310
UO‘K:633.511+ 631.53.03
ǴAWASHANÍŃ ÓSIWI HÁM RAWAJLANÍWÍNA TÚP SANLARÍNÍŃ
TA’SIRI
Ayekee Aybek U ebeko ich
Qa aqalpaqs an awıl xojalıǵı hám ag o exnologiyala ins i u i
Tu dimu a o a Azada Sapa imbe o na
Ag onomiya 1- ku s s uden
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537347
Anno a siya. Usı maqalada ǵawashanıń ósiwi hám awajlanıwına onıń úp sanla ınıń
ási i úy enildi. Táji iybele ná iyjesinde há ú li úp sanla ı qaldı ılǵanda ǵawashanıń bas
paqal biyikligi, miywe shaqala ı hám gó ekle sanı hámde ola dıń awajlanıwında unamlı
ózge isle baqlandı. Ize lewle ná iyjesinde, ha ú li úp sanı qaldı ılǵanda ǵawashanıń
zú áá lilik po ensialı joqa ı bolıp, ósimlikle diń adap i qásiye le i a adı. Ná iyjede, azıq
ejimle in op imallas ı ıw ek ǵana ósimlikle diń op imal ósiwi hám awajlanıwın áminleydi,
bálkim zú áá lilik i u aqlı ası ıwda da zá ú ag o exnologiyalıq iláj sıpa ında usınıs e iledi.
Gil sózle . Ǵawasha, úp sanı, azıq ejimi, ósiw, awajlanıw, bas paqal, miywe
shaqala ı, gó ek.
Abs ac . This a icle in es iga es he e ec o he numbe o shoo s on he g ow h and
de elopmen o melon plan s. Expe imen al esul s demons a ed ha main aining di e en
numbe s o shoo s led o a o able changes in he main s em heigh , numbe o lowe s and
ui s, as well as hei de elopmen . The esea ch e ealed ha a ying he numbe o shoo s
inc eases he p oduc i e po en ial o melon plan s and enhances hei adap i e cha ac e is ics.
Consequen ly, op imizing nu ien egimes no only ensu es op imal plan g ow h and
de elopmen bu also se es as an essen ial ag onomic measu e o achie ing sus ainable yield
imp o emen .
Key wo ds. Co on, numbe o seedlings, g ow h, de elopmen , main s em, ui b anch,
co on ui .
Ki isiw. Búgingi kúnde awıl xojalıq eginle in azıqlandı ıwda mine al
óginle diń bahası qımba lap ba ıwı hám ola dı uzaq an asıw qıyınshılıqla ına
baylanıslı bi az mashqalala payda bolıp a ı . Ǵawashanı azıqlandı ıwda awıl
xojalıǵında mine al óginle den paydalanıwdı úp sanı menen baylanıs ı ıp
op imallas ı ıw paydalanıw maqse ke muwapıq.
Qa aqalpaqs an Respublikasinday, awı eks imal qu ǵaqshıl sha aya a,
sonday-aq opı aq qu amında gumus muǵda ı kem bolǵan jaǵdayda awıl xojalıq
eginle ine azıq ejimin op imallas ı ıw ushın úp sanla ınıń op imal sanın belgilew
alap e iledi. Sebebi ósimlikle diń ósiwi hám awajlanıwı ushın há bi úpke
biologiyasına baylanıslı azıqlıq za la (mak o hám mik oelemen le di alap e edi).
H.Yusupo ıń [5; 7-8-b.] ay ıp ó iwinshe, ǵawashanı 60x20x1 sis emasında
jaylas ı ılıp egilgende «S-8294» hám «Sul an» so la ında bi inshi e imde kóp
311
pax a e ip alındı hám ulıwma ónim kó se kishle ide joqa ı boldı. Usı egiw
sxemasında azo 200 kg/ga hám os o 120 kg/ga muǵda ında ógin be ilgen
joqa ıda belgilengen je ilgen ú le diń há gó eginde pax a salmaǵı 4,8-7,2 g ,
60x15x1 á ip e - 4,9-6,0 g ammdı qu aǵan bolsa, óginle joqa ı p ocen e (N250,
P150 kg/ga) salınǵanda iyisli ú de 5,0-6,9 hám 5,3-5,9 g ammdı qu aǵanlıǵı
anıqlanǵan.
Andijan wálaya ı sha aya ında alıp ba ılǵan ize lew ná iyjele ine kó e, bi
ǵó ek egi pax a salmaǵı ba lıq ǵawasha so la ında shı pıw ó ke ilmegen
a ian la da pax a salmaǵınıń azayıp ba ǵanlıǵı anıqlandı. Eń joqa ı kó se kishle
“ÓzPITI-201” ǵawasha so ınan alınıp, bunda nál qalıńlıǵı 80-90 mıń úp/ga
qaldı ılǵanda onnıń 15-16 ónim shaqasında shı pıw ó ke ilgen a ian ında bi
ǵó ek egi pax a salmaǵı 5,6 g. dı qu adı. Bı aq úy enilip a ı ǵan “Andijan-35”
ǵawasha so ın 100-110 mıń úp/ga qaldı ılǵan onda “ÓzPITI-201” ǵawasha
so ına salıs ı ǵanda 13-14 ónim shaqasında shı pıw ó ke ilgen a ian a 0,2 g.ga
a ıq bolǵanlıǵı gúze ilgen [2; 15-16-b.].
Sh.Salomo , Y.Muhammado la dıń [4; 3-5-b.] alıp ba ılǵan úsh jıllıq a ız
áji iybele ine iyka lanıp gek a ına eo iyalıq nál qalıńlıǵı 90-100 mıń úp bolǵan
a ian la da, hakıyka ında da 90,9-93,5 mıń úp nál alınıp, hasılda lıq 34,4 c/ga ǵa
shekem, 120-140 mıń úp/ga nál qalıńlıǵında bolsa haqıyqa an da 114,1-119,2 mıń
úp nál alınıp 36,8 c/ga ónim alıwǵa e isildi. Ulıwma ó ke ilgen a ız
áji iybele inde eń jaqsı kó se kishle ǵawasha 80x40 sm qa a a alıǵındaǵı a 40
sm a alıqqa eki e islew be ilgen a ian a gúze ilip, opı aq ag o izik-
ag oximiyalıq qásiye le iniń jaqsılanıwı, amı sis emasınıń no masında
qáliplesiwi, ósiw hám awajlanıwı jaqsılanıp ónim elemen le iniń kóbeyiwi
gúze ilip, 60 sm ga salıs ı ǵanda qosımsha 3,7 c/ga hasılda lıq a qanlıǵı
anıqlanǵan.
Sonday e ip, Qa aqalpaqs an sha aya ında há ú li úp sanla ınıń ǵawashaǵa
ási in e eń úy eniw ilimiy hám ámeliy á ep en ak ual esaplanadı.
Ma e ialla hám uslubla . Ilim ize lew jumısla ı 2022-2023 jılla da
Qa aqalpaqs an Respublikası o aylıq aymaǵındaǵı Xojeli ayonı “Aq al ın” APJ
aymaǵındaǵı “O azımbe a a” e me xojalıǵında alıp ba ıldı. Táji iybe 9 a ian 4
qay alamadan iba a .
Ǵawashanıń ósiwi hám awajlanıwı “Методика проведения опытов с
хлопчатником” (Tashken , 1983) [3; 246-b.] hám “Dala aj ibasini o‘ kazish
uslubla i (Tashken , 2007)” [1; 145-b.] me odikalıq qollanbala ınan paydalanǵan
halda anıqlandı. Fenologiyalıq baqlaw jumısla ı hám maǵlıwma la dı oplaw iyun,
iyul, a gus hám sen yab ayla ınıń bi inshi sánesinde alıp ba ıldı.
312
Ná iyjele . Biz áji iybe a ızında mine al óginle , úp sanı hám
bios imulya o la dıń ǵawashanıń ósiwi hám awajlanıwına ási in anıqlaw
maqse inde ize lewle alıp ba dıq. Bunda ósimlik biyikligi, miywe shaqala hám
gó ekle sanı esapqa alındı.
2022-jılı 1-iyulǵa ósimlik bas paqal biyikligi 39,0-54,5 sm bolıp, bunda ek
mine al óginle menen azıqlandı ılǵan 1-2 a ian la da 41,5-43,0 sm, 3-4
a ian la da 40,5-46,5 sm, mine al óginle di N200 P140 K100 hám N250 P175
K125 kg/ga qollanılǵan 5-6 a ian la da 44,5-50,0 sm hám mine al ógindi N250
P175 K125 kg/ga jáne buǵan qosımsha bios imulya o “Fi o ak” 2, 4 hám 6 l/ga
bi gelik e qollanılǵan 7-9 a ian la da 54,5-58,5 sm boldı.
1-a gus a alıp ba ılǵan baqlawla ımızda, ósimlik bas paqal biyikligi
a ian la boyınsha o asha 77,5-94,6 sm, miywe shaqala sanı 10,5-14,0 dana hám
gó ekle sanı 4,5-8,6 dana boldı. Bunda ek mine al óginle qollanılǵan 1 hám 2
a ian la da ósimlik biyikligi 78,0-87,5 sm, miywe shaqala sanı 11,5-12,5 dana
hám gó ekle sanı 5,0-5,6 dana, ek o ganikalıq óginle diń ózi qollanılǵan 3 hám 4
a ian la da iyislisinshe: 78,5-88,0 sm, 12,3-13,5 dana hám 5,5-6,0 dana boldı.
Mine al óginle di N200 P140 K100 kg/ga hám N250 P175 K125 kg/ga
qollanılǵan 5-6 a ian la da ósimlik bas paqal biyikligi 78,0-89,5 sm, miywe
shaqala sanı 12,5-13,4 dana hám ǵó ekle sanı 5,5-7,0 dana boldı. Mine al N250
P175 K125 kg/ga hám bios imulya o 2, 4 hám 6 l/ga muǵda da bi gelik e
qollanılǵan 7-9 a ian la da bul kó se kishle iyislisinshe: 89,5-92,5 sm, 13,5-14,0
dana hám 7,0-8,0 dana boldı. Bunda 8-9 a ian la da qollanılǵan ilajla basqa
a ian la daǵıǵa qa aǵanda joqa ı boldı.
1-sen yab jaǵdayında alınǵan maǵlıwma la da ósimlik bas paqal biyikligi
ózge issiz qalǵanı, miywe shaqala hám gó ekle sanla ınıń a qanlıǵın kó iwge
boladı. Ósimlik bas paqal biyikligi a ian la boyınsha o asha 78,0-95,0 sm,
miywe shaqala sanı 12,0-14,5 dana hám gó ekle sanı 7,0-15,5 dana boldı.
Ǵawasha úp sanı 100 mıń bolıp, azo ı N150, 200 hám 250 kg/ga be ilgende
miywe shaqala sanı 12,0-13,0 dana hám gó ekle sanı 7,0-8,0 dana boldı. Túp sanı
120 mıń bolıp, N150, 200 hám 250 kg/ga bolǵan a ian la da miywe shaqala sanı
13,0-14,5 dana hám ǵó ekle sanı 10,5-15,5 dana boldı.
Juwmaq hám usınıs. Mine al óginle N250 P175 K125 kg/ga hám
bios imulya o dı 2, 4 hám 6 l/ga esabınan bi gelik e qollanılǵan a ian a basqa
a ian la ǵa salıs ı ǵanda ǵawashanı ósiwi hám awajlanıwı joqa ı bolǵanlıǵı
baqlandı. Usı a ian la ishinde bios imulya o dı 2 l/ga esabınan qollanılǵanǵa
qa aǵanda onı 6 l/ga esabınan qollanıw sebepli miywe shaqala sanı 1,5 danaǵa
hám gó ekle sanı 1 danaǵa zıya bolǵanlıǵı anıqlandı.
313
Paydalanılǵan ádebiya la
1. Dala aj ibasini o‘ kazish uslubla i (O’zPITI). -Tashken . 2007. B. 145.
2. Komilo R. Pax ashılıq ǵawasha so la ında ú li nál qalıńlıǵı hám shı pıw múdde le iniń
gó ek egi pax a salmaǵına ási i. Ag o ilm ju nalı. A nawlı san (82). B. 15-16.
3. Методика полевых опытов с хлопчатником. (Пятое изд. доп. СоюзНИХИ) - Ташкент.
1981. С. 246.
4. Salomo Sh., Muhammado Y. Pax a ónimda lıǵına qa a a alıǵınıń ási i. Ag o ilm ju nalı.
2020, 3 (73)-san. B. 3-5
5. Yusupo H. Jańa pe spek i alı ǵawasha so la ınıń ónimda lıǵına nál qalıńlıǵı hám ógin
no mala ınıń ási i. Ag o ilm ju nalı. 2022, 3(81). B. 7-8.
