276
NAMANGAN VILOYATI SHIMOLIY-SHARQIY QISMI
SUG‘ORILADIGAN BO‘Z TUPROQLARI VA ULARGA IRRIGATSIYA
EROZIYA TA’SIRINI BAHOLASH
Igambe die a Dil uza Alimo na,
ayanch dok o an ,
Xakbe diye Obid Eshniyozo ich,
ka ed a mudi i, do sen .
Qo aye Aliyo Xasano ich,
bo‘lim boshlig‘i, ka a ilmiy xodim
e-mail: dil uzaigambe diye [email p o ec ed]
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537257
Anno asiya. Sug‘o iladigan bo‘z up oqla dan 30 yil oldin olingan up oq namunasining
mexanik a kibi kuchsiz e oziylangan up oqla da haydalma qa lamida izik loy miqdo i 33,1 -
28,5% ni ashkil e gan bo‘lib, bu yilla da omida i iga siya e oziyaga qa shi qo‘llanilgan
cho a- adbi la na ijasida biz olgan up oq namunasining haydalma qa lamida mexanik
a kibining izik loy miqdo i 40,0 – 41,0% ni ashkil e di. Bundan xulosa qiladigan bo‘lsak,
kuchsiz e oziyalangan up oqla da izik loy miqdo ini ko‘payganini ko‘ ishimiz mumkin, lekin bu
ijobiy ja ayon e oziyaga o‘ acha a kuchli uch agan up oqla da kuza ilmadi. Tup oqning
o ganik moddasi hajm og‘i likni kamay i gan, nam sig‘imini oshishiga, azni yengillashishiga,
bundan ashqa i sug‘o ish e oziyasi chi indi qa lami qisqa ishiga a ayniqsa, nishablikning
o‘ acha yu ilgan qismida up oqdagi gumus keskin kamayishiga olib kelgan.
Kali so‘zla : sug‘o iladigan bo‘z up oq, sug‘o ish e oziya, hajm og‘i lik,
mik oag ega lik hola i, mexanik a kib, izik chang, izik loy.
Anno a ion. The mechanical composi ion o he soil sample aken 30 yea s ago om
i iga ed g ay soils showed ha he amoun o physical clay in he plow laye o weakly e oded
soils was 33.1 -28.5%, and as a esul o he measu es aken agains i iga ion e osion du ing
hese yea s, he amoun o physical clay in he plow laye o he soil sample we ook was 40.0 -
41.0%. F om his we can conclude ha he amoun o physical clay in weakly e oded soils
inc eased, bu his posi i e p ocess was no obse ed in soils ha we e mode a ely and s ongly
e oded. The o ganic ma e o he soil dec eased in bulk densi y, inc eased i s mois u e capaci y,
and became ligh e , in addi ion, i iga ion e osion led o a educ ion in he humus laye and a
sha p dec ease in humus in he soil, especially in he mode a ely washed pa o he slope.
Keywo ds. i iga ed g ay soil, i iga ion e osion, bulk densi y, mic oagg ega e s a e,
mechanical composi ion, physical dus , physical clay.
Ki ish. Respublikamizda qishloq xo‘jaligida oydalaniladigan
sug‘o iladigan ye la i iga siya e oziyasidan 722 ming gek a ye la za a ko‘ adi
[1]. Shuning uchun sug‘o ish e oziya ja yonla ini oldini olish, up oq
unumdo ligini saqlash a oshi ish, ekinla dan yuqo i a si a li hosil olish eng
dolza b masala hisoblanadi.
277
Sug‘o iladigan up oqla ning xossala ini yaxshilashda unumdo ligini
oshi ish, up oqla ning mexanik a kibini i odalo chi xa i ala uzish a shu
asosida yangi ag o exnik cho a- adbi la ni e oziyaga uch agan up oqla da
abaqalash i ilib amalga oshi ish muhim ahamiya kasb e adi.
Mexanik a kib up oqdagi e oziya ja ayonla ni boshqa ishda ish i ok e adi,
o‘z na ba ida up oqdan oydalanish sohasida za u bo‘lgan bu un adbi la ni
ishlab chiqishda asosiy ko‘ sa kich bo‘lib xizma qiladi.
Tadqiqo uslubla i. Namangan iloya i Cho oq umani i igasiya
e oziyasiga uch agan sug‘o iladigan up oqla unumdo ligini iklashga qa a ilgan
dala aj ibala i sug‘o iladigan och usli bo‘z up oqla ga qo‘yildi [2]. «Dala
aj ibala ini o‘ kazish uslubla i» [3] bo‘yicha, olingan ma’lumo la ning ma ema ik-
s a is ik ahlili esa «Методика полевого опыта» [4] bo‘yicha amalga oshi ilgan.
Tadqiqo na ijala i. Izlanish olib bo ilgan Namangan iloya i Cho oq
umanida 30 yil da omida e oziyaga uch agan up oqla ga ag o exnik adbi la
qo‘llanishi a yangi up oq qa lamla ining shakllanishi da idagi up oqla ning
mexanik a kibini o‘ ganish bo‘yicha ilmiy adqiqo la olib bo ildi. Olib bo ilgan
adqiqo la izohidan malum bo‘ldiki, a qalgan up oqla zichlashishi sug‘o ish a
up oqqa ko‘p sonli ishlo la be ilishi na ijasiga bog‘liq. Tup oqla ning hajm
massasini qiyma la ini aqqoslash shuni ko‘ sa diki, ula e oziya da ajasiga qa ab
bi -bi idan bi oz a q qiladi. Eng ka a zichlashish yonbag‘i qiyalikla idagi
kesmala ning haydalma qa lamida (kuchsiz a o‘ acha yu ilgan up oqla da), eng
kam zichlashganni esa, kesmaning os ki qismida - e oziyaga kuchli uch agan
up oqla da kuza ildi. Eng pas zichligi ba cha ko‘ ib chiqilayo gan up oqla ning
haydalma q lamida kuza ildi. Haydalma qa lamla da hajmli og‘i lik ko‘ sa kichi
bo‘g‘doy ekilgan dalada 1,21 dan 1,22 g/sm3 gacha, ba’zi pax a ekilgan dalada
1,29-1,33 g/sm3 ni ashkil e di. Hajm og‘i likning eng yuqo i 1,33-1,35 g/sm3
o alig‘ida haydo os ki qa lamda kuza ildi, undan pas ki qa lamla da a qlanib
110-120 sm uchun esa 1,21-1,25 g/sm3 ni ashkil qildi. Ta si langan och usli bo‘z
up oqla ning solish i ma og‘i ligi (2,50-2,69 g/sm3) o alig‘ida bo‘lib, ko‘pchilik
up oq uchas kala i uchun eng yuqo i namlangan up oq qa lami bilan
chega alangan. Nisba an pas solish i ma og‘i lik qa iq azaning mine alogik
a kibiga bog‘liq. Tu li da ajadagi e oziyaga uch agan up oqla ning solish i ma
ogʻi ligini aqqoslash shuni koʻ sa diki, e oziya da ajasi o ishi bilan up oqning
solish i ma ogʻi ligi oshadi, bu esa ona jinsla yuzaga yaqinlashishini a yu ilishi
na ijasida kamayishi bilan izohlanadi.
Tup oqning g‘o akligi esa, o‘ziga xos a ishda up oqning hajm og‘i ligi a
solish i ma og‘i ligiga bog‘liq. O‘ ganilayo gan up oqla ning g‘o akligi
278
up oqla ning alohida ipla i a ayi mala i bo‘yicha ham, gene ik qa lamla
bo‘yicha ham juda ka a a q qiladi. Ko‘ ib chiqilayo gan up oqla da umumiy
g‘o aklik lyossdagi och usli bo‘z up oqla ga ipik bo‘z up oqla ga qa aganda
sezila li da ajada pas . Tup oq kesmasining 60 sm dan yuqo i qa lamda - 50-52%,
chuqu lashganda u 50-51% gacha, eng zichlashgan qa lamla da 49% gacha
kamayadi. O‘ ganilayo gan massi ning och usli bo‘z up oqla mik oag ega la i,
asosan, dag‘al loy aksiyala idan ibo a bo‘lib, ula ning a kibi up oq p o iliga
ko‘ a 22-24 sm dan 90-100 sm gacha o‘zga ib u adi, lekin boshqa za achala ,
asosan 0,1 mm za achala ham ish i ok e adi. Biz o‘ gangan kesmala ning gene ik
go izon la da mik oag ega la ning shakllanishi asosan 0,05; 0,01 a 0,001 mm li
za achala dan ibo a . Shuni a’kidlash ke akki, ko‘pchilik och usli bo‘z
up oqla ning ay im qa lamla ida 0,1- 0,25 a >0,25 mm gacha bo‘lgan qum
ak siyala i mik oag ega la ni hosil bo‘lishida ish i ok e adi, ammo miqdo iy
jiha dan ula ba cha ag ega la yig‘indisining kichik qismini ashkil qiladi. Yuqo i
qa lamla uchun Kachinskiy dispe siya koe i sien i ancha yuqo i a 11-18 dan 86-
89% gacha, up oq hosil qilu chi jinsla da esa 2-7% gacha kamayadi.
Sugʻo iladigan ipik bo‘z up oqla da su ga chidamli ag ega la miqdo i (>0,25
mm) och usli boʻzga nisba an ancha yuqo i (20-60%). E oziyaga uch agan
up oqla da su ga chidamli ag ega la miqdo i unchalik ka a emas (3,60-17,50%
ichida) ligi adqiqo la da aniqlandi.
Xulosa. Mexanik a kibi up oqning eng muhim undamen al xossala i a
unumdo ligini belgilo chi asosiy ko‘ sa kichla dan bi i bo‘lib, bi inchi na ba da
uning ag onomik ahamiya i ka adi . Ayniqsa og‘li xududla da mexanik a kibi
o‘g‘ isidagi ma’lumo la ni bilish alohida ahamiya ga ega bo‘lib, ele noqulayligi
oqiba ida, su e oziyasini keng a qalishiga olib keladi. Tup oqning o ganik
moddasi hajm og‘i likni kamay i ib nam sig‘imini oshi adi, aznini
yengillash i adi, sug‘o ish e oziyasi esa chi indi qa lami qu a ini pas ay i ishga
a o ganik azo bilan bog‘liq bo‘lgan gumus zaxi asini kamay i ishga olib keladi.
Tup oq yu ilishi hajmining o ishi bilan uning a kibidagi o ganik moddala
zahi asi kamaygan. Ayniqsa, nishablikning o‘ acha yu ilgan qismida up oqdagi
gumus keskin kamayib ke gan.
Адабиётлар:
1. Maxsudo X.M., Ga u o a L.A., Xaqbe diye O.E. - “O‘zbekis onning e oziyaga uch agan
og‘ a og‘ oldi up oqla i”, “O‘zbekis onning up oqla i a unumdo ligini oshi ishning
ay im yo‘nalishla i” ki obida, “Mehna ”, T. 1998 y.
2. Haqbe diye O., Igambe diye a D. “E oziyaga xa li sug‘o iladigan up oqla ning izik-
xossala ini baholash” O`zbekis on Ag a ani Haba nomasi № 3 (21/3), 2025 yil 51-53 be .
279
3. Хакбердиев О.Э., Игамбердиева Д.А. «Изменение свойств почв в результате влияние
ирригационной эрозии» «Актуальные проблемы современной науки» №3, 2025 год.
134-138 стр
4. «Da la ye kadas ini yu i ish uchun up oq adqiqo la ini baja ish a up oq ka ala ini
uzish bo‘yicha yo‘ iqnoma» / Ye dan oydalanish, ye uzish a ye kadas i bo‘yicha
me’yo iy hujja la . – Toshken , 2009. – 51 b.
5. Доспехов Б.А. Методика полевого опыта. с основами статистической обработки
результатов исследований. -М.: Агропромиздат, 1985. -255 с.
