233
UOK: 631.862.1+633.174
JUWERINIŃ ÓSIWI HÁM RAWAJLANÍWÍNA ORGANIKALÍQ
TÓGINLERDIŃ TÁSIRI
Sayimbe o Alishe ,
a.x.i. .d., p o esso
S.Janabae a,
Qa aqalpaqs an awıl xojalıǵı hám a o exnologiyala ins i u ı, 1-ku s magis an
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537122
Anno aciya. Maqalada Qa aqalpaqs an Respublikasında juwe ı je is ı iwde o ganikalıq
óginle qollaw a qalı joqa ı ónim alıw hám o ganikalıq óginle diń juwe iniń osiwi hám
awajlanıwına ási i úy enilgen.
Kali sózle : o ganikalıq ógınle , qa amal qıyı, qoy qıyı, awıq qıyı, juwe ı, ózip-
awajlanıwı.
Abs ac . The a icle examines he applica ion o o ganic e ilize s in so ghum
cul i a ion in he Republic o Ka akalpaks an o ob ain high yields and he in luence o o ganic
e ilize s on so ghum g ow h and de elopmen .
Keywo ds: o ganic e ilize s, ca le manu e, sheep manu e, chicken manu e, co n, sel -
de elopmen .
Ki isiw. Juwe i diyqanshılıq a keń a qalǵan dánli eginle a asında 5-o ındı
iyeleydi. Juwe i je is i e uǵın iyka ǵı mámleke le Hindis an, Sudan, AQSh hám
basqa mámleke le de keń maydanla da egilip kelnbek e. Juwe i egini maydanı
boyınsha biyday, Salı, a pa hám mákkeden keyıngi o ında u adı. Dúnya boyınsha
juwe iniń egin maydanı 47-50 mıń gek a dıi qu aydı. Juwe ı qú ǵaqshılıqqa,
sho ǵa shıdamlı bolıp, Ózbekis an sha aya ında Qa aqalpaqs an Respublikası,
Xo ezm hám Buxa a walaya la ında hámde Fe ǵana walaya ında kóp ush aydı.
Juwe i mámleke imizde azıq-awqa hámde ó -jem egini sipa ında keń qollanıladı.
J.B.Fayzimu odo , D.E.Mi za aximo la dıń [1; 2] maǵlıwma la ına
qa aǵanda, Házi gi kúnde Ózbeks anda júwe iniń 9 so i je is i iledi. Aq júwe i
ónimda lıǵı eki so a sezile li dá ejede ózge ip, ónimda lıq kó se kishle i áde e
egin so la ınıń biologiyalıq ózgesheligi, egiw múdde i hám no ması, suwǵa ıw,
óginlew hám basqa ak o la kúshli ási kó se edi. Táji iybede dán ónimda lıǵı
Ózbekis an 5 so ında egiw múdde i hám no masına baylanıslı 48,7-59,7 c/ga ǵa
shekem ózge di, Ózbekis an 18 so ında bolsa bul kó se kish 63,7-75,6 c/ga di
qu adı. Ózbeks an 5 so ında eń joqa ı ónimda lıq egiw múdde i ap eldiń 2-on
kúnliginde egiw a ian la ında, 138 mıń úp sanında, Ózbeks an 18 so ında bolsa
eń joqa ı ónimda lıq egiw múdde i ap eldiń 2-on kúnliginde, 110 mıń úp
qalınlıǵında alındı.
234
Qu ǵaqshılıqqa hám ıssıǵa shıdamlı. Ósimligi -1°C da nabı boladı, 30-40°C
ıssıǵa shıdaydı. Jaq ılıq súyiwshi, qısqa kún ósimligi. Duzǵa shıdamlı. Ósiw dáwi i
75-100 kún. Báhá de (ap el-may) empe a u a 13-15°C bolganda keń qa a lap
egiledi (qa a a ala ı 60, 70 sm). Tuqım sebiw no ması 5-10 kg/g, uqımla 3-5 sm
e eńlikke egiledi, nál qalınlıǵı há gek a da 70-100 mıń úpke ba adı. Ekilgen
uqımla 10-15 kúnde ósip shıǵadı, 25-30 kúnnen keyin úplanadı, 40-50 kúnde
so o aw dáwi ine ki edi, shaqa shıǵa ıw dáwi i 55-65 kúnge ba adı, shaqa
shıqqannan keyin 5-6 kún ó ip gúlleydi [3].
Respublikamızda juwe i je is i iw hám onıń zú áá ligin ası ıw, je ıs ı ıw
exnologiyala ın so qásıye le ı hámde opı aq sha ay la ın esapqa alınǵan halda
islep shıǵa ıw azıq-awqa qáwipsizliginiń eń úlken mashqalala dıń bı ı.
Respublikamızda juwe i je is i iw jıldan-jılǵa asıp ba maqda. Juwe iniń osiwi hám
awajlanıwında o ganikalıq ógınle qollaw hám ekologiyalıq aza ónim je is i iw
úlken maqse e ip qoyılǵan.
Ma e ialla hám usılla . A ız ájı ıybele i Qa aqalpaqs an Respublikası
Nókis ayonı “Daniya ” e me xojalıǵınıń sho lanǵan opı aqla ı sha aya ında
ó ke ilmek e. Izleniw a ız jaǵdayında alıp ba ılıp, bunda «Dala aj iybala ini
oʻ kazish uslubla i» (OʻzPITI, Toshken 2007) hám B.A.Dospexo ıń “Методика
полевого опыта” (Москва, 1985) me odikalıq qollanbala ı iyka ında alıp ba ıldı.
Izleniwle de mine al óginle hám ola ǵa qosımsha qa amal qıyı, awıq qıyı, qoy
(eshkı) qıyı há ú li no mala da qollanılǵan halda áji iybele alıp ba ılmaqda.
Ná iyjele . Juwe ı je ıs ı ıwde o ganikalıq óginle dıń opı aq onımda lıǵına
hám ásı ese ósimlik iń ósip- awajlanıwına ásı ı úlken. O ganikalıq óginle opı aq
s uk u asın hám basqada qásiye le in jaqsılaydı hám ıǵallıq ı saqlap, opı aq aǵı
paydalı mik oo ganizmle jumısın ası adı. Bul ósimlikle ge unamlı ási e ip,
júwe iniń jaqsı ósip- awajlanıwın ámimleydi.
Juwe i je is i iwde o ganikalıq óginle qa amal qıyı, qoy qıyı, awıq qıyı
qollanılǵanda juwe iniń osiwi hám awajlanıwına ási i anıqlandı hám ómendegı
1-kes ede kel i ilgen.
Juwe i je is i iwde o ganikalıq óginle qollawdıń juwe iniń osiwi hám
awajlanıwına ási i boyınsha áji iybele de iyka ınan júwe i ósimliginiń boyı hám
japı aqla sanı boyınsha maǵılıwma la alındı.
Júwe iniń ósip- awajlanıwına o ganikalıq ógile di qollawdıń ási i
№
Ósımlik boyı (sm)
Japı aqla sanı,
2.06
2.07
3.08
3.09
3.10
dana
1
6,98
44,04
84,1
129,44
178,7
12,2
2
7
43
85,4
128,4
178,4
11,9
235
3
9,2
53,3
106,9
159,4
180,6
13,52
4
10,6
56
113,6
169,8
189,6
14,32
5
10,9
60,1
118,2
173,7
190,1
13,84
6
12,5
64,6
125,7
182,1
202,3
14,96
7
9,58
52,68
107,8
158,96
180,95
13,12
8
10,7
57,7
115,4
171,2
197
14,4
Juwe ı je ıs ı ıwde há qıylı o ganıkalıq óǵınle dı qollanǵanımızda há bı
a ıan da ómendegıshe kó se kıshle ge e ısıldı: bunda ıyka ınan kon ol-1 N-200;
P-120; K-100 mıne al ógınle qollanılǵan 1- a ian a ósımlık boyı 3-ok yab
jaǵdayına 178,7 sm, japı aqla sanı bolsa 12,2 dana, kon ol-2 N-150; P-105; K-75
a ıan ında ósımlik boyı 178,4 sm hám japı aqla sanı bolsa 11,9 dana, 3- a ianda
qa amal qıyı 10 /ga qollanǵanda ósımlık boyı 180,6 sm hám japı aqla sanı bolsa
13,52 dana, 4- a ian da qa amal qıyı 20 /ga qollanǵanımızda ósımlik boyı 189,6
sm japı aqla sanı bolsa 14,32 dana, 5- a ian da awıq qıyın 7 /ga
qollanǵanılǵanda ósımlık boyı 190,1 sm, japı aqla sanı bolsa 13,84 dana, 6-
a ian da awıq qıyınan 14 /ga qollanǵanımızda ósımlık bóyı 202,3 sm hám
japı aqla sanı bolsa 14,96 dana, 7- a ian da qay qıyı 10 /ga qollanǵanımızda
ósımlik boyı 180,95 sm, japı aqla sanı bolsa 13,12 dana, 8- a ian da qoy qıyınan
14 /ga qollanǵanılǵanda ósımlik boyı 197 sm hám japı aqla sanı bolsa 14,4 dana
nı qu adı. Tájı ıybede alınǵan maǵlıwma la ına qa aǵanda, biz ógın be ilgen
a ıan la daǵı juwe ı ósımlıgınıń ege aciya dáwı ı dawamında o ganikalıq
ógınle be ilmegen a ian la ǵa salıs ı ǵanda ósimlik iń ósiwi hám awajlanıwına
namlı ásı e e uǵınlıǵın baqladıq.
Tiyka ınan ósimlik boyı hám japı aqla sanı boyınsha kó se kishle 6-
a ian da awıq qıyınan 14 /ga qollanılǵanda joqa ı bolǵanlıǵı anıqlandı. Bul
a ian ı kon ol-1 a ian ına salıs ı ǵanda ósımlık boyı 23,6 sm ge hám japı aqla
sanı bolsa 2,76 danaǵa, kon ol-1 a ian ına salıs ı ǵanda bolsa sáykes halda 23,9
sm hám 3,06 danaǵa joqa ı bolǵanlıǵı anıqlandı. Sonday-aq, basqa o ganikalıq
óginle qollanılǵan a ian la ǵa salıs ı ǵansa 5,3-21,7 sm hám 0,56-1,84 danaǵa
joqa ı boldı.
Ulıwma ay qanda, awıq qıyı qollanılǵan a ıan la da júwe iniń ósip-
awajlanıwı ushın qolay sha aya ja a ılıwı ná iyjesinde joqa ı kó se kishle ge
e isildi.
Juwmaqlaw. O ganikalıq óginle opı aq ónimda lıǵın ası adı hám
egınle dıń jaqsı ósip- awajlanıwın áminleydi. Juwe ınıń in ensi ag o exnikasinda
shi igen qıy qollanıw joqa ı ónimda lıq hám opı aq s uk u ası ushın úlken
áhmıye ke iye. Sonıń ushın o ganikalıq ógınle juwe iniń jedel ósip- awajlanıwına
unamlı ósi e ip, joqa ı kó se kishle alıwı áminlendi.
236
Paydalanǵan ádebıya la dizimi:
1. Fayzimu odo J.B., Mi za aximo D.E. Oq jo‘xo i ahamiya i a espublikamizda hozi gi
kunda ye ish i ilish su a i. Science and inno a ion in he educa ion sys em In e na ional
scien i ic-online con e ence. 2023. 32-35 be .
2. Fayzimu odo J.B. Oq jo‘xo ining hosildo ligiga ekish mudda i a me’yo ila ining a’si i.
O‘zbekis onda aqlli qishloq xo‘jaligini jo iy e ishning naza iy a amaliy asosla i. Volume 4 |
SamTSAU Con e ence | 2023. 522-526 be .
