219
UDK:63.631.5.58.
MÁSH ÓSIMLIGINIŃ ÓSIP RAWAJLANÍWÍNA EGIW
MÚDDETLERINIŃ TA’SIRI
Ismailo Maxse bay Embe geno ich
q.x. .n. [email p o ec ed]
Xojabae a Tolg‘anay Fayzulla qizi
Qa aqalpaqs an awıl xojalıǵı hám ag o exnologiyala ins i u e magis
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537083
Аннотация: В статье представлены результаты экспериментов по влиянию
сроков посадки на рост и развитие маша. При посеве отобранных семян сорта маша
Дурдона в срок посева 30 апреля рост и развитие маша были выше по сравнению с первым
(10 апреля) и вторым (20 апреля) сроками посева.
Ключевые слова: Маш, сроки посева, сорт Дурдона, рост, развитие, плодородие
почвы, урожайность.
Abs ac :The a icle p esen s he esul s o expe imen s conduc ed on he in luence o
sowing da es on he g ow h and de elopmen o mung bean. When sowing selec ed seeds o he
Du dona mung bean a ie y on Ap il 30, i was obse ed ha he g ow h and de elopmen o
mung beans we e highe compa ed o he i s (Ap il 10) and second (Ap il 20) sowing da es.
Keywo ds: Mung bean, sowing da e, Du dona a ie y, g ow h, de elopmen , soil e ili y,
yield.
Ki isiw. Másh (Vigna adia a L.) - sobıqlıla (Fabaceae) uxımlasına iyisli bi
jıllıq ósimlik bolıp, azıq-awqa , o -jem hám opı aq ı biologiyalıq bayı ıwshı egin
sıpa ında úlken áhmiye ke iye. Ol ıssılıq ı súyiwshi, jaq ılıq ı súyiwshi hám qısqa
ege aciya dáwi ine iye mádeniy ósimlik bolıp abıladı. Másh iń ósiwi hám
awajlanıw p ocesi bi neshe enologiyalıq basqıshla dan iba a : uxımnıń óniwi,
nál payda boliwi, japı aq shiģiwi, shaqalaniw, ģumshalasıw, gúllew, sobıq payda
boliw hám uxım pisip je ilisiwi. Há bi basqısh ózine án iziologiyalıq p ocesle
menen ó edi. Tuxımla 25-30 °C empe a u ada 3-4 kún ishinde ónip shiǵadı.
Tómengi empe a u ada (10-12 °C dan ómen) óniw ómen ó edi yamasa oq aydı.
Nálle shiqqannan soń, dáslepki 15-20 kún dawamında ósimlik ás e ósedi, bul
dáwi de ol ıssılıq hám jaq ılıqqa júdá alapshań boladı. Másh iń ege aciya dáwi i
75-110 kún dawam e edi hám klima qa jáne egiw múdde ine baylanıslı ózge edi.
Másh iń qansha e e egilgen sayın onıń ege aciya dáwi i uzaq dawam e edi.
Báhá de uqımla 10-30 ap el a alıǵında ham jaz máwsiminde bolsa 15-iyunnan 1-
iyulǵa shekemgi a alıq a egiwge boladı, al 5-iyuldan soń egilgen másh iń
zú áá liligi pás boladı.
Ádebiya la analizi hám me odologiya: Jo ae hám Xudaybe die a
[1;156b] maǵlıwma la ına bola, másh óziniń qısqa ege aciya dáwi i, jeńil
220
mexanikalıq qu amlı opı aqla ǵa beyimlesiwsheńligi hám joqa ı sapalı uxım
be iw qásiye le i menen ajı alıp u adı. Ósimlikle di op imal múdde e egiw
ónimda lıq ı belgiley uǵın eń áhmiye li ak o la dan bi i bolıp esaplanadı. [2;
128b] piki inshe, e e egilgen másh suwıq an, kesh egilgen bolsa joqa ı
empe a u a hám qu ǵaqshılıq an zıyan kó iwi múmkin. Sol sebepli há bi
egionda ózine án op imal egiw múdde le in anıqlaw zá ú . Sa a o ó ke gen
áji iybele de másh i 10-20-ap el a alıǵında egiw eń joqa ı ónimda lıq ı be genligi
a ap ó ilgen. Oǵan bola, e e egiw (10-ap el) ósimlik iń kúshli ósiwin ámiyinlese,
kesh egiw (30-ap el) ónim elemen le in azay adı. [3;56-59b] Kogay [4] sobıqlı dán
eginle i, sol qa a da másh hám op aq ónimda lıǵın ası ıp kiyingi egile uǵın
eginnin jaqsı ósip ósip awajlanıwı ham mol ónim be iwine unamlı ási in
iygize uǵınlıǵı haqqında úy engen.
Naza o [5;142b] a ap ó kenindey, másh ıssılıq súyiwshi ósimlik bolıp,
uqımla ı 10-12 °C empe a u ada ónip shıǵadı, op imal ósiw empe a u ası bolsa
25-30 °C a alıǵında boladı. Ol 80-100 kún ishinde pisedi. Másh iń amı sis eması
e eń ki ip ba ıwshı bolıp, simbioz bak e iyala já deminde a mos e adaǵı azo ı
baylanıs ı ıp, opı aq ónimda lıǵın a ı adı.
Ize lewle inde opı aq ıǵallıǵı hám empe a u anıń másh iń ósiw
basqıshla ına ikkeley ási in úy engen. Oǵan kó e, másh uqımla ı 22-26°C
empe a u ada ez ónip shıǵadı, bi aq empe a u a 30°C dan asqanda ósiw
ómenleydi. Sol sebepli másh i e e báhá de yamasa jaz basında egiw eń qolaylı
dáwi esaplanadı.[6;78b]
Ná iyjele : Másh iń e e egilgen dáwi le inde ósimlikle de ósiw dáwi i
uzını aq bolıp, ola kóbi ek jasıl massa oplaydı; kesh egilgenle de bolsa ósiw
dáwi i qısqa adı, bi aq ónimniń pisiw ezligi a adı. Ósimlik iń amı sis eması
o aylıq (uzınsha) amı lı bolıp, 80-100 sm e eńlikke shekem ki ip ba adı. Tamı
úyinle inde jasawshı izobak e iyala a mos e a azo in baylanıs ı ıp, opı aq ı
ábiyiy ú de azo penen bayı adı. Sol sebepli másh ek azıqlıq egin emes, al side a
(jasıl ógin) sıpa ında da paydalı. Másh iń paqalı ik, bi az a maqlanıwshı,
biyikligi 40-70 sm ge shekem je edi. Japı aqla ı qu amalı úsh japı aqlı o mada,
japı aq plas inkası keń, jasıl yamasa oygın jasıl eńde boladı. Gúlle i mayda, sa ı-
jasıl eńli, ósimlik iń joqa ǵı buwınla ında jaylasadı. Gúllew dáwi inde ósimlik
joqa ı empe a u a hám je e li ıǵallıq ı alap e edi. Tempe a u a 35 °C dan joqa ı
bolsa yamasa ıǵallıq je ispese, gúlle ógilip ke iwi múmkin. Sobıqla 8-12 sm
uzınlıq a bolip, há bi inde 8-12 uxım jaylasadı. Tuxımla ı mayda, egis, kóbinese
jasıl yamasa oygın jasıl eńde boladı.
Másh ıń ósiwi hám аwаjlаnıwı. (2024-2025-jılla ı)
221
Va ian la
Ósimlik
biyikligi
(sm)
Shaqa sanı
(dana)
Japı aq sanı
(dana)
Sobıq sanı
(dana)
1000 dana
dánniń
salmaǵı (g )
(Qadaǵalaw)
39,4
5.5
18.0
17.5
47,5
1
47,3
8,6
25,8
29,8
52
2
47,4
10,4
30,5
34,7
54
3
52,3
12,7
38,5
34,9
58,5
Másh ósiw p ocesinde jaq ılıq, empe a u a hám ıǵallıq ak o la ına júdá
sezgi . Op imal sha aya a ol ez pisedi hám joqa ı ónim be edi; bi aq suwıq,
qu ǵaqshılıq yamasa sho lanıw sıyaqlı qolaysız ak o la ósiwdi ómenle edi hám
ónimda lıq ı ómenle edi.
Juwmaq: Maǵluwma la ǵa iyka lanǵan halda másh iń ósiwi hám
awajlanıwı onıń gene ikalıq ózgeshelikle i, egiw múdde iniń du ıs ańlanıwı,
óginlew sis eması hám ag o exnikalıq ilajla dıń sapasına ikkeley baylanıslı.
Je e li dá ejede ıǵallıq, empe a u a hám jaq ılıq bolǵan jaǵdayda sı qı ak o la dıń
qolaysız ási le i bolmasa ósiw hám awajlanıwǵa unamlı ási in iygizedi.
Paydalanílǵan ádebiya la dizimi:
1. Jo‘ aye , M., & Xudoybe diye a, N. (2022). Dukkakli ekinla seleksiyasi a u ug‘chiligida
zamona iy yondashu la . Toshken : Inno a siya nash iyo i. [156]
2. Ka imo , B., & Rasulo , H. (2019). Mosh doni si a ini yaxshilashda ag o exnik cho a-
adbi la ning o‘ ni. Sama qand: Ag a nash iyo . [128]
3. Sa o o , R. (2021). Mosh ekinining o‘sish ja ayonla iga ekish mudda la ining a’si i.
O‘zbekis on qishloq xo‘jaligi ju nali, №4, [56–59]
4. X.A abae a, Xusanjono , Abdul osido , (2022) Ó loqi-bo qoq up oqla sha oi ida moshning
ósishi, i ojlanishi a don hosildo ligi. [1;373-381]
