scieee Science in your language
[en] (orig)

САКСАВУЛ ЭКАДИГАН СЕЯЛКАНИНГ ЯНГИ ЭГАТ ШАКЛЛАНТИРУВЧИ ИШЧИ ОРГАНИНИНГ ТЕХНОЛОГИК ВА КОНСТРУКТИВ ПАРАМЕТРЛАРИНИ АСОСЛАШ

Author: Ауезов Онгарбай Пирлешович; Балтаниязов Адилбай Сарсенбаевич; Турсимуратов Сапар Ешмуратович; Хожабаев Нурмухаммет Муратбаевич
Publisher: Zenodo
DOI: 10.5281/zenodo.17537668
Source: https://zenodo.org/records/17537668/files/425-428.pdf
425
УДК: 631.331.81
САКСАВУЛ ЭКАДИГАН СЕЯЛКАНИНГ ЯНГИ ЭГАТ
ШАКЛЛАНТИРУВЧИ ИШЧИ ОРГАНИНИНГ ТЕХНОЛОГИК ВА
КОНСТРУКТИВ ПАРАМЕТРЛАРИНИ АСОСЛАШ
Ауезов Онгарбай Пирлешович,
профессор, техника фанлари доктори;
Балтаниязов Адилбай Сарсенбаевич,
ассистент, техника фанлари философия доктори (PhD);
Турсимуратов Сапар Ешмуратович,
кафедра мудири, техника фанлари философия доктори (PhD);
Хожабаев Нурмухаммет Муратбаевич
таянч докторант
Қорқалпоғистон қишлоқ хўжалиги ва агротехнологиялар институти
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537668
Аннотация. Саксавул экадиган сеялканинг янги эгат шакллантирувчи ишчи
органининг технологик ва конструктив параметрларини аниқланган.
Калит сўзлат. Саксавул, уруғ, сеялка, эгат шакллантирувчи, оводли каток.
Аннотация. В статье обоснованые технологическое и конструктивные
параметры бороздообразующего рабочего органа саксаулной сеялки выполненного виде
катка с наружном ободом.
Ключевые слова. Саксаул, семена, сеялка, бороздооброзаватель, каток с оводом.
Abs ac . The a icle subs an ia es he echnological and s uc u al pa ame e s o he
u ow- o ming wo king pa o he saxaul seede , made in he o m o a olle wi h an ou e im.
Keywo ds. Saxaul, seeds, seede , u ow cu e , olle wi h wo mwood.
Кириш. Орол қум денгизиниг қуриган тубида ва қум тепаликларда
саксовул ва бошқа яйлов озуқабоп ўсимликлари уруғларини қўл кучи ёки
экиш ва кўчат ўтқазиш машиналар билан экиш имкони бўлмаганлиги боис
зарурий чора сифатида уларнинг уруғлари енгил самолётлардан фойдаланиб
ҳаводан сепиб экилмоқда. Бу усулда уруғлар белгиланган меъёрда экилмайди
ва уларни ерга қадаб бўлмаслиги сабабли уруғларни ерга тушиши ҳам
тасодифий ҳисобланади. Уруғларнинг унувчанлиги паст. Саксовул ва
черкезнинг уруғларини чўл ҳудудларида экишнинг келтирилган таҳлилий
маълумотларидан кўринадики ҳозирга қадар, чўл-яйлов чорвачилиги учун
умумқабул қилинган аниқ машиналар мажмуаси мавжуд эмас [1; 280-292-б].
Ҳозирга қадар саксавул, черкиз ва бошқада сочилмайдиган уруғларини
экадиган махсус сеялка ишлаб чиқилмаган.
426
Материаллар ва услублар. Такомиллаштирилган эгат
шакллантирувчи ишчи органга эга саксавул уруғини экадиган сеялканинг
конструктив схемаси.
Саксавул ва черкез уруғларини экиш учун [2; 36-37 б.] ишига мувофиқ
сеялка бир қаторли, бир хил интервалда ва миқдорда экишни таъминлаши
лозим. Шу бойс қишлоқ хўжалигини механизациялаштириш кафедрасида
талабга жавоб берадиган сеялка ишлаб чиқилди [3]. Сеялканинг
конструктивлик схемаси 1-расмда келтирилган.
а.
б.
а - сеялка ён тамонидан;
б - сеялка олдидан;
1-Расм. Ишлаб
чиқилган сеялканинг
конструктив схемаси
Сеялка 1-рамадан, 2-уруғ бункеридан, 3 – сепиш катушкаси, 4-
тузуткич, 5-таянч ғилдираги, 6-ғилдирак ўқи, 7-подчипник, 8-сепиш
катушкасининг ўқи, 9-узунлиги l1 га тенг лопастли ғилдирак, 10-
тузиткичнинг ўқи, 11-занжирли узатма, 12-уғит ўткизгич, 13-уруғ
йўналтирувчи воронка, 14-эгат, 15-эгат шакиллантирувчи каток, 16-каток
оводи, 17-поводок, 18-сиқиш пружинаси, 19-рычак айлантиргич, 20-загортач,
21-зичлаш катоги, 22-автоцепка. Уруғ сепиш S = 2π · D интервали билан
амалга оширилади (D етакчи таянч ғилдиракнинг диаметри).
Эгат шакллантирувчи оводли катокнинг тупроққа ботиш
чуқурлиги (3-расм) уруғ экиш чуқурлигидан катта ёки унга тенг бўлиши
шартидан аниқланади:
shоеh
, (1), бунда: hо – каток оводининг тупроққа
ботиш чуқурлиги, м; еш – уруғ экиш чуқурлиги, м. Агротехник талабларга
мувофиқ еш=2см (1-ифодага қўра, hо ≥ еш = 2 см ёки hо ≥ 2 см).
Каток оводининг диаметри D ни улар йўлида учрайдиган орол
денгизи қуриган тубидаги учрайдиган бақанчақлар ва денгиз органик
қолдиқларини олдинга сурмасдан кесиб кетиши шартидан аниқлаймиз. Агар
улар каток оводи олдида тўпланса белгиланган технологик иш жараёни
бажарилмайди (3-расм).
Оводли каток йўлида учрайдиган бақанчақлар ва денгиз органик
қолдиқларини олдинга сурмасдан кесиб кетиши учун қуйидаги шарт
бажарилиши лозим,
( )
,
21

+
(2), бунда: τ – каток оводининг
бақанчақлар ва денгиз организимлар қолдиқларига тегиб турган нуқтасига
ўтказилган уринманинг горизонтга нисбатан оғиш бурчаги, градус; φ1, φ2 –
427
бақанчақлар ва денгиз организимлар қолдиқларини оводга ва тупроққа
ишқаланиш бурчаклари, градус. 3-расмда келтирилган схемадан:
1- Каток; 2-каток оводи; 3-органик
қалдиқлар.
3 - расм. Эгат шакллантирувчи
каток оводи диаметрини
аниқлашга доир схема
о
hRR ++=− б
)dcos1(5,0cos

, (3),
бунда: R – оводнинг радиуси, м;
dк – овод олдида учрайдиган
бақанчақлар ва денгиз организимлар
қолдиқ-ларининг ўртача диаметри, м.
(3) ифодани (1) ва (2) ифодаларни
ҳисобга олган ҳолда R га нисбатан
ечсак
 
( )
21
б21
cos1
2d)cos(1


+−
+++
о
h
D
(4), эканлиги келиб чиқади.
Демак, каток оводининг диаметрини унинг тупроққа ботиш чуқурлиги,
бақаншақлар ва органик қолдиқларнинг диаметри ҳамда ишқаланиш
бурчакларининг қийматларига қараб аниқлаш лозим экан. [6; 7-б.]
адабиётларга
мувофиқ dб=2 см, hо=3 см, φ1=300, φ2=320 қийматларни қабул қилиб, (5)
ифода бўйича қуйидагига эга бўламиз:
 
( )
=
+−
+++
00
00
3230cos1
322)32cos(301
D
см30
62cos1
62)cos621(
0
0
=
−
++
Каток оводининг ўткирланиш бурчаги γ ни унинг ўткирланган
қисмига тупроқ ёпишиб қолмаслиги шартидан аниқлаймиз. Бунда қуйидаги
шарт бажарилиши лозим:
,
2
2Т



−=
(5), бунда: φТ – тупроқнинг каток
оводининг ишчи сиртига ишқаланиш бурчаги, градус.
Бу ифодага φТ нинг адабиётдан олинган 250-350 қийматларини қўйсак,
каток оводининг ўткирланиш бурчагини 2γ=90-(250-350) ёки 2γ=55-650
оралиғида бўлиши лозимлиги келиб чиқади.
Натийжалар ва мунозара. Шундай қилиб эгат шакллантирувчи
оводли катокнинг диаметри 30 см, оводининг диаметри 34 см, каток
оводининг ўткирланиш бурчаги 2γ=55-65° оралиғида бўлиши келиб чиқади.
Бунда оводининг ўткирланиш бурчагининг қиймати тупроқнинг каток
оводининг ишчи сиртига ишқаланиш бурчагига боғлик эканлигини
кўрсатади.
428
Хулоса ва тавсиялар. Саксавул ва черкез уруғларини экиш учун бир
қаторли ва бир хил интервалда экадиган янги эгат шакллантирувчи ишчи
органга эга сеялкани ишлаб чиқиш долзарб масалалардан бўлади.
Фойдаланган адабиётлар:
1. Фармонов Э.Т., Садыров А.Н., Фармонова Ф.Э. Совершенствование технологии
посева семян пустынных кормовых растений /Международная научно-практическая
конфренция //Наука оброзованиеи инновации для АПК: Состояние проблемы и
переспективы. (22-23-ноября 2019). Тошкент, 2019. С.289-292.
2. Фармонов Э.Т. Саксовул ва черкез ўсимликлари уруғларини экишни
механизациялашнинг илмий-техникавий ечими. Док.дисс., Тошкент, 2021. –195с.
3. Ауезов О.П., Хожабаев Н.М. Саксовул уруғларини еккиш. № FAP 2633, 11.01.2025.
Бюл, №1 (286).