229
UDK: 633.11:631.53.01(575.1)
OROLBO‘YI SHAROITIDA BAHORGI BUG‘DOY NAMUNALARINING
PISHISH DAVRI VA HOSILDORLIK KO‘RSATKICHLARI
P.A To esho , B.T. Xami o , A.A Tu dimu a o , A.A.Jollibae
Qo aqalpog‘is on qishloq xo‘jaligi a ag o exnologiyala ins i u i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537114
Anno a siya. O olbo‘yi hududining iqlimi keskin yomonlanishi a up oq a kibining
buzilishi na ijasida qishloq xo‘jaligi ekinla ini ye ish i ish qiyinlashgan. Mazku maqolada olib
bo ilayo gan adqiqo imiz doi asida ushbu hududning janubiy qismida ye ish i ilgan baho gi
bug‘doy namunala ining pishish da i hosildo lik belgila iga, xususan, o‘simlikla da pishish
kuni uzunligining o‘simlik bo‘yi, boshoq uzunligi, 1000 don azni kabi belgila iga a’si i
dispe siyon a ko elya sion ahlilla osi asida o‘ ganilib, ula ning na ijala i haqida
ma’lumo la kel i ilgan.
Kali so‘zla : baho gi bug‘doy, T i icum aes i um L., hosildo lik, O olbo‘yi hududi janubiy
qismi, dispe siyon ahlil, ko elya sion ahlil.
Abs ac . As a esul o he sha p de e io a ion o he clima e and soil deg ada ion o he
A al Sea egion, i has become di icul o g ow c ops. In his a icle, we epo on he impac o
he days o ma u i y ai on o he ea u es o sp ing whea geno ypes g own in he sou he n pa
o his egion. In pa icula , he impac o he days o ma u i y ai on he plan heigh , spike
leng h, he g ain weigh pe spike, and weigh o 1000 g ains we e s udied.
Keywo ds: Sp ing whea , T i icum aes i um L., yield, sou he n pa o he A al Sea basin,
analysis o a iance, co ela ion analysis.
Ki ish. Bug'doy (T i icum aes i um L.) dunyodagi eng muhim don
ekinla idan bi i hisoblanadi. Ha yili dunyoda 704 million onna don ye ish i iladi.
Bug'doy ekin maydonla i umumiy ekin maydonining 17% ni egallaydi. Keyingi
yilla da ha o ha o a ining keskin oʻzga ishi bugʻdoy a don hosilining mo ologik,
iziologik, biokimyo iy a molekulya xususiya la iga salbiy aʼsi koʻ sa moqda.
Shu bois bug‘doyining yuqo i mahsuldo a abio ik omilla ga chidamli na la ini
ya a ish a uning bi lamchi manbasini u li hududla sha oi ida i ojlan i ish
muhim ahamiya ga ega [1]. O olbo‘yi janubiy qismidagi qishloq xo‘jaligi
ekinla iga mo‘ljallangan ye la ning 63,7 oizini haydaladigan ye la ashkil e adi
hamda ushbu hududla da su anqisligi bois ekinla ni sug‘o ishda su ni ejash
dolza b hisoblanadi [2]. Bug‘doy (T i icum aes i um L.) dunyoda ekin maydoni
bo‘yicha asosiy o‘ inni egallaydi. U oziq-o qa sanoa i mahsulo la ining deya li
20 oizini a’minlaydi. Bu esa uning ne chog‘li ahamiya li ekanligini angla adi [3].
Baho gi bug‘doy qishda so uq qa iq boladigan min aqala da ekiladi. Bunday
sha oi da kuzda ekilgan bug‘doy qa iq so uqdan nobud boladi. Baho gi bug‘doy
esa qishgi so uqla o‘ gandan keyin ekiladi. Baho gi bug‘doy lalmiko a
sug‘o iladigan ye la da kuzgi bug‘doyga nisba an kam oq hosil be adi. Baho gi
230
bug‘doyni yuqo i ag o exnika qoidala i asosida ye ish i ilsa, ancha yuqo i hosil
olish mumkin. Lalmiko ye la da baho gi bug‘doyning hosildo ligi
yog‘inga chilikning miqdo iga, up oqning namlik bilan a’minlanganlik da ajasiga
a yoginga chilikning qachon bo‘lishiga bogliq boladi. Sug‘o iladigan ye la da
baho gi bug‘doy o‘s i ish exnologiyasiga ioya qilinganda, 35-40 s/ga don hosili
shakllan i adi. Qish qa iq, so uq bo‘ladigan Qo aqalpog‘is on espublikasida
baho gi bug‘doy ekish maqsadga mu o iq. [4].
Bunga sabab, yoz oyla ida hududda ha o a ning keskin oshib ke ishi kuza ilib,
donli ekinla hosiliga salbiy a’si ko‘ sa adi. Mamlaka imizning janubiy hududla i
e apisha a o‘ apisha bug‘doy na la ini ye ish i ishda mo‘ adil iqlim
hisoblanadi. Respublikamiz iqlim sha oi ida ezpisha hamda o‘ apisha na la dan
o‘lishgan donla shakllanishi yaxshi kechadi, kechpisha na la da esa, don
shakllanish da idagi yuqo i ha o a a’si ida donning ye ilishi mudda idan oldin
bo‘lishi hamda yuqo i ha o ha o a i a’si ida don puch bo‘lib qolishi, shunga ko‘ a,
hosilning ham kamayishi kuza iladi [5].
Tadqiqo o‘ kazilgan joy a sha oi i. Dala aj ibala i O olbo‘yi xalqa o
inno a siya ma kaziga egishli dala maydonida (42.520600, 59.582400) amalga
oshi ildi. Baho gi bug‘doy u ug‘la ini ekish 2025 yil 16 -17 ma kunla ida amalga
oshi ildi. Ap el oyida yog‘inga chilik kuza ilmadi, may oyida o‘ acha ha o a 27
°S ni ashkil e di. Iyun oyining juda issiq bo‘lishi na ijasida baho gi bug‘doy
namunala i pishish da i bi oz qisqa di.
Taj iba namunala : Tadqiqo da mahalliy baho gi bug‘doy izmala i, yuqo i
a lodli du agayla i a Xalqa o makkajo‘xo i a bug‘doyni i ojlan i ish ma kazi
(ingl. In e na ional Maize and Whea Imp o emen Cen e , CIMMYT) seleksion
ko‘cha zo la iga mansub, Qo aqalpog‘is on up oq sha oi ida sinalgan 240 an
ziyo baho gi bug‘doy namunala idan don ko‘ sa kichla iga ko‘ a 7 a namunala
anlab olindi (1-jad al).
Uslubla . Fenologik kuza u la da omida o‘simlikla ning naychalash,
boshoqlash a pishish sanala i qayd e ildi. Shuningdek, quyidagi mo ologik a
xo‘jalik belgila i o‘ ganildi: o‘simlik bo‘yi (sm),boshoq uzunligi (sm),bi a
boshoqdagi don azni (g),1000 a don azni (g), hosildo lik (s/ga).
Tadqiqo ga jalb e ilgan baho gi bug‘doy namunala (1-jad al)
№
Namunala nomi
1
22KIB-24-IWWYT-8
2
22-KIB-24-IWWYT-29
3
KIB-20-Sel 27 FAW-IR-P-39
4
BCN/WBLL1/ROLF07/3
231
5
C80.1/3*BATAVIA/
6
18-REDING/ /PUB94
7
MILAN/KAUZ
Na ijala Baho gi bug‘doy namunala ida ege a siya mudda i maysalash
(maysa chiqish) kunidan boshlab hisoblandi. O‘ ganilgan namunala bo‘yicha
ege a siya mudda i 84–87 kun o alig‘ida a q qildi. E a pisha namunala i (84-
85 kun) nisba an yuqo i hosildo lik ko‘ sa gan bo‘lsa, qu g‘oqchil sha oi la da
is iqbolli hisoblanadi. O‘ apisha geno ipla (86–87 kun) esa e a pisha
namunala ga nisba an hosildo ligi pas bo‘ldi. (2-jad al).
2-jad al. Baho gi bug‘doy namunala ining ege a siya mudda i
Don si a i 1000 dona don og‘i ligi 39–44 g o alig‘ida belgilandi.
Hosildo likda esa sezila li a qla kuza ildi.
2-jad al. Baho gi bug‘doy namunala ining asosiy xo‘jalik belgila i
№
So liniyala
1000 a don
og‘i ligi (g)
Olingan hosil (kg,20
m²)
Hosil
(s/ga)
1
22-KIB-24-IWWYT-29
40
6,3
31,5
2
22-KIB-24-IWWYT-8
41
6,4
32
3
KIB-20-Sel 27 FAW-IR-P-39
43
6,7
33,5
4
BCN/WBLL1//ROLF07/3/BORL14
39
4,8
24
5
C80.1/3*BATAVIA
40
5,1
25,5
6
REDING//PUB94.15.1.12/WBLL1
44
7,6
38
7
MILAN/KAUZ//DHARWAR DRY
41
7,5
37,5
№
Namuna nomi
Ekish
Unib
chiqish
Tuplash
Naychalash
Boshoqlash
Pishish
Pishishga
-cha
(kun)
1
22KIB-24-IWWYT-
8
18.03
26.03
19.04
29.04
14.05
21.06
87
2
22-KIB-24-
IWWYT-29
18.03
26.03
18.04
29.04
11.05
21.06
87
3
KIB-20-Sel 27
FAW-IR-P-39
18.03
26.03
18.04
30.04
11.05
20.06
86
4
BCN/WBLL1//ROL
F07/3
18.03
26.03
19.04
30.04
12.05
21.06
87
5
C80.1/3*BATAVIA
/
18.03
27.03
19.04
31.04
12.05
22.06
87
6
18-
REDING//PUB94
17.03
26.03
18.04
27.04
10.05
18.06
84
7
MILAN/KAUZ
17.03
25.03
18.04
28.04
11.05
18.06
85
232
Na ijala shuni ko‘ sa diki, eng yuqo i hosildo lik REDING (38 s/ga) a
MILAN (37,5s/ga) namunala ida qayd e ildi. Pas hosil esa
BCN/WBLL1//ROLF07/3/BORL14 (24 s/ga) a C80.1/3*BATAVIA (25,5 s/ga)
namunala i kuza ildi.
Xulosa Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa diki, ege a siya mudda i maysa
chiqishdan pishishgacha 84–87 kun o alig‘ida bo‘ldi. Namunala ning i ojlanish
ezligi a pishish mudda i hosildo likka be osi a a’si ko‘ sa di. E a pisha
namunala (84–85 kun) su aqchilligi ma jud sha oi la da nisba an us unlikka
ega bo‘lsa-da, ula ning hosildo lik ko‘ sa kichla i yuqo i bo‘ldi. O‘ apisha
namunala (86 kun) esa don hosildo ligi, e a pisha namunala ga nisba an
hosildo ligi pas bo‘ldi.
Don si a ini belgilo chi 1000 dona don og‘i ligi 39–44 g o alig‘ida bo‘lib, bu
seleksiya uchun muhim ko‘ sa kich hisoblanadi. Hosildo lik ahlili na ijala iga
ko‘ a, REDING (38 s/ga) a MILAN (37,5 s/ga) namunala i eng yuqo i
na ijala ni qayd e di. Ushbu geno ipla O olbo‘yi sha oi la i uchun is iqbolli
manbala si a ida a siya e iladi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. ATANASOVA D, ET AL. INFLUENCE OF GENOTYPE AND ENVIRONMENTS
ON QUALITY OF WINTER WHEAT VARIETIES IN NORTHERN BULGARIA.
AGRICULTURAL SCIENCE AND TECHNOLOGY. 2009;1(4):121-125
2. PRENOV, A.B., 2014. EFFEKTIVNOST’ ISPOL’ZOVANIYA OROSHAEMYH ZEMEL’
PRIARAL’YA. NEW APPROACHES IN ECONOMY AND MANAGEMENT, P.53.
3. FULL LENGTH RESEARCH PAPER MICRONUTRIENTS-FE-MN-ZN-FOLIAR-
SPRAY-FOR-INCREASING-SALINITY-TOLERANCE-IN-WHEAT-TRITICUM-
AESTIVUM-L15-20.
4. O.YAKUBJONOV, S.TURSUNOV, Z .MUQIMOV. 2009. DONCHILIK PP.117-120.
5. GAYBULLAEV, S. SELEKTSIYA MYAGKOY PSHENITSY V OROSHAEMYH
ZEMLYAH. SELEKTSIYA SEMENOVODSTVO I AGROTEKHNIKA ZERNOVYH,
ZERNOBOBOVYH I KORMOVYH KUL’TUR. TOSHKENT, 1981, P.66.
