352
UO‘K: 633.511+ 631.582
ǴAWASHANÍŃ ZÚRÁÁTLIGINE VERMIKOMPOST HÁM
ORGANIKALÍQ TÓGINLERDIŃ TÁSIRI
Ka libae Jamshid Ra ael ulı,
Magis an
Ismailo Uzaqbay Embe geno ich,
A.x.i.d., p o esso
Zina dino Kamala diyin Mnaja din ulı,
assis en oqı ıwshı
Qa aqalpaqs an awıl xojalıǵı hám ag o exnologiyala ins i u ı.
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537492
Anno a siya. Usı maqalada ǵawashanıń zú áá ligine e mikompos hám o ganikalıq
óginle diń ási i úy enildi. Ize lewle ná iyjesinde, o ganikalıq ógin hám e mikompos la dı
sú im as ına qollanılǵanda ǵawashanıń zú áá lilik po ensialı joqa ı bolıp, ósimlikle diń adap i
qásiye le i a adı. Ná iyjede, ósimlikle diń ósiwi hám awajlanıwın unamlı ási e ip qalmas an,
bálkim zú áá lilik i u aqlı ası ıwda da zá ú ag o exnologiyalıq iláj sıpa ında usınıs e iledi.
Gil sózle . Ǵawasha, úp sanı, azıq ejimi, gó ek, zú áá lilik.
Аннотация. В данной статье изучено влияние вермикомпоста и органических
удобрений на урожайность хлопчатника. Результаты исследований показали, что
применение органических удобрений и вермикомпоста под вспашку повышает потенциал
урожайности хлопчатника и усиливает адаптивные свойства растений. Таким образом,
их использование не только положительно влияет на рост и развитие растений, но и
является важным агротехнологическим мероприятием для стабильного повышения
урожайности.
Ключевые слова. Хлопчатник, густота стояния растений, система питания
растений, хлопковая коробочка, урожайность.
Abs ac . In his s udy, he e ec o e micompos and o ganic e ilize s on co on yield
was in es iga ed. The esea ch esul s showed ha he applica ion o o ganic e ilize s and
e micompos unde deep plowing inc eased he yield po en ial o co on and enhanced he
adap i e cha ac e is ics o he plan s. Consequen ly, hei use no only posi i ely in luences he
g ow h and de elopmen o plan s bu also se es as an impo an ag o echnological measu e
o achie ing s able yield imp o emen .
Key wo ds. Co on, numbe o seedlings, nu ien egime, co on boll, yield.
Ki isiw. Ózbekis an Respublikası P eziden iniń 2019-jıl 18-ma aǵı
“Sha washılıq a maǵın jánede awajlandı ıw hám qollap-quwa law is-ilájla ı
haqqındaǵı” qa a ında ilimiy ize lew ins i u la ı sha wa malla ı ushın oyımlı azıq
bola uǵın júwe i hám mákke so la ın ja a ıw, ola dıń supe eli a hám eli a so la ın
islep shıǵa ıwshı uqımge shilik xojalıqla ın shólkemles i iw belgilengen. Bunnan
353
ısqa ı, ola dıń je is i iw ag o exnikasın islep shıǵıw, ayonlas ı ıw hám e me
xojalıqla ına engiziwdi jolǵa qoyıw boyınsha waziypala be ilgen.
Sońǵı waqı la ı espublikamızdıń egislik je le iniń sho lanıw dá ejesiniń
joqa ılap ba ıwına baylanıslı sho ǵa hám qu ǵaqshılıqqa shıdamlı o -jem eginle diń
egislik maydanla ın keńey iw úlken áhmiye ke iye. Bunday egin xalqımızǵa
áyyemgi waqı la dan anıs júwe i ósimligi bolıp esaplanadı.
D.Edenbae ıń [3; 12-14-b.] maǵlıwma la ına qa aǵanda, aq júwe iniń e e
pise so ın Qa aqalpaqs an hám Xo ezm oblas la ında egip kó gende 105-110
kúnde pisedi, shińgi iginiń boyı 180-200 sm ge je edi, bası iymek, ıǵız, dáni aq,
o asha i ilik e, gek a ına 45-55 cen ne dán zú áá in hám 350-400 cen ne kók
shińgi ik alıw múmkinligin ay ılǵan.
Qa aqalpaqs an aymaǵında je is i ilgen júwe i ózine án ózgeshelikle ge iye.
Joqa ı suw esu sla ı az ámiyinlengen aymaqla da da egiledi. Tiyka ınan
júwe iniń aq júwe i hám qa a júwe i so ı kóbi ek egiledi. Sebebi aq hám qa a
júwe i unında júdá kóp mik o hám mak o elemen le hám de i aminle ba bolıp,
usı maqalada usı júwe i unın nan hám nan ónimle in islep shıǵa ıwda ola dı júwe i
uni menen bayı ıw iyka ınan aq júwe i haqqında maǵlıwma la be ilgen [1; 12-16-
b., 5; 21-25-b., 6; 232-238-b.].
Sonday e ip, Qa aqalpaqs an sha aya ında e mikompos hám o ganikalıq
óginle diń júwe ige ási in e eń úy eniw ilimiy hám ámeliy á ep en ak ual
esaplanadı.
Ma e ialla hám uslubla . A ız áji iybesi 2023-2024 jılla ı Qanlikól ayonı
«Naw ız» APJ aymaǵındaǵı “Bay ambae Shax ux” e me xojalıǵı a ızında alıp
ba ıldı. Táji iybede e mikompos , o ganikalıq hám mine al óginle diń júwe iniń
ósiwi, awajlanıwı hám dán zú áá ine hám opı aq aǵı azıqlıq za la ǵa ási i
anıqlandı.
Táji iybe a ızı opı aqla ı o laqlı-allyu ial, sho langan, mexanikalıq qu amı
o a qumaq, je as ı izey suwla ı 1,5-2,0 me a alıǵında jaylasqan, ha jılı qay a
sho lanıw sebepli sho juwıladı. Táji iybe a ızı 10 a ian , 3 qay alamadan iba a
bolıp, bi ya us a sis emalı usılda jaylas ı ıldı. Ha bi delyanka-bólekshele i 8
qa a dan, qa a a alıǵı 60 sm, ha bi delyanka ulıwma maydanı 240 m2 ı esaplı
qa a la 120 m2 ı qu aydı. Táji iybe a ian ı maydanı 240 m2 (50 m x 4,8 m=240
m2), esapqa alıw maydanı 120 m2, áji iybe a ızınıń ulıwma maydanı 7200 m3 ı
qu adı.
Ize lewle de “Методика проведения опытов с хлопчатником” (Tashken ,
1983) [4; 246-b.] hám “Dala aj ibasini o‘ kazish uslubla i (Tashken , 2007)” [2;
145-b.] me odikalıq qollanbala ınan paydalanıldı.
354
Ná iyjele . Biz áji iybede júwe iniń dán zú áá ligi boyınsha 3 qay alama
hám 10 a ian anda ósimlikle diń dáni o ıp alındı hám óz aldına esaplaw jumısla ı
alıp ba ıldı. Alınǵan zú áá maǵlıwma la ı boyınsha eń ómen kó se kish
qadaǵalawshı yaǵnıy hesh qanday o ganikalıq hám mine al óginle qollanılmaǵan
a ian a baqlanıp gek a ına o asha 30,5 sen ne di qu adı.
Al ek mine al ógin qollanılǵan 2- a ian a o asha a ian a gek a ına 33,0
sen ne hasıl alınıp, bul qadaǵalawshı a ian qa salıs ı ǵanda 2,5 sen ne
qoshımsha zú áá alıwǵa e isildi. Tek gek a ına 20 onna o ganikalıq ógin
qollanılǵan 3- a ian a gek a ınan o asha 32,0 sen ne , salıs ı malı qosımsha 1,5
sen ne , ek gek a ına 10 onna e mikompos qollanılǵan 4- a ian a gek a ınan
31,5 sen ne hasıl alınıp, bul qadaǵalawshı a ian qa salıs ı malı 1,0 senne ónim
alındı.
Júwe iniń dán zú áá ligi, s/ga
(2023-2024 jj.)
Va ian la
Qay alama
O asha
Pa qı,
±
I
II
III
1
30,5
32,5
28,5
30,5
00
2
33,5
33,0
32,5
33,0
2,5
3
35,0
29,0
32,0
32,0
1,5
4
29,5
32,5
32,5
31,5
1,0
5
35,0
34,0
36,0
35,0
4,5
6
41,0
37,0
40,5
39,5
9,0
7
39,0
42,0
40,5
40,5
10,0
8
34,0
36,0
38,0
36,0
5,5
9
36,0
37,5
39,0
37,5
7,0
10
41,0
38,0
38,0
39,0
8,5
O ganikalıq ógin gek a ına 10, 15 hám 20 onna qollanılǵan 5-6-7
a ian la da gek a ınan o asha 35,0-40,5 sen ne ónim alınıp, bul qadaǵalaw
a ian qa salıs ı ǵanda 4,5-10,0 sen ne ónim alındı.
Ve mikompos ı gek a ına 5, 10 hám 20 onna qollanılǵan 8-9-10
a ian la da gek a ınan o asha 36,0-39,0 sen ne ónim alınıp, bul qadaǵalawshı
a ian la ǵa salıs ı ǵanda 5,5-8,5 sen ne ónim alındı. Táji iybede alınǵan eń
joqa ı kó se kish 6-7 a ian la da baqlanıp, ola gek a ınan o asha 39,5-40,5
sen ne ónim alındı, bul qadaǵalaw a ian qa salıs ı ǵanda 9-10 sen ne
qoshımsha ónim alındı.
Juwmaq hám usınıs. Zú áá lik kó se kishle i boyınsha áji iybede alınǵan
eń joqa ı kó se kish gek a ına 15 hám 20 onnadan o ganikalıq ógin qollanılǵan 6-
355
7 a ian la da baqlanıp, ola gek a ınan o asha 39,5-40,5 sen ne ónim alındı, bul
qadaǵalaw a ian qa salıs ı ǵanda 9-10 sen ne qoshımsha ónim alındı.
Táji iybe ná iyjele i boyınsha e mikompos qollanılǵan a ian la ǵa
salıs ı ǵanda gek a ına 15 hám 20 onnadan qa amaldıń shi igen qıyı qollanılǵan
a ian la da opı aq ónimda lıǵı hám zú áá lilik a qanlıǵı anıqlandı.
Paydalanılǵan ádebiya la
1. A abaye a X.N., Xudayqulo J.B. “O’simlikshunoslik” Toshken -2018, -B. 12-16.
2. Dala aj ibasini o‘ kazish uslubla i (O’zPITI). -Tashken . 2007. B. 145.
3. Edenbae D. Qa aqalpaqs an júwe isi. Nókis. Qa aqalpaqs an. 1991 j. –B. 12-14.
4.Методика полевых опытов с хлопчатником. (Пятое изд. доп. СоюзНИХИ) - Ташкент.
1981. С. 246.
5. No maxma o R., Pa daye Ǵ.Y., Ismoilo Sh.I. “Oziq-o qa mahsulo la i ekspe izasi
obiek la i” Toshken -2019, -B. 21-25.
6. Tu suno S., Muqimo Z., No inboye B. “Donni saqlash a das labki ishlash exnologiyasi”
T oshken -2019, -B. 232-238.
