240
UO‘T:57.085.23
QORAQALPOG‘ISTONNING SHO‘RLANGAN TUPROQLARI
SHAROITIDA O‘SIMLIKLARNI KO‘PAYTIRISHDA ZAMONAVIY
AGROTEXNOLOGIYALAR
Ajiniyazo a Mex iban Qoyli’bae na.,
q.x. . .d (PhD), [email p o ec ed]
Qo aqalpog’is on qishloq xo‘jaligi a ag o exnologiyala i ins i u i
Awezo a Ma lyuda Bax iya qizi, Rus emo a Tuma is Ayda qizi
Qishloq xo’jaligi ekinla i seleksiyasi a u ug’chiligi mu axassisligi alabala i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537138
Anno a siya. Ushbu maqolada Qo aqalpog‘is on Respublikasi sha oi ida keng a qalgan
sho‘ langan up oqla da o‘simlikla ni ko‘pay i ishda qo‘llanilayo gan zamona iy
ag o exnologiyala , ula ning ilmiy asosla i, amaliy ahamiya i a ekologik sama ado ligi
yo i ilgan. Xususan, mik oklonal (in i o) ko‘pay i ish, gid oponika, ae oponika, bio exnologik
a aqamli boshqa u izimla i yo damida sho‘ lanish a’si ini kamay i ish hamda
o‘simlikla ning s essga ba doshliligini oshi ish imkoniya la i ahlil qilingan.
Kali so‘zla : sho‘ langan up oq, ag o exnologiya, in i o, mik oklonal ko‘pay i ish,
gid oponika, bio exnologiya, s essga ba doshlilik.
Abs ac . This a icle highligh s mode n ag icul u al echnologies used in plan
p opaga ion in saline soils widely dis ibu ed in he condi ions o he Republic o
Ka akalpaks an, hei scien i ic ounda ions, p ac ical signi icance, and ecological e ec i eness.
In pa icula , he possibili ies o educing he impac o saliniza ion and inc easing he s ess
esis ance o plan s using mic oclan (in i o) p opaga ion, hyd oponics, ae oponics,
bio echnological and digi al con ol sys ems we e analyzed.
Keywo ds: saline soil, ag o echnology, in i o, mic oclonal p opaga ion, hyd oponics,
bio echnology, s ess esis ance.
Ki ish. Qo aqalpog‘is on Respublikasi O olbo‘yi min aqasida joylashgani
sababli abiiy-iqlim sha oi i keskin kon inen al bo‘lib, so‘nggi o‘n yillikla da O ol
dengizining qu ishi na ijasida sho‘ lanish, qu g‘oqchilik a up oq deg ada siyasi
ja ayonla i kuchaydi. Hozi da min aqadagi ekin maydonla ining ko’pshilik qismi
u li da ajada sho‘ langan bo‘lib, bu hola o‘simlikla ning o‘sishi, ko‘payishi a
hosildo ligiga salbiy a’si ko‘ sa moqda. Shunday sha oi da zamona iy
ag o exnologiyala ni jo iy e ish — o‘simlikla ni sho‘ s essiga ba doshli shaklda
ko‘pay i ish, esu sla ni ejash a ag oeko izim ba qa o ligini a’minlashning
muhim yo‘nalishidi . Sho‘ lanish up oqda e u chan uzla miqdo ining o ishi
na ijasida yuzaga keladi. Bu ja ayon na ijasida: o‘simlikla ning su olish qobiliya i
pasayadi; oziq moddala ning o‘zlash i ilishi qiyinlashadi; o osin ez a na as olish
ja ayonla i buziladi; u ug‘la ning unu chanligi a ko‘cha la ning yasho chanligi
kamayadi. Masalan, Qo aqalpog‘is onning Amuda yo, Qonlikul, Nukus a
241
Chimboy hududla ida sho‘ lanishning kuchli da ajala i kuza iladi. Shu sababli
o‘simlikla ni an’ana iy usulda ko‘pay i ish ko‘p holla da sama a be maydi.
Sho‘ langan o‘p oqla da o‘simlikla ni ko‘pay i ish sama ado ligini oshi ish
uchun quyidagi zamona iy ag o exnologiyala muhim ahamiya kasb e adi:
Mik oklonal ko‘pay i ish – sog‘lom o‘simlik o‘qimala ini s e il sha oi da o‘s i ish.
Gid oponika a ae oponika izimla i – up oqsiz, nazo a li oziqa e i mala da
ko‘pay i ish. Bio exnologik yondashu la – sho‘ s essga ba doshli na la ni
molekulya da ajada ya a ish. Raqamli a a oma lash i ilgan iqlim nazo a i –
o‘simlik o‘sish pa ame la ini doimiy moni o ing qilish. Bu usulla up oqdagi uz
miqdo idan mus aqil holda o‘simlikni ko‘pay i ish imkonini be adi a si a li
ko‘cha ma e ialini ishlab chiqish uchun sha oi ya a adi. In i o ko‘pay i ishning
ilmiy asosla i: In i o ko‘pay i ish — o‘simlikla ning apikal me is emasi yoki
boshqa o‘qimala ini maxsus oziqa muhi ida o‘s i ish o qali yangi o‘simlikla olish
usulidi . Sho‘ langan up oqla da bu usulning a zallikla i: up oqdagi za a li ionla
a’si isiz sog‘lom o‘simlikla ye ish i iladi; s essga ba doshli geno ipla
labo a o iya sha oi ida anlab olinadi; o‘simlikla ning egene a siyasi ezlashadi; 1
yil da omida minglab bi xil geno ipli ko‘cha la olish mumkin.
Misol a iqasida, bug‘doy, pax a, sholi, a pa, makkajo‘xo i, bug‘doy kabi
qishloq xo‘jalik o‘simlikla ining sho‘ ga chidamli na la ini in i o usulida
ko‘pay i ish bo‘yicha O‘zbekis on a xo ijiy labo a o iyala da mu a aqiya li
aj ibala olib bo ilmoqda. Gid oponika a ae oponika izimla ining a zallikla i
sho‘ langan up oqla da gid oponika a ae oponika eng sama ali exnologiyala
si asiga ki adi. Gid oponikada o‘simlik ildizla i up oq o‘ niga maxsus ine
subs a da joylash i iladi a oziqa e i masi bilan oziqlanadi. Ae oponikada esa
o‘simlik ildizla i ha oda osilgan holda oziqa e i masi uman ko‘ inishida
pu kaladi. Bu exnologiyala ning us unlikla i: su sa ini 70–90% gacha
kamay i adi; o‘simlikla uzla dan oza muhi da o‘sadi; hosil a o‘sish su ’a la i
oshadi; yil da omida ba qa o ishlab chiqa ish imkonini be adi. Qo aqalpog‘is on
sha oi ida bu izimla ko‘cha xona a issiqxonala da jo iy e ilsa, sabza o , g‘o‘za,
me ali da ax a o‘ mon ko‘cha la ini ye ish i ishda ka a na ijala be adi.
Bio exnologik yondashu la a gene ik seleksiyada zamona iy
bio exnologik usulla sho‘ s essiga ba doshli o‘simlik na la ini ya a ish imkonini
be adi. Buning uchun: MAS exnologiyasi yo damida s essga chidamli geno ipla
aniqlanadi; soma ik emb yogenez a mu a sion seleksiya o qali yangi gene ik
u la ya a iladi; ansk ip om a p o eom ahlilla i o qali uz s essiga ja ob
be u chi genla aniqlanadi. Na ijada sho‘ up oqla da ham sama ali o‘su chi a
ko‘payu chi o‘simlik u la i paydo bo‘ladi. Raqamli ag o exnologiyala a
242
a oma ik boshqa u izimla i sho‘ langan hududla da o‘simlikla ni ko‘pay i ishda
IoT a sun’iy in ellek asosidagi izimla obo a keng qo‘llanilmoqda. Ula :
ha o a , namlik, pH, EC da ajasini onlayn kuza adi; o‘simlikla ning o‘sish
ja ayonini a oma ik boshqa adi; oziqlan i ish a sug‘o ishni op imallash i adi;
ma’lumo la ni aqamli pla o mada ahlil qilib, hosildo likni p ognozlaydi. Bunday
izimla Qo aqalpog‘is on ag okompleksla ida jo iy e ilsa, su , ene giya a mehna
esu sla i ejaladi.
Qo aqalpog‘is on sha oi ida amaliy na ijala a is iqbolla . So‘nggi yilla da
Nukus, Be uniy a Tax ako‘pi umanla ida gid oponik issiqxonala , u ug‘lik
labo a o iyala i hamda mik oklonal ko‘pay i ish ma kazla i aoliya yu i moqda.
Ula ning aj ibasi shuni ko‘ sa moqdaki: up oq sho‘ lanishi yuqo i bo‘lgan
hududla da gid oponika a in i o exnologiyala i o qali ko‘cha ye ish i ish 2–3
ba a a sama ali; pax a a bug‘doyning sho‘ ga ba doshli na la ini in i o o qali
ko‘pay i ish min aqa ekologiyasi uchun muhim ahamiya ga ega; aqamli
ag o exnologiyala ni jo iy e ish na ijasida hosildo lik 20–30% oshadi.
Xulosa a a siyala . Qo aqalpog‘is on Respublikasining sho‘ langan
up oqla i sha oi ida o‘simlikla ni sama ali ko‘pay i ish uchun zamona iy
ag o exnologiyala ni kompleks qo‘llash za u . Mik oklonal ko‘pay i ish,
gid oponika, ae oponika a bio exnologik yondashu la o‘p oqning sho‘
s essining salbiy a’si ini kamay i adi, sog‘lom ko‘cha ma e ialini ez a si a li
olish imkonini be adi. Kelgusida bu yo‘nalishla ni aqamli boshqa u izimla i a
ekologik moni o ing bilan uyg‘unlash i ish o qali Qo aqalpog‘is onning ag a
ba qa o ligini a’minlash mumkin.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Micklin, P. The A al Sea: A s o y o de as a ion and pa ial eco e y o a la ge lake //
P.Micklin, N.V.Aladin, T.Chida, N.Bo o ka, I.S.Plo niko , S.K i onogo , K.Whi e. //
La ge Asian Lakes in a Changing Wo ld: Na u al S a e and Human Impac . – 2020. –109-
141. h ps://doi.o g/10.1007/978-3-030-42254-7_4.
2. Ishankhodjae T. e al. S udy on E ec s o Liposomal Que ce in on Biochemical Pa ame e s
o he Nig os ia al Sys em o Ra s wi h Expe imen ally Induced Neu odegene a i e Disease
//Annals o he Romanian Socie y o Cell Biology. – 2021. – С. 6128-6143.
3. Saa o T. e al. S udy on hypoglycemic e ec o polyphenolic compounds isola ed om he
Eupho bia L. plan s g owing in uzbekis an //Endoc ine Abs ac s. – Bioscien i ica, 2020. –
Т. 70.
4. Мустафакулов М. А. и др. Изучение антиоксидантной и антирадикальной активности
листьев isa is inc o ia L //Uni e sum: химия и биология. – 2022. – №. 7-1 (97). – С. 40-
44
