293
SHAMOL EROZIYASIGA UCHRAGAN TUPROQLAR
UNUMDORLIGINI TIKLASHDA ARALASH EKINLARNING O‘RNI
Qo aye Aliyo Xasano ich,
bo‘lim boshlig‘i, ka a ilmiy xodim
Ye dasho a Gulza Bax om qizi, ayanch dok o an
Tup oqshunoslik a ag okimyo iy adqiqo la ins i u i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537314
Anno a siya. Shamol e oziyasiga uch agan up oqla da, baho gi yumshoq bug‘doy
(Janub ga ha i na i) 3 mln dona/ga a beda (Ka akalpakskaya-15) 6 mln/ga me’yo la ida,
a alash ekin si a ida ekish na ijasida bug‘doyning o‘sib i ojlanishiga beda a’si e madi.
A alash ekin si a da ekilgan bug‘doyning ildiz a ang‘iz qoldiqla i hamda bedaning up oqqa
qoldi adigan biomassa asosiy ekin si a da ekilgan bug‘doydan 5-7 ba a a yuqo i bo‘ldi.
Kali so‘zla . shamol e oziyasi, qishloq xo‘jaligi, bug‘doy, beda, hosildo lik,
maxsuldo lik, sama ado lik, up oq, unumdo lik.
Ki ish. Sug‘o iladigan dehqonchilik min aqala i up oqla ida gumus
zaxi asini oshi ishda o‘g‘i lashning ilmiy asoslangan izimi ka a ahamiya kasb
e adi. Bu izimning mohiya i shundan ibo a ki, almashlab ekishda don-
dukkakli ekinla dan sama ali oydalanilgan holda, yana qo‘shimcha a ishda
o ganik o‘g‘i la qo‘llash, o‘simlikla biomassasini up oqqa qay a ish ijobiy
na ijala be adi. Shuningdek, bi aq ning o‘zida a alash ekinla dan
oydalanish up oq unumdo ligini iklash o qali ye dan unumli oydalanish
imkoniya ini ya a adi.
Tadqiqo la O olbuyi hududi Qo aqalpog'is on espublikasida a qalgan
shamol e oziyasiga uch agan sug‘o iladigan o‘ loqi-allyu ial, sug‘o iladigan aqi -
o‘ loqi a sug‘o iladigan o‘ loqi-cho‘l up oqla da olib bo ildi [1].
Tadqiqo uslubla i. Qo aqalpog‘is on espublikasi Tax ako‘pi umani
shamol e oziyasiga uch agan sug‘o iladigan up oqla unumdo ligini iklashga
qa a ilgan ag o exnologiyala ni ishlab chiqish uchun a ian la bo‘yicha dala
aj ibala i de la siyaga uch agan sug‘o iladigan o‘ loqi-cho‘l up oqla ga qo‘yildi
[2]. «Dala aj ibala ini o‘ kazish uslubla i» [3] bo‘yicha, olingan ma’lumo la ning
ma ema ik-s a is ik ahlili esa «Методика полевого опыта» [4] bo‘yicha amalga
oshi ilgan.
Tadqiqo na ijala i: Baho gi “Janub Ga ha i” bug‘doy na ining u ug‘i
sug‘o iladigan o‘ loqi-cho‘l up oqla ga ekildi (23 ma ) a 28-29 ma kunla ida
unib chiqdi. Baho gi bug‘doyning o‘liq pishishi 24 iyunda qayd qilinib,
ege a siya da i u ug‘ ekilgandan boshlab 88-90 kunni ashkil e di. Taj ibada
294
a alash ekin “baho gi bug‘doy” a ian ida ko‘cha la soni 1 m2 da 207 dona,
keyingi “bug‘doy+beda” a ian ida ko‘cha la soni 214 donani ashkil e di.
Nazo a ga nisba an boshqa a ian la da ko‘cha soni a u ug‘la ning dala
unu chanligi yuqo i bo‘lishiga sabab, mulcha si a da qo‘llanilgan chi igan go‘ng
a qizilmiya chiqindisi qoldiqla ining ijobiy a’si i bo‘ldi. Baho gi bug‘doy
u ug‘la ning dala unu chanligi 71,3-69,0 oizni ashkil e di, bu ko‘ sa gich
nisba an mulchalanmaganda kam bo‘ldi. Shimoliy min aqala ning su anqis
bo‘lganligi uchun su esu sla idan oqilona oydalanish maqsadida yomg‘i la ib
sug‘o ish ishla i amalga oshi ildi.
Taj iba maydonidan biome ik bog‘lamla olinib, ahlil qilinganda bos i ib
sug‘o ganda a alash ekin “bug‘doy+beda” o‘simlik bo‘yi 83,8 sm, 1 m2 da umumiy
poyala soni 442 dona, mahsuldo poyala soni esa 333 dona hamda yomg‘i la ib
sug‘o ish exnologiyasi qollanilgan a alash ekin “bug‘doy+beda” esa o‘simlik
bo‘yi 84,3 sm, umumiy poyala soni 457 dona, mahsuldo poyala soni esa 339
donani ashkil e ganligi aniqlandi.
Olib bo ilgan aj iba na ijala iga ko‘ a, baho gi yumshoq bug‘doyning
“Janub ga ha i” na i biome ik ko‘ sa kichla i ahlil qilinganda asosiy ekin
“bug‘doy” ekilgan a ianda boshoq uzunligi 6,5 sm, boshoqdagi boshoqchala soni
9,0 dona, boshoqdagi donla soni 28,5 dona, bi boshoqdagi donla og‘i ligi 0,88
g , hosildo lik 29,4 s/ga, “bug‘doy+beda” a alash ekin a ian da boshoq uzunligi
6,6 sm, boshoqdagi boshoqchala soni 9,3 dona, boshoqdagi donla soni 29,5 dona,
bi boshoqdagi donla og‘i ligi 0,91 g , hosildo lik 31 s/gani ashkil qildi.
Tup oq a kibida biomassa miqdo ini ko‘pay i ish o qali up oq unumdo ligi
bilan bi qa o da mahsulo si a ini ham yaxshilash mumkin. Bu bo ada olib
bo ilgan aj ibala ga ayanadigan bo‘lsak up oqqa o‘simlik qoldiqla ini qoldi ish
o qali boshoqli don ekinla hosilining si a i yaxshilanadi.
Taj iba maydonidan baho gi bug‘doyning si a ko‘ sa gichla i labo a o iyada
ahlil qilinganda “bug‘doy” o’zi ekilgan a ian ida 1000 dona donning azni 37,4
g, donning na u asi 797 g/l, oqsilning miqdo i 16,2 %, kleyko ina miqdo i 27.6 %,
shishasimonlik da ajasi 76 % bo’lsa a alash ekin “bug‘doy+beda” si a da
ekilganda esa 1000 dona donning azni 37,7 g, donning na u asi 798 g/l, oqsilning
miqdo i 16,5 %, kleyko ina miqdo i 28,2 %, shishasimonlik da ajasi 76,5 % ni
ashkil qildi.
Almashlab ekish izimida yem-xashak si a ida ekiladigan beda o‘simligi
up oq mik o aunasi, izik-mexanik xossala ini a ag okimyo iy a kibini
yaxshilashda uchun up oqda biomassa xosil qilishda iq isodiy jiha dan yuqo i
295
sama ado likga ega bo‘lgan biologik melio an xisoblanadi. Beda qishloq
xo‘jaligida, biologik jiha dan oza bo‘lgan mahsulo ishlab chiqa ishda, alab
e iladigan up oqla ning unumdo lik a ekologik hola inini yaxshilashda muhim
ahamiya kasb e adi. Qola e sa, qishloq xo‘jaligida uyg‘unlashgan izimda ikki
omonlama, ya’ni dehqonchilik a cho achilik sohala i aoliya ini i ojlan i ish
uchun muhim manba hisoblanadi.
Bedaning bi inchi o‘ imi baho gi bug‘doy hosilini yig‘ib olish bilan bi ga 15
iyunda amalga oshi ildi. Bedaning ikkinchi o‘ imi 1 a gus da a uchinchi o‘ imi 10
sen ab da amalga oshi ildi. Beda hosildo ligini aniqlash uchun ha bi
paykalchala ning 3 a nuq asidan 1 m2 dagi beda o‘ ilib, ho‘l massasi, keyin esa
qu uq massasi aniqlandi. Anana iy bos i ib sug‘o ilgan a alash ekin
“bug‘doy+beda” ekilgan a ian ida ko‘k massa 1 o‘ imda 0,921 m2/kg, 2 o‘ imda
1,14 m2/kg, 3 o‘ imda 1,96 m2/kg, jami ko‘k massa 402,1 s/ga, qu uq massa 1
o‘ imda 0,203 m2/kg, 2 o‘ imda 0,250 m2/kg, 3 o‘ imda 0,69 m2/kg, jami qu uq
massa 114,3 s/ga, yomg‘i la ib sug‘o ish exnologiyasi qo‘llanilgan
“bug‘doy+beda” ekilgan a ian ida ko‘k massa 1 o‘ imda 0,947 m2/kg, 2 o‘ imda
1,32 m2/kg, 3 o‘ imda 2,07 m2/kg, jami ko‘k massa 433,7 s/ga, qu uq massa 1
o‘ imda 0,207 m2/kg, 2 o‘ imda 0,290 m2/kg, 3 o‘ imda 0,72 m2/kg, jami qu uq
massa 121,7 s/ga hosil aniqlandi.
Shimoliy min aqala da baho gi yumshoq bug‘doy (Janub ga ha i) 3 mln
dona/ga a beda (Ka akalpakskaya-15) 6 mln/ga me’yo la ida, a alash ekin
si a ida ekish na ijasida bug‘doyning o‘sib- i ojlanishiga beda a’si e maydi.
Taj iba izimidagi a alash ekin “bug‘doy+beda” anana iy bos i ib sug‘o ilgan a
yomg‘i la ib sug‘o ish exnologiyasi qo‘llanilgan a ian la i ko‘cha la soni 207 -
214 dona/m2, o‘simlik bo‘yi 83,8-84.3 sm, umumiy poyala soni 442-457 dona/m2,
mahsuldo poyala soni esa 333-339 dona/m2, hosildo lik 29,4-31 s/ga eng bo‘ldi.
Bedada 1 m2 da 98 dona, jami ko‘k massa 402,1-433,7 s/ga, jami qu uq
massa 114,3-121,7 s/ga ashkil qildi. Bi yillik beda up oqqa qoldi adigan
biomassa, ildiz a ang‘iz qoldiqla i a’si i na ijasida aj iba izimidagi mazku
a ian la da ko‘k massa a qu uq massa (pichan) hosildo ligi hamda up oqda
qoldi adigan o ganik massa miqdo i yuqo i bo‘lishi aniqlandi.
Xulosa. Shamol e oziyasiga uch agan sug‘o iladigan up oqla
unumdo ligini iklashda baho gi bug‘doy-bedani a alash ekinla si a da qo‘llash,
ijobiy na ijala ga e ishildi. De la siyasiga moyil up oqla da doimo ekin bilan
qoplashi up oq yuzasi il za achala ning uchu ilishiga o’sqinlik qildi, ikkilamchi
296
sho’ lanishning oldini olishda abiiy d enaj si a da ye os i sizo su la sa hini
pasay i ish bilan bi ga bug’lanishni kamay i gan. Baho da g’o’za ekishdan oldin
ayyo side a ekin si a da up oqqa ki i ish o qali up oqni o ganik qoldiq bilan
boyi ib, up oq s uk u asini iklashga a u alaza e men i ko’payishiga e ishiladi.
Адабиётлар:
1. Abdu axmono .N, Qo aye .A, Ye dashe a.G. “Tax ako’pi umani up oqla ining hozi gi
hol i a ula ni iklash yo’lla i.” Tup oqshunoslik a ag okimyo ilmiy ju nal. №2/2025. 26-
31 be .
2. Qo aye .A, Ye dashe a.G. “Shamol e oziyasiga uch agan sug’o iladigan up oqla ning
umumiy xossala i a melio a i hola i.” Ag okimyo himoya a o’simlikla ka an ini ilmiy-
amaliy ju nali. №3.[111], 2025. 140-144 be .
3. «Da la ye kadas ini yu i ish uchun up oq adqiqo la ini baja ish a up oq ka ala ini
uzish bo‘yicha yo‘ iqnoma» / Ye dan oydalanish, ye uzish a ye kadas i bo‘yicha
me’yo iy hujja la . – Toshken , 2009. – 51 b.
4. Доспехов Б.А. Методика полевого опыта. с основами статистической обработки
результатов исследований. -М.: Агропромиздат, 1985. -255 с
