307
УДK. 577.24
СУВ ТАНҚИСЛИГИ ШАРОИТИДА ЕТИШТИРИЛГАН ҒЎЗАНИНГ
НАВЛАРИ ВЕГЕТАТИВ АЪЗОСИГА ЭЛЕКТРОМАГНИТ
ТЎЛҚИНЛАР ОРҚАЛИ ТАЪСИР ЭТТИРИШ НАТИЖАСИДА АЙРИМ
БЕЛГИЛАР ЎЗГАРУВЧАНЛИГИ
З.Ю.Ибрагимова
б.ф.ф.д. (PhD), доцент в.в.б.
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537342
Аннотация. Мақолада сув танқислиги шароитида нав ва линия ўсимликларининг
ўсиш-ривожланиши ва айрим хўжалик белгилари ўзгарувчанлигига электромагнит
тўлқинлар таъсирини ўрганиш натижасида олинган изланишлар таҳлили келтирилган.
Олинган натижалар асосида нав ва линия ўсимликларининг ноқулай шароит ва экиш
олдидан паст частотали электромагнит тўлқинларга турли хилдаги жавоб реакциялари,
уларни гетероген ва гомоген популяцияларга тааллуқли эканлиги ёки уларнинг генотипик
ҳолатларига боғлиқлигидан далолат бериши аниқланди.
Калит сўзлар: генотип, генетик коллекция, ғўза, нав, линия, электромагнит
индукция, стресс, вегетация, ўзгарувчанлик.
Abs ac . The a icle p esen s an analysis o esea ch ob ained as a esul o s udying he
in luence o elec omagne ic wa es on he g ow h and de elopmen o plan a ie ies and lines
and he a iabili y o some economic ai s unde condi ions o wa e sca ci y. Based on he
ob ained esul s, i was es ablished ha he a ie ies and lines o plan s' a ious esponse
eac ions o un a o able condi ions and low- equency elec omagne ic wa es be o e sowing
indica e ha hey belong o he e ogeneous and homogeneous popula ions o depend on hei
geno ypic s a e.
Keywo ds: geno ype, gene ic collec ion, co on, a ie y, line, elec omagne ic induc ion,
s ess, ege a ion, a iabili y.
Кириш. Ноқулай шароит ғўза ўсимлигининг ўсиш-ривожланиши ва
ҳосилдорлигига салбий таъсир кўрсатади. Ўсимликларда бундай
шароитларда рўй берувчи физио-логик, биокимёвий ва генетик жараёнларни
ўрганиш муҳим ҳисобланиб, уларни ўрганиш асосида ўсимликларнинг
ноқулай шароитларга мослашган, касалликларга чидамли ва ҳосилдор
навларини яратиш имкони туғилади. Шунга кўра, пахта ҳосилдорлигини
ошириш ва унинг сифатини йўқотмаслик учун илмий асосга эга ёндашувлар
талаб этилиб, унга мувофиқ, стресс шароитга мослашувчан генотипларни
топиш ёки қўшимча усулларни қўллаш орқали чидамлилик хусусиятларини
ошириш билан боғлиқ бўлган муа-ммоларни ҳал этиш долзарб ҳисобланади.
Илмий манбаларда физик омиллар ёки муҳит омиллари ва улар билан
боғлиқ кўплаб морфологик, физиологик параметрларнинг ўзгаришига
тааллуқли хорижий ва маҳаллий муаллифларнинг маълумотлари мавжуд.
308
Лекин тадқиқотларнинг аксариятида омилнинг биологик объектга таъсир
механизмлари, генотип ва му-ҳит муносабатлари тўлиқ очиб берилмаган [1,
2, 5, 6, 7]. Шунга кўра, айрим хўжалик навлари ва генетик коллекциянинг
икки истиқболли линиясининг чигитигаЭМИ таъсир эттирган ҳолда, бўз
тупроқ шароитида ўсимлик белгилари ўзгарувчанлиги ва муҳит шароитига
мослашишда ЭМИнинг самарасини белгилаш аҳамиятлидир [3, 4].
Тадқиқотнинг мақсади. сув танқислиги шароитида нав ва линия
ўсимликларининг ўсиш-ривожланиши ва айрим хўжалик белгилари
ўзгарувчанлигига электромагнит тўлқинлар таъсирини ўрганишдан иборат.
Тадқиқот объекти ва услуби. Тадқиқот объекти сифатида
республикамизнинг бир нечта вилоят фермер хўжаликларида экилаётган
Султон, Ибрат навларидан фойдаланилди. Тажрибалар ЎзМУ қошидаги
“Ботаника боғи”даги “Генетика” кафедрасининг тажриба майдонида амалга
оширилди. Дала майдонининг гумус миқдори кам бўлган, аввалдан суғориб
келинадиган бўз тупроқли, гранулометрик таркибига кўра ўртача қумоқли
бўлиб, сизот сувлари чуқур (10,0 ва ундан ортиқ метр) жойлашган. Ер
рельефи бироз нишабли, шўрланмаган, табиий равишда оқпалак
(вертициллез) касаллиги билан зарарланган. Чекланмаган дала нам сиғими
(ЧДНС) -22,5% га тенг. Меъёрий шароитда суғориш 1-2-1 чизма ва сув
танқислиги шароитида эса 1-1-0 чизмага биноан юзага келтирилди.Вегетация
даврининг гуллаш босқичида Султон, Ибрат навлари ва Л-4112, Л-
452линияларининг тажриба вариант ўсим-ликларининг вегетатив аъзосига 4
Гц (10мкТл) частотали ЭМИ қурилмаси ёрдамида 10 кун мобайнида ишлов
берилиб, ишлов беришдан олдинги ва ишловдан сўнг ҳамда 3-босқич етилиш
даврида ўсиш ва ривожланишга кўра ҳисоботлар амалга оширилиб, назорат
ва тажриба вариант ўсимликларининг кўрсаткичлари таҳлил қилинди.
Тадқиқот натижалари ва таҳлили. Ўсимликларнинг гуллаш давридаги
асосий поясининг узунлигига кўра сезиларли тафовут меъёрий шароитда
Ибрат нави (Н-57,5±2,11см.; Т-67,4±1,91 см; Ф-9,9); Т-81,3±2,14 см; Ф-1,0),
сув танқислиги шароитида ривожланган Султон (Н-56,3±1,86 см.; Т-
62,6±2,15 см; Ф-6,3) ўсимликларида назорат вариант ўсимликларига нисбатан
тажриба вариант ўсимликларининг устунлиги сезилди. Асосий поядаги
бўғинлар сонига кўра, меъёрий шароитда Султон нави Н-18,6±0,29; Т-
19,1±0,33, қийматлар кузатилган бўлса, сув танқислиги шароитида эса
Султон навида Н-17,3±0,27; Т-17,8±0,29 қийматлари кузатилди. Ўрганилган
белгига кўра, назорат вариант ўсимликларининг тажриба вариант
309
ўсимликларига нисбатан устунлик қилиши ҳар иккала (меъёрий ва сув
танқислиги) шароитда ҳам Ибрат навида кузатилмади.
Вегетатив аъзосига ЭМИ таъсир эттирилган нав ва линияларнинг
гуллаш давридаги асосий поя узунлиги кўрсаткичлари
Материал
лар
Асосий поянинг узунлиги х ± m(см)
Меъёрий шароит
Сув танқислиги
Н
Т
Ф
Н
Т
Ф
Султон
71,41±1,67
71,62 ±2,31
0,3
56,37 ± 1,86
62,65 ± 2,15
6,3
Ибрат
57,54±2,11
67,43 ± 1,91
9,9
47,82 ± 1,94
48,28 ± 1,89
0,4
Хулосалар. Асосий поядаги бўғинлар ва ҳосил шохларининг сонига
кўра, тажрибанинг назоратга нисбатан устунлиги Султон нави, Л-4112 ва Л-
452 линия ҳисобига ҳал бўлгани ҳолда, аксинча ҳолат Ибрат навида
кузатилди. Нав ва линия ўсимликларининг ноқулай шароит ва экиш олдидан
паст частотали электромагнит тўлқинларига турли хилдаги жавоб
реакциялари, уларни гетероген ва гомоген популяцияларга тааллуқли
эканлиги ёки уларнинг генотипик холатларига боғлиқлигидан далолат
беради.
Манба ва адабиётлар:
1. Кушаренко М.Д. Экзогенная регуляция водообмена, засухо и морозоустойчивости
растений. – Кишинев: Штиинса, 1990. – 123 с.
2. Крупнов В. А. Засуха и селекция пшеницы: системный подход // С.-х. биология. – 2011.
– № 1. –С. 12-24.
3. Лукянова С.В. Действие электромагнитных полей с различными характеристиками
навсхожесть семян хлопчатника / С.В. Лукянова, А.К. Тонких, А.А. Бекмухамедов, С.У.
Ибрагимхаджаев // Вестник НацУУз. –2016. – № 3/1. – С. 82-85.
4. Мусаев Д.А. Изучение физиологических параметров водного баланса растений у линий
и сортовгенетической коллекции хлопчатника в разных условиях водоснабжения / Д.А.
Мусаев, С.М. Набиев, Ш. Турабеков, С.У. Ибрагимхаджаев, М.М. Эргашев, А.К.
Рахимов // Вестник НацУУз. – 2014. – № 3/1. – С. 36-39.
5. 5.Набиев С.М., Абуховская А.П., Хегай Е.В. Влияние водного стресса на
морфобиологические признакихлопчатника // Узб. биол. журнал. – 2006. – № 5. – С. 60-
69.
6. Adamo skaya V.G., Molodchinko a A.A., Pop S.P. Ac i i y o kell lec ions and ni a e
educ i in maizeseedlings unde he a ec o wa e de ici and hype he mia // Physiology
and biochemis y o he cul . Plan s. –2010. – No. 42 (4). – Рр. 331-338.
7. Ib agimo a Z.Yu. E ec o Elec omagne ic Field on C op B anches Du ing Flowe ing
Pe iods o Co on Unde No inal and Wa e De ici Condi ions. Texas Jou nal o
Mul idisciplina y S udies ISSN NO: 2770-0003. h ps://zienjou nals.com Da e o
Publica ion: 08-03-2023. Volume 18. 24-26 P.