371
UO‘K: 631.417.2:631.8
TOPÍRAQTÍŃ KÓLEM SALMAǴÍNA ORGANIKALÍQ HÁM
MINERAL TÓGINLERDIŃ TÁSIRI
Qoshımo a Gulna a O ınbay kızı,
“Ag onomiya” álim baǵda ı 2-ku s s uden
Zina dino Kamala diyin Mnaja din ulı,
assis en oqı ıwshı
Qa aqalpaqs an awıl xojalıǵı hám ag o exnologiyala ins i u ı.
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537529
Anno a siya. Usı maqalada mine al hám o ganikalıq óginle diń áji iybe a ızı
opı aǵınıń kólem salmaǵına ási i úy enildi. Ize lewle ná iyjesinde, o ganikalıq hám mine al
óginle di sú im as ına hám ege a siya dáwi le le inde qollanılǵanda, ola dıń opı aq ıń kólem
salmaǵına unamlı ási e kenligi anıqlandı. Ná iyjede, ósimlikle diń ósiwi hám awajlanıwına
qolaylı sha aya ja a ılıp, ǵawasha zú áá liliginiń asıwına e isildi.
Gil sózle . Ǵawasha, azıq ejimi, mine al óginle , o ganikalıq óginle , ag o izikalıq
qásiye le , opı aq kólem salmaǵı.
Аннотация. В данной статье изучено влияние минеральных и органических
удобрений на плотность почвы опытного участка. В результате исследований
установлено, что применение органических и минеральных удобрений под вспашку и в
период вегетации положительно влияет на плотность почвы. Это создает
благоприятные условия для роста и развития растений, что способствует повышению
урожайности хлопчатника.
Ключевые слова. Хлопчатник, питательный режим, азот, фосфор, калий, гумус,
плодородие почвы.
Abs ac . This a icle in es iga es he e ec o mine al and o ganic e ilize s on he bulk
densi y o he expe imen al ield soil. The esea ch esul s e ealed ha he applica ion o
o ganic and mine al e ilize s, bo h be o e plowing and du ing he ege a ion pe iod, had a
posi i e impac on soil bulk densi y. Consequen ly, a o able condi ions we e c ea ed o plan
g ow h and de elopmen , leading o an inc ease in co on yield.
Key wo ds. Co on, nu ien egime, mine al e ilize s, o ganic e ilize s, ni ogen,
phospho us, po assium, g ow h, de elopmen .
Ki isiw. Awıl xojalıǵında qımba bahadaǵı mine al óginle den paydalanıwdı
kem-kemnen qısqa ı ıp, bunıń o nına ósimlik ushın ke ekli mik oelemen le ge bay
bolǵan dás u iy emes ag o udala dan, o ganikalıq hám side a óginle den
paydalanıw maqse ke muwapıq.
Awıl xojalıǵı ónimle iniń sıpa hám qáwipsizlik kó se kishle i xalıq-a alıq
s anda la ǵa muwapıqlıǵın ámiyinlewge baylanıslı qosımsha is ilajla haqqındaǵı
hám usı qa a ǵa qosımsha Ózbeks an Respublikasında o ganikalıq awıl xojalıǵı
hám o ganikalıq azıq awqa ónimle in óndi iwdi awajlandı ıw koncepsiyasında
372
diyqanshılıq a awıl xojalıq ónimle in basqıshpa basqısh o ganikalıq usılǵa ó ke iw
belgilengen.
S.Baye hám K.Mumino la dıń [2; 83-85-b.] ay ıp ó iwinshe, Jizzaq
oblas ınıń kúshsiz hám o asha sho lanǵan boz-o laqlı opı aqla ónimda lıǵın
ası ıw, bul sha aya a je is i ilip a ı ǵan ǵawashadan joqa ı hám sapalı pax a ónimi
je is i iwde esu s ejewshi inno ciyalıq ag o exnologiyala iyka ında
p opo cional ú de mine al óginle di N160, P80, K48 kg/ga +10 /ga qıy, N160,
P112, K80 kg/ga+20 /ga qıy no mala ında side a la onında qollaw, bul
sha aya a joqa ı (42,3-39,7 c/ga) ónim hám de ekonomikalıq ná iyjelilik i
ámiyinlewi hámde izey suw júzesin hám opı aqla dıń sho lanıwın ómenle iwi
anıqlandı.
J.Alie hám M.Shodmano la dıń [1; 65-66-b.] áji iybe ná iyjele ine kó e,
Tashken oblas ınıń o laqlı boz opı aqla sha aya ında gúzde shúdiga law menen
opı aqqa 10 /ga qıy hám 20 /ga os ogips salıw opı aq ıń s uk u asın, suw-
izikalıq qásiye le i hám ónimda lıǵın jaqsılaydı. Ǵawashanıń ósiwi, awajlanıwı
ushın qolay sha aya ja a adı hám qadaǵalaw a ian ına salıs ı ǵanda 6,8 c/ga kóp
pax a ónimin alıwdı ámiyinleydi.
PSUEAITI áji iybe uchas kasınıń ipik boz opı aqla sha aya ında P-140, K-
100 kg/ga onında qu amında mıs+cink hám molibden bolǵan azo kalciy ógini
qollanılǵan 7 hám 8 a ian la da qadaǵalaw a ian ına salıs ı ǵanda azo muǵda ı
3,1-3,2 kg/ga, os o muǵda ı 1,0-1,1 kg/ga, kaliy muǵda ı 0,1-0,4 kg/ga
pa ıqlandı. Solay eken, qu amında kalciy hám kalciy magniy bolǵan g anulalanǵan
ammiaklı seli a ógini hám mıs+cink hám molibden bolǵan azo kalciy ógini
os o hám kaliy óginle i menen bi ge qollanılǵanda ósimlik á epinen azıqlıq
elemen le i ózles i iliwi jaqsılandı. Bul bolsa óz gezeginde ǵawashanıń ósiwi,
awajlanıwına hámde pax a ónimine unamlı ási e ip, ipik boz opı aq a eń joqa ı
pax a ónimi (36,7-37,6 hám 36,0-37,1 c/ga) P-140, K-100 kg/ga onında,
qu amında kalciy hám kalciy magniy bolǵan ammiakli seli a ógini hámde
mıs+cink hám molibden bolǵan azo kalciy ógini (N-200 kg/ga) qollanılǵan [4;
13-15-b.].
Ma e ialla hám uslubla . Biz áji iybe a ızında o ganikalıq hám mine al
óginle diń opı aq ıń ag o izikalıq qásiye le ine ási in anıqlaw maxse inde
ize lewle alıp ba dıq. Biz áji iybe maydanınan e e báhá de egis en aldın hám
gúzde eginle di jıynap alǵannan keyin opı aq úlgile in alıp, labo a o i
sha aya ında opı aq ıń kólem salmaǵın anıqladıq.
373
Ize lewle de “Методика проведения опытов с хлопчатником” (Tashken ,
1983) [5; 246-b.] hám “Dala aj ibasini o‘ kazish uslubla i (Tashken , 2007)” [3;
145-b.] me odikalıq qollanbala ınan paydalanıldı.
Ná iyjele . Biz áji iybe ǵawashanı azıqlandı ıwda mine al óginle ,
o ganikalıq ógindi 20 hám 30 /ga muǵda da qollanıp, onıń ósiwi, awajlanıwı
hám zú áá oplawına ási in úy endik. O ganikalıq óginle di ǵawashanı
azıqlandı ıw ushın opı aqqa salnadı. Topı aqqa salınǵan o ganikalıq ógin belgili
dá ejede opı aq ag o izikalıq hám ag oximiyalıq qásiye le ine ási e edi.
Sonnan, opı aq kólem salmaǵına ási in anıqlaw ushın báhá de hám gúzde
opı aq ıń 0-30 sm qa lamınan opı aq úlgile i cilind já deminde, opı aq ıń
ábiyǵıy awhalın ózge pes en alındı, e mos a a kep i ilip, á ezide ólshendi.
Topı aq kólem salmaǵınıń dáslepki kó se kishi 2021 jıl báhá de 1,34 g/sm3,
gúzde 1,45 g/sm3 boldı. 2022 jıl báhá de opı aq kólem salmaǵı 0-30 sm qa lamda
a ian la boyınsha o asha 1,30-1,34 g/sm3 boldı. Bunda ek mine al ógin
qollanılǵan 1 hám 2 a ian la da opı aq kólem salmagı 1,33-1,34 g/sm3, basqa
a ian la dıń hámmesinde o ganikalıq óginle 20 /ga muǵda da mine al óginle
menen bi gelik e qollanlıǵanı sebepli opı aq kólem salmagı 1,30-1,31 g/sm3 boldı.
Gúzde hámme a ian la da opı aq kólem salmagı a qanlıǵı gúze iledi.
Báhá den gúzge shekem opı aq ıǵızlanıwı ek mine al ógin qollanılǵan 1 hám 2-
a ian la da 0,10-0,11 g/sm3, o ganikalıq ógin 20 hám 30 /ga muǵda da mine al
ógin menen qollanılǵan 3 hám 4 a ian la da 0,06-0,07 g/sm3 hám o ganikalıq
óginle di 20 /ga, mine al óginle di N200 P140 K100 kg/ga muǵda da bi gelik e
qollanılǵan a ian la da da 0,06-0,07 g/sm3 boldı. Yaǵnıy, bul qadaǵalaw
a ian ına salıs ı ǵanda 1,5 ese kem bolıwın kó se di.
Juwmaq hám usınıs. Qa aqalpaqs an Respublikası jaǵdayında opı aq ıń
ag o izikalıq qásiye le in jaqsılaw ushın ǵawashanı azıqlandı ıwda o ganikalıq
ógindi 20 /ga hám mine al óginle di N200 P140 K100 kg/ga muǵda da qollanıw,
ǵawashada azıq ejimin jaqsılaw menen bi ge opı aq ıń ag o izikalıq qásiye le in
jaksılawǵa unamlı ási e edi.
Paydalanılǵan ádebiya la
1. Alie J., Shodmano M. «Fos ogips hám o ganikalıq óginle di qollawdıń opı aq ónimda lıǵı
hám ǵawasha zú áá liligine ási i» // Ag o ilm ju nalı. 2019 jıl. №2. B. 65-66.
2. Baye S., Mўmino K. «Tú li dá ejede sho lanǵan je le de o ganikalıq hám side a óginle di
qollawdıń ǵawasha zú áá ligine ási i» // Ag o ilm ju nalı. 2020 jıl. №5. B. 83-85.
3. Dala aj ibasini o‘ kazish uslubla i (O’zPITI). -Tashken . 2007. B. 145.
4. Ismailo J., Al ınbeko B. «Ǵawashanıń ósiwi- awajlanıwı hám zú áá ligine kaliy ógininiń
ási i» // Ag o ilm ju nalı. 2015 jıl. №4 (36), B. 13-15.
5. Методика полевых опытов с хлопчатником. (Пятое изд. доп. СоюзНИХИ) - Ташкент.
1981. С. 246.
