yechish hаm mumkin. Shu bоis, melio a siyaga muh oj hududla ni
o‘g‘ i aniqlagan holda qishloq xo‘jaligi ye la ining melio a i hola ini аniqlаsh,
bаhоlаsh а аlbа а о‘plаngаn mа’lumо lа аsоsidа u li mа zuli xа i аlа ni uzish
zа u hisоblаnаdi.
Shо‘ lаngаn up оqlа а qаlgаn hududlа ning up оq qоplаmini аks
e i u chi elek оn xа i аlа uzishdа GАT dаn оydаlаnish shо‘ lаngаn
up оqlа ning hududiy а qаlish xususiyа lа i bо‘yichа mа’lumо lа о‘plаsh,
hududning аbiiy-iqlim shа оi lа i ( elye , о‘simlik qоplаmi а bоshqаlа ) bо‘yichа
mа zuli xа i аlа uzish, mаsо аdаn zоndlаsh mа e iаllа i а ulа аsоsidа u li xil
si а а kibigа egа uzlа ning yig‘ilish о‘chоqlа ini аniqlаsh imkоnini be аdi
Tаdqiqо hududidа а qаlgаn up оqlа ning xоssа-xususiyа lа ini kоmpleks
а ishdа о‘ gаnish mаqsаdidа Chimbоy umаni о‘ lоqi-аllyu iаl up оqlа ning
shо‘ lаnish dа аjаsini hаmdа sug‘о ish dа i dа оmiyligini hisоbgа оlgаn hоldа
аnlаngаn mаssi lа dаn 20 а аsоsiy up оq kesmаlа i qo‘yilib, ushbu up оqlа ning
аg оkimyо iy, kimyо iy, аg о izikа iy xоssаlа i аhlil qilindi. Tup оq аhlillа i
nа ijаlа i аsоsidа GАT exnоlоgiyаlа idаn оydаlаngаn hоldа sug‘о ilаdigаn
о‘ lоqi-аllyu iаl up оqlа ning shо‘ lаngаnlik hоlа ini, ulа dаgi gumus, оziqа
elemen lа i miqdо ini, up оq о gаnik ugle оdi zаxi аsini, mexаnik а kibini,
umumiy- izik xоssаlа ini аks u li mа zuli xа i аlа uzildi.
` Tuzilgаn xа i аlа dа Chimbоy а Bаxi li mаssi lа i up оqlа ining
0-30 sm qа lаmidаgi о gаnik uglе оdi zаhi аsini hudud bо‘ylаb аqsimlаnishi
а si lаngаn. Bundа о‘ gаnilgаn hа bi up оq аyi mаsi xа i аdа kеl i ilgаn up оq
о gаnik uglе оdi zаhi аsi shkаlаsigа mоs а ishdа bаhоlаnаdi.
Оlingаn nа ijаlа аsоsidа, о‘ gаnilgаn hududdа а qаlgаn u li dа аjаdа
shо‘ lаngаn up оqlа dа о gаnik uglе оd zаhi аsining аsоsаn 10-30 /gа о аlig‘idа
еb аnib u ishi ma’lum bo‘ldi. Tup oqning o ganik ugle odi zaxi asini aniqlash
be osi a up oqdagi gumus miqdo i o qali hisoblab opildi. Shuning uchun
up oqla ni o ganik ugle od zai asi bilan a’minlanganligi gumus zaxi asiga mos
a ishda klassi ika siyalanadi. Bunga ko‘ a, hudud up oqla i TOU zaxi asining
qiymа i bo‘yicha dеyа li kam (20-40 /ga) a juda kam (˂20 /ga) dа аjаgа egа
ekаnligi mа’lum bо‘ldi
Xulosa qilib qilаdigаn bо‘lsаk, xа i аdа qiymа lа о аlig‘i judа аniq
а qlаnishlа о qаli аks e i ilgаn. Bungа kо‘ а, up оq о gаnik uglе оdi
211
zаhi аsining аniqlаngаn qiymа lа i о аsidаgi mаksimаl kо‘ sа kichlа ini
shо‘ lаnmаgаn yоki kuchsiz shо‘ lаngаn, оg‘i а о‘ а mеxаnik а kibli
up оqlа gа о‘g‘ i kеlgаnligini kо‘ ishimiz mumkin.
Ushbu up оqlа dа TОU zаhi аsining qiymа i 25,5-29,6 /gа gа еng bо‘ldi.
Аksinchа, uning eng minimаl kо‘ sа kichlа i esа qum a qumlоq mеxаnik а kibli,
kuchli, judа kuchli shо‘ lаngаn а shо‘ hоk up оqlа gа о‘g‘ i kеldi, bu yе dа esа
up оq о gаnik uglе оdi zаhi аsining miqdо i 14,9-17,9 /gа а о idа eb аndi.
Foydalanilgan adabiyo la o‘yxa i:
1. Ташкузиев М.М. Химическое состояние типичных сероземов и почв низовьев
Амударьи, изменение его на фоне орошения и опустынивания. Автореф. дисс.
…д.б.н., Ташкент, 1996. – 45 с.
2. Tu аpо I., Qоdi о а D.А., Sаidо а M.E., Nаmоzо N.Ch., Bu xаnо а D.U. Tup оq izikаsi
// Dа slik - T:. “Fаn ziyоsi” nаsh iyо i,
2023 y, 324 b.
3. Хожасов А. Водопотребление и режим орошения люцерны на лугово-аллювиальных
почвах низовий Амударьи в зависимости от уровня залегания грунтовых вод.
Дис…к.с.х.н. Нукус, 1992. – 180 с.
4. Шейн Е.В. Курс физики почв // Учебник. Издательство Московского университета,
М.: 2005 г. – 432 с.
5. O‘zbеkis оn sug‘о ilаdigаn yе lа ining mеliо а i hоlа i а ulа ni yаxshilаsh / О‘zbеkis оn
Respublikаsi ye esu slа i, geоdeziyа, kа оg а iyа а dа lа kаdаs i dа lа qо‘mi аsi.
Uni е si е nаsh iyо i, T.: 2018. – 304 b.