262
O‘UK.631.4
SUG‘ORILADIGAN TIPIK BO‘Z VA O‘TLOQI TUPROQLARNING
MEXANIK TARKIBI
Bu xano a Dilna oza U ku o na
q.x. . .d, (PhD), do sen
U mano a Munisa Nezamiddino na
q.x. . .d, (PhD), do sen
Xolmo‘mino Samanda Mu odjon o‘g‘li, An a o a Xusno axon Ak omjon qizi,
Toshken da la ag a uni e si e i alaba
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537229
Anno a siya. Maqolada, Toshken iloya i O‘ a Chi chiq umanida a qalgan
sug‘o iladigan ipik bo‘z a o‘ loqi up oqla da mexanik a kibi a uning s uk u a hola i
up oqning izik xossala i bilan bog‘liq bo‘lib, su , ha o, issiqlik up oqning izik-mexanika iy
xossala iga a’si e ishi kuza ilgan. Sug‘o iladigan o‘ loqi up oqla ning mexanik a kibi
bo‘yicha o‘ a qumoq, og‘i qumoqli a u ye da qumli aksiya bo‘lakchala i a kibida (1,0-0,05
mm), p o ilni ashkil e adi, pas ki qismida 3,33-28,4%, balchikliga 17,8-27,4%. Tahlil
na ijala ga ko‘ a, up oqning mexanik a kibi uning ona jinsiga a moq holda u licha, yengil
qumoqdan og‘i qumoqgacha, bu up oqla da yi ik chang miqdo i ko‘p a qa lamla da izika iy
loy miqdo iga qa ab ha xil mexanik a kibiga ega.
Kali so‘zla i. Tipik bo‘z, o‘ loqi, mexanik a kibi, s uk u asi, o‘ a qumoq, og‘i qumoq,
yengil qumoq, qumli aaksiya, yi ik chang miqdo i, izik loy miqdo i.
Аннотация. В статье рассматриваются механический состав и структурное
состояние типичных орошаемых сероземов и луговых почв, распространенных в
Среднечирчикском районе Ташкентской области, которые связаны с физическими
свойствами почвы. Отмечено, что вода, воздух и тепло влияют на физико-механические
свойства почвы. По механическому составу орошаемые луговые почвы подразделяются
на средние суглинки, тяжелые суглинки и супеси (1,0-0,05 мм) с фракцией частиц (3,33-
28,4% в нижней части, 17,8-27,4% в верхней части). Согласно результатам анализа,
механический состав почвы варьируется в зависимости от материнской породы от
легкого суглинка до тяжелого суглинка, эти почвы имеют высокое содержание крупной
пыли и различный механический состав в зависимости от количества физической глины в
слоях.
Ключевые слова. Типичный серозем, луговой, механический состав, структура,
средний суглинок, тяжелый суглинок, легкий суглинок, песчаная фракция, содержание
крупной пыли, содержание физической глины.
Abs ac . V s a e assma i ayu sya mechanicheskiy sos a i s uk u noe sos oyanie
ypichnyx o oshaemyx se ozemo i lugo ykh poch , asp os anennyx S ednechi chikskom
ayone Tashken skoy oblas i, ko o ye yazany s izicheskimi s oys ami poch y. O mecheno, ch o
oda, ozdukh i eplo liyayu na physiko-mechanicheskie s oys a poch y. Po
mechanicheskomu sos a u o oshaemye lugo ye poch y pod azdelyayu sya na s ednie sulinki,
yajelye sulinki i pesi (1.0-0.05 mm) s ac siey chas i s (3.33-28.4% in he lowe pa , 17.8-
27.4% in he uppe pa ). Acco ding o he esul s o he analysis, he mechanical composi ion o
he soil a ies and depends on he mo he 's bi h om hea y soil o hea y soil, because he soil
263
has a high con en o coa se dus and di e en mechanical composi ion and depends on he
amoun o physical clay in he laye .
Key wo ds. Typical se ozem, linguis ic, mechanical composi ion, s uc u e, medium
loam, hea y loam, ligh loam, sandy ac ion, con en o coa se dus , con en o physical clay.
Tabiiy esu sla dan sama ali oydalanish a uni muho aza qilish, hozi gi
aq dagi insonning oldida u gan dolza b azi ala dan hisoblanadi. Bu muammola
o asida up oq muho azasi alohida o‘ in u adi. Aga insoniya uchun oziq-o qa
mahsulo la ining 88 oizi ye dan olinishi e’ ibo ga olinsa, uning ahamiya i yaqqol
ko‘ inadi. Shuning uchun O‘zbekis on up oqla ining ekologik hola i a uning
unumdo ligini oshi ish, melio a i hola ini yaxshilash masalala iga alohida e’ ibo
be ilmoqda. Shula ni hisobga olgan holda up oqla ni unumdo ligini oshi ish a
o‘simlikla hosildo ligini oshi ish bugungi kunning dolza b masalala idan bi i deb
hisoblanadi. Tup oqning mexanik a kibi a uning s uk u a hola i up oqning izik
xossala i bilan a moq bo‘lib, su , ha o, issiqlik up oqning izik-mexanika iy
xossala iga a’si e adi. Tup oqning paydo bo‘lish ja ayonla iga uning
unumdo ligiga izik-mexanik xossala ining a’si ini o‘ ganishda ko‘pgina olimla
ilmiy izlanishla olib bo ganla . Bula I.Tu apo [3], R.Ku an ae [4,5,6],
O.J.Egambe die [10], Z.Z.Abdushuku o a [1] a boshqala di . Ula ning ik iga
ko‘ a up oqning mexanik a kibi up oqni a si lashdagi asosiy ko‘ sa kichla dan
bi i bo‘lib, u su - izik a izik-mexanik xossala bilan bog‘liq.
Izlanishla ob’ek i bo‘lib Toshken iloya i O‘ a Chi chiq umanida
a qalgan a omo a gid omo up oqla da o‘ kazilgan.
Tup oqning mexanik a kibi a uning s uk u a hola i up oqning izik
xossala i bilan bog‘liq bo‘lib, su , ha o, issiqlik up oqning izik-mexanika iy
xossala iga a’si e ishi kuza ildi. Tup oqning paydo bo‘lish ja ayonla iga uning
unumdo ligiga izik-mexanik xossala ining a’si i o‘ ganildi. Kuza ishla ga ko‘ a
up oqning mexanik a kibi uni a si lashdagi asosiy ko‘ sa kichla dan bi i bo‘lib,
u su - izik a izik-mexanik xossala bilan bog‘liqdi .
Xususan, a omo up oqla dan ipik bo‘z up oqla less ona yo qiziqda
shakllangan Is iqlol xududidagi “Tu sunali Doniyo ” e me xo‘jaligida
e oziyalanish ja ayoni a’si ida mexnika iy a kibini o‘zga ishi kuza ilgan. Su
ayi gich yu ilmagan up oqla da haydo qa lami 0-25 sm da izik loy miqdo i
56,36% quyi qa lamga omon, bi muncha yengilashu i 50,60-47.75% gacha
kuza ilgan. O‘ acha yu ilgan up oqla da 0-40 sm da 43,58% ga eng. Yu ilib
o‘plangan up oqla da haydo qa lamida izik loy miqdo i 53,88% quyi qa lamiga
qa ab, og‘i lashu i kuza ilgan a bu 61,16 dan 62,25 % gacha. Demak, e oziya
ja ayonla i a’si ida qiyalikla dagi sug‘o iladigan ipik bo‘z up oqla da
264
mexanika iy a kibining yengillashu i, loyqa mayda chang za ala ning kamayib
ke ishi, yi ik chang za ala ni ko‘payishi sodi bo‘ldi. E oziya u ayli up oqni
mexanika iy a kibini o‘zga ishi, shu sohada ko‘p yilla ilmiy izlanishla olib
bo gan olimla imiz X.Maxsudo [7], L.A.G‘o u o ala [9] omonidan aniqlik
ki i ilgan. Bunda oqizib kel i ilgan up oqda mexanika iy a kibni og‘i lashu i,
quyi qa lamla da loyqa a qum miqdo i ko‘payishi sodi bo‘ladi. Bula ning esa
up oqning kimyo iy a ag okimyo iy xossala iga hamda qishloq xo‘jalik ekin
hosildo ligiga, si a iga a’si e adi.
Sug‘o iladigan gid omo o‘ loqi up oqla da allyu ial yo qiziqla da
shakllangan bo‘lib, mexanik a kibi og‘i , o‘ a qumoqli. Tup oq kesmasining 0-50
sm qa lamida o‘ a qumoqla da, up oqning su - izik xossala i uchun qulay sha oi
ya a ilgan. Mexanika iy a kibi og‘i qumoqlida, ishlo be ish og‘i , su
bug‘la ishi pas , namlik da ajasi yuqo i, lekin bu up oqla o‘ a qumoq up oqla ga
nisba an kam sug‘o ishni alab e adi.
Xayda qul Ulug‘bek e me xo‘jalik yangidan sug‘o iladigan a yangi
o‘zlash i ilgan gid omo up oqla ning yuza qa lamla ida shag‘al oshli qa lamla
ma jud bo‘lib, ag o exnik ishlo be ishda qiyinchilik kel i adi. Qadimdan
sug‘o iladigan up oqla ida shag‘al oshli qa lam 2-3 me , ba’zan 1-2 me
chuqu likda ham uch aydi. Mexanik a kibi ko‘p jiha dan up oqning gid o izik
xususiya la ini aniqlaydi. (Solish i ma a hajm og‘i lik, g‘o aklik, nam sig‘imi,
su o‘ kazu chanlik a boshqala ). Asosiy ak o la si a ida mexanik a kibining
ma’nosi gid omo sha oi da ko‘payadi, ze o ishlab chiqa ish o‘liq egulya
ejimga bog‘liq bo‘lsada. Biz adqiqo yu gizgan up oqla , uzilishi jiha idan
qa ’iy naza , mexanik a kibi ha xil bo‘lgan a asosan og‘i a o‘ a qumoqli.
Mexanik a kibini aniqlashda u yoki bu aksiyala us un u ishi kuza ilgan; qumli
(1,0-0,05 mm), yi ik qumli oq (0,05-0,01 mm), qumli oq (0,01-0,001 mm) a
loyiqali (0,001 mm dan mayda).
Olingan ma’lumo la dan ma’lumki, sug‘o iladigan o‘ loqi up oqla ning
mexanik a kibi bo‘yicha o‘ a qumoq, og‘i qumoqli a u ye da qumli aksiya
bo‘lakchala i a kibida (1,0-0,05 mm), p o ilni ashkil e adi, pas ki qismida 3,33-
28,4%, balchikliga 17,8-27,4%.
Tahlil na ijala ga ko‘ a, up oqning mexanik a kibi uning ona jinsiga a moq
holda u licha, yengil qumoqdan og‘i qumoqgacha, bu up oqla da yi ik chang
miqdo i ko‘p a qa lamla da izika iy loy miqdo iga qa ab ha xil mexanik
a kibiga ega.
Xulosa qilib shuni ay ish mumkinki, mexanik a kibiga qa ab, up oqning
yuqo i go izon i qumli-shag‘alli qa lamla gacha ko‘p jiha dan og‘i , o‘ a qumoqli
265
a sozli a kibiga ega. Tup oqla da aniq allyu ial qoldiqla ini i odalo chi
qa lamlilik ko‘ sa ilgan. A omo up oqla da esa, xususan ipik bo‘z up oqla da
e oziya ja ayoni a’si ida kam yu ilgan o‘ acha yu ilgan up oqla da mexanika iy
a kibi bi muncha yengillashu chi, yu ilib o‘plangan up oqla da og‘i lashu i
kuza ilgan.
Foydalanilgan adabiyo la o‘yxa i:
1. Abdushuku o a Z.Z. Sug‘o iladigan bo‘z-o‘ loqi up oqla ning ag o izika iy xossala i a uz
a ibo i. A o e .dis…kand.s-x.nauk. – Tashken , 2010. –S. 29.
2. Диёров Г.К., Турапов И.Т. Влияния технологии мульчирования поверхности
почвы с разрушаемой полиэтиленовой пленкой в условиях типичного серозема на
агрофизические свойства почвы // Uzbekis on ag a ani xaba nomasi.- Toshken , , 2003.-
№5.- S. 20-25.
3. Ku аn оe R. Sug‘o iladigan up oqda ning ag o izik hola ini maqbullash i ish a
boshqa ish// Tup oqshunosla a ag okimyoga la III -ku ul oyida ma’ uza. ez.-Toshken ,
2000.-B.93-94.
4. Ku an oe R. Abdullae S. Qo‘ziboe O. – Qashqada yo ohasi og‘-oldi sug‘o iladigan
up oqla ining umumiy izik xossala i. Ag a sohada ye esu sla idan oydalanish, ula ning
biologik, ekologik a melio a i hola ini yaxshilash muammola i. Respublika ilmiy amaliy
anjumani ma e ialla i uplmi. Gulis on-2009. B. 20-22.
5. Ku an oe R., Musu mono A., O‘ ozboe I., Solie a N., Tu g‘uno M. – Tup oqla
umumiy izik xossala ining kam ishlo be ish a’si ida o‘zga ishi. «O‘zbekis on
up oqshunosla i a ag okimyoga la i jamiya ining beshinchi qu il oyi ma e ialla i».
Toshen 2010. B. 51-55
