367
UO‘K: 633.511+ 631.5
TOPÍRAQTÍŃ AZÍQ ELEMENTLER DINAMIKASÍNA VERMIKOMPOST
HÁM ORGANIKALÍQ TÓGINLERDIŃ TÁSIRI
Tu dımu a o a Azada Sapa ımbe o na,
“Ag onomiya” álim baǵda ı 2-ku s s uden
Zina dino Kamala diyin Mnaja din ulı,
assis en oqı ıwshı
Qa aqalpaqs an awıl xojalıǵı hám ag o exnologiyala ins i u ı.
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537525
Anno a siya. Usı maqalada e mikompos hám o ganikalıq óginle diń opı aq ıń azıq
elemen le dinamikasına ási i úy enildi. Ize lewle ná iyjesinde, o ganikalıq ógin hám
e mikompos la dı sú im as ına qollanılǵanda, ola dıń opı aq aǵı azo , os o hám kaliydiń
ulıwma hám há eke sheń muǵda la ına hámde gumus muǵda la ına unamlı ási e kenligi
anıqlandı. Ná iyjede, ósimlikle diń ósiwi hám awajlanıwın unamlı ási e ip qalmas an, bálkim
zú áá lilik i u aqlı ası ıwda da zá ú ag o exnologiyalıq iláj sıpa ında usınıs e iledi.
Gil sózle . Ǵawasha, azıq ejimi, azo , os o , kaliy, gumus, opı aq ónimda lıǵı.
Аннотация. В данном исследовании изучено влияние вермикомпоста и
органических удобрений на динамику питательных элементов почвы. В результате
установлено, что внесение органических удобрений и вермикомпоста под вспашку
положительно влияет на общее и подвижное содержание азота, фосфора и калия, а
также на содержание гумуса в почве. Следовательно, их использование способствует не
только улучшению роста и развития растений, но и является важным
агротехнологическим приёмом для устойчивого повышения урожайности.
Ключевые слова. Хлопчатник, питательный режим, азот, фосфор, калий, гумус,
плодородие почвы.
Abs ac . In his s udy, he e ec s o e micompos and o ganic e ilize s on he
dynamics o soil nu ien elemen s we e in es iga ed. The esul s showed ha he applica ion o
o ganic e ilize s and e micompos unde plowing posi i ely in luenced he o al and a ailable
con en s o ni ogen, phospho us, and po assium, as well as he humus con en in he soil.
Consequen ly, hei use no only had a a o able e ec on plan g ow h and de elopmen bu
also se ed as an impo an ag o echnological measu e o ensu ing s able yield imp o emen .
Key wo ds. Co on, nu ien egime, ni ogen, phospho us, po assium, humus, soil
e ili y.
Ki isiw. Júwe i jáhán diyqanshılıǵınıń eń áyyemgi eginle inen bi i bolip
esaplanadı. FAO maglıwma la ına qa aganda, há jili jáhánde júwe i 47-50 mln.
gek a maydanǵa egiledi. AQSH a dán ushın egilgen maydanı 5,2 mln. gek a dan
kóbi ek. Aq júwe i (A ika so gosı) bolsa házi gi Ózbeks an aymaǵında e amızdan
2,5-3,0 mıń jıl aldın egilgen. Dúnyada júwe i egin maydanı jaǵınan biyday, salı,
mákke hám a padan keyin u adı. Onıń eginle i iyka ınan Aziyada (49-50%) hám
368
A ikada (32-33%) jaylasqan, Ame ika ma e iginde 15%, A s aliya hám
E opada ek 2-3% i qu aydı.
Topı aqla ı sho zonala da Qa aqalpaqs an Respublikası, Xo ezm, Buxa a,
Nawayı, Sı dá ya, Jizzax wálaya la ında júwe i hám a paga salıs ı ganda joqa ı
ónim be edi. Aq júwe iniń dáni O aylıq Aziya xalıqla ı sonıń ishinde, Ózbeks anda
da ekinshi je júzilik u ısqa shekem hám 1950-jılla ǵa shekem iyka ǵı azıq-awqa
eginle inen bi i esaplanǵan [3; 53-55-b.].
Sho langan opı aqla da júwe i, sudan shóbi hám jońıshqanı a alas ı ıp egiw
maqul. Mákke, júwe i, soya, sudan shóbi, jońıshqa sıyaqlı eginle diń xojalıq jaq an
ja amlılıǵın bahalawda ola dı a alas egilgen maydanla da joqa ı ónimda lıq hám de
há gek a esabınan jıynap alına uǵın belok eń kóp bolǵan múdde le in ańlap alıw
áhmiye li ekenligi ilimpazla á epinen ay ılıp ó ilgen [2; 337-343-b.].
Sonday e ip, Qa aqalpaqs an sha aya ında e mikompos hám o ganikalıq
óginle diń júwe ige ási in e eń úy eniw ilimiy hám ámeliy á ep en ak ual
esaplanadı.
Ma e ialla hám uslubla . A ız áji iybesi 2023-2024 jılla ı Qanlikól ayonı
«Naw ız» APJ aymaǵındaǵı “Bay ambae Shax ux” e me xojalıǵı a ızında alıp
ba ıldı. Táji iybede e mikompos , o ganikalıq hám mine al óginle diń júwe iniń
ósiwi, awajlanıwı hám dán zú áá ine hám opı aq aǵı azıqlıq za la ǵa ási i
anıqlandı.
Táji iybe a ızı opı aqla ı o laqlı-allyu ial, sho langan, mexanikalıq qu amı
o a qumaq, je as ı izey suwla ı 1,5-2,0 me a alıǵında jaylasqan, ha jılı qay a
sho lanıw sebepli sho juwıladı. Táji iybe a ızı 10 a ian , 3 qay alamadan iba a
bolıp, bi ya us a sis emalı usılda jaylas ı ıldı. Ha bi delyanka-bólekshele i 8
qa a dan, qa a a alıǵı 60 sm, ha bi delyanka ulıwma maydanı 240 m2 ı esaplı
qa a la 120 m2 ı qu aydı. Táji iybe a ian ı maydanı 240 m2 (50 m x 4,8 m=240
m2), esapqa alıw maydanı 120 m2, áji iybe a ızınıń ulıwma maydanı 7200 m3 ı
qu adı.
Ize lewle de “Методика проведения опытов с хлопчатником” (Tashken ,
1983) [4; 246-b.] hám “Dala aj ibasini o‘ kazish uslubla i (Tashken , 2007)” [1;
145-b.] me odikalıq qollanbala ınan paydalanıldı.
Ná iyjele . Búgingi kúnde opı aq ónimda lıǵın saqlaw, u aqlı a ı ıp ba ıw
ushın, eginle di almaslap egiw, i igaciya hám samal e oziyasınan saqlaw,
sho lanıwdıń aldın alıw, je le diń melio a i lik jaǵdayın jaqsılaw sıyaqlı bi qa a
ag o adbi le awıl xojalıǵında keshik i ip bolmay uǵın áhmie li mashqalala ı hám
wazıypala ına aylandı.
369
Ó ke ilgen ize lewle de qollanılǵan e mikompos hám o ganikalıq
óginle diń opı aq ónimda lıǵına ú lishe ási e iwi anıqlandı.
Alınǵan maǵluwma la ǵa qa aǵanda, áji iybe baslanıwınan aldın 2022-jılı
jazında azıqlıq za la muǵda ı anıqlanǵan opı aq ıń 0-30 sm qa lamında gumus
muǵda ı 0,730%, azo 0,035%, os o 0,070% hám ola dıń há eke sheń muǵda la ı
azo 5,1 mg/kg, os o 40,5 hám kaliy 190 mg/kg dı qu aydı.
2023-jıl máwsim basında ógin qollanılmaǵan 1- a ian a opı aq ıń 0-30 sm
qa lamında gumus muǵda ı 0,740% i, máwsim aqı ında 0,730% i qu ap, máwsim
basınan máwsim aqı ına shekem opı aq qu amındaǵı gumus muǵda ınıń kemeyiwi
0,01% i qu aydı. Bunnan ısqa ı azıqlıq elemen le den azo , os o hám kaliydiń
ulıwma hám há ekecheń muǵda la ı da máwsim aqı ında azayıwı baqlanǵan.
Táji iybeniń 2-10 a ian la ında opı aq ıń 0-30 sm qa lamında gumus
muǵda ı máwsim basında 0,735-0,745% i, máwsim aqı ına kelip 0,720-0,735% i
qu ap, onda gumus ıń azayıwı máwsim basınan aqı ına shekem 0,015-0,010% i
qu adı. Sonıń menen bi ge opı aq ıń 30-50 sm qa lamındaǵı gumus muǵda ınıń da
dáslepkige salıs ı ǵanda kemeyiwi baqlandı. Bunnan ısqa ı opı aq ıń 0-30 sm
hám 30-50 sm qa lamla ında da azıqlıq elemen le den azo , os o hám kaliydiń
ulıwma hám há ekecheń o mala ı máwsim basına salıs ı ǵanda máwsim aqı ında
azayıwı baqlandı. Máwsim aqı ında ba lıq a ian la da azıqlıq elemen le
muǵda ınıń azayıwı baqlandı.
Al áji iybeniń ekinshi jılında 2024-jıl máwsim basında ógin qollanılmaǵan
1- a ian a opı aq ıń 0-30 sm qa lamında gumus muǵda ı 0,725% i, máwsim
aqı ında 0,710% i qu ap, máwsim basınan máwsim aqı ına shekem opı aq
qu amındaǵı gumus muǵda ınıń kemeyiwi 0,015% i qu aydı. Bunnan ısqa ı
azıqlıq elemen le den azo , os o hám kaliydiń ulıwma hám há eke sheń
muǵda la ı da máwsim aqı ında azayıwı baqlanǵan.
Táji iybeniń ek mine al ógin qollanılǵan 2- a ian a opı aq ıń 0-30 sm
qa lamında gumus muǵda ı máwsim basında 0,720% i qu aǵan bolsa, máwsim
aqı ına kelip 0,700% i qu adı. Al 20 /ga o ganikalıq ógin hám 10 /ga
e mikompos qollanılǵan 3-4 a ian la da máwsim basında 0,725-0,740% i
qu aǵan bolsa, máwsim aqı ına kelip 0,720-0,730% i qu adı. Al qalǵan 5-10
a ian la ında opı aq ıń 0-30 sm qa lamında gumus muǵda ı máwsim basında
0,720-0,735% i, máwsim aqı ına kelip 0,700-0,730% i qu ap, onda gumus ıń
azayıwı máwsim basınan aqı ına shekem 0,005-0,020% i qu adı. Sonıń menen
bi ge opı aq ıń 30-50 sm qa lamındaǵı gumus muǵda ınıń da dáslepkige
salıs ı ǵanda kemeyiwi baqlandı. Bunnan ısqa ı opı aq ıń 0-30 sm hám 30-50 sm
qa lamla ında da azıqlıq elemen le den azo , os o hám kaliydiń ulıwma hám
370
há ekecheń o mala ı máwsim basına salıs ı ǵanda máwsim aqı ında azayıwı
baqlanadı. Máwsim aqı ında ba lıq a ian la da azıqlıq elemen le muǵda ınıń
azayıwı baqlandı.
Juwmaq hám usınıs. Táji iybe baslanıwınan aldın 2022-jılı jazında azıqlıq za la
muǵda ı anıqlanǵan opı aq ıń 0-30 sm qa lamında gumus muǵda ı 0,730%, azo
0,035%, os o 0,070% hám ola dıń há eke sheń muǵda la ı azo 5,1 mg/kg, os o
40,5 hám kaliy 190 mg/kg dı qu ayǵan bolsa, áji iybeniń ekinshi jılı 2024 jılda
máwsim basında eń jaqsı kó se kish o ganikalıq óginle gek a ına 15 hám 20
onna qollanılǵan 6-7 a ian la da anıqlanıp, opı aq ıń 0-30 sm qa lamında gumus
muǵda ı 0,740-0,745%, azo 0,040-0,050%, os o 0,075-0,080% hám ola dıń
há eke sheń muǵda la ı azo 5,3-5,4 mg/kg, os o 41,5-43,0 mg/kg hám kaliy 200-
210 mg/kg ǵa a qanlıǵı anıqlandı.
Paydalanılǵan ádebiya la :
1.Dala aj ibasini o‘ kazish uslubla i (O’zPITI). -Tashken . 2007. B. 145.
2.Jo‘ aye a O.T. Jo‘xo ining qu g‘oqchilik a sho‘ lanishga a’si i. //Academic Resea ch in
Educa ional Sciences. Volume 3, Issue 4, 2022. 337-343-b.
3.Jo aye a O. Sho‘ langan up oqla da jo‘xo ining o‘sish iziologiyasi. //ЦЕНТР НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). 2020. Т. 1. №. 1. 53-55-b.
4. Методика полевых опытов с хлопчатником. (Пятое изд. доп. СоюзНИХИ) - Ташкент.
1981. С. 246.
