435
UO‘K: 635.652
QORAQALPOG‘ISTON SHAROITIDA SABZAVOT LOVIYASINI
(PHASEOLUS VULGARIS L.) ENG QULAY ETISHTIRISH
MUDDATLARI VA SERHOSIL NAVLARINI TANLASH
N.D.Aymu a o a, D.E.Mad eyimo a
Qo aqalpog‘is on qishloq xo‘jaligi a ag o exnologiyala ins i u i
Email: [email p o ec ed]
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537683
Anno a siya: Qo aqalpog‘is on sha oi ida sabza o lo iyasini (phaseolus ulga is l.) eng
qulay e ish i ish mudda la i a se hosil na la ini aniqlash masalala i adqiq qilingan. Taj iba
sha oi ida besh xil lo iya na i a ula ning uch xil ekish mudda ida hosildo lik ko‘ sa kichla i,
o‘sish su ’a i hamda si a xususiya la i o‘ ganilgan. Olingan na ijala asosida op imal ekish
mudda la i a na la ni anlash o qali hosildo likni oshi ish mumkinligi ko‘ sa ildi. Qishloq
xo‘jaligi ishlab chiqa u chila i uchun a siyala be adi.
Kali so‘zla : sabza o lo iyasi, e ish i ish, mudda , se hosil na la , hosildo lik, belgi,
xususiya , up oq, dukkak, si a .
Anno a ion: In he condi ions o Ka akalpaks an, he issues o de e mining he mos
a o able g owing da es and high-yielding a ie ies o ege able beans (phaseolus ulga is l.)
we e s udied. Unde expe imen al condi ions, he yield indica o s, g ow h a e, and quali y
cha ac e is ics o i e bean a ie ies and hei h ee di e en sowing da es we e s udied. Based
on he ob ained esul s, i was shown ha i is possible o inc ease yields by selec ing op imal
sowing da es and a ie ies. P o ides ecommenda ions o ag icul u al p oduce s.
Keywo ds: ege able beans, cul i a ion, iming, high-yielding a ie ies, yield, ai ,
cha ac e is ic, soil, legume, quali y.
Ki ish. Dunyo bo‘yicha ha yili 20 mln. gek a ga yaqin maydonda sabza o
lo iyasi e ish i iladi. Shundan Osiyo mamlaka la ida 11 mln ga maydon, shundan 6
mln. ga maydon Hindis on ulushiga o‘g‘ i keladi. Qolgan qismi E opa, Ame ika,
A ika, A s aliya da la la iga egishli hisoblanadi. Bi lashgan Milla la
Tashkilo ining Oziq-o qa a qishloq xo‘jaligi ashkilo i (FAO) ma’lumo la iga
ko‘ a, 2050 yilga bo ib, dunyo aholisi diya li 10 millia d kishini ashkil qiladi a
shunga mu o iq oziq-o qa mahsulo la ining ishlab chiqa ishini jo iy da ga
nisba an 60% ga oshi ishni alab qiladi [2] . Bugungi kunda oziq o qa
xa sizligini a’minlashda sabza o ekinla ining o‘ ni beqiyos bo‘lib, ula ning
a kibida oqsilla , ugle odla , k axmal, engil hazm bo‘lu chi moyla , u li xil
i aminla , mine alla a e men la ga boyligi u ayli insoniya ning kundalik
is e’mol mahsulo la ini 70-75% ashkil qiladi.Sabzo a lo iyasi kuchli oqsil
manbai hisoblanadi a ka bongid a la , olala , i aminla a mine alla ni o‘z
ishiga oladi, eu ak saloma ligini qullab qu a laydi, qon shaka ni boshqa ishga
yo dam be adi a hazimni yaxshilaydi [3,5].
436
Oziq-o qa xa sizligini a’minlash deganda esa, na aqa sabza o
mahsulo la ining miqdo ini oshi ish, balki noyob a kibga ega ekin u la ini
aniqlash a ula ni kundalik o qa lanish a sioniga ki i ish naza da u iladi. Ha bi
sabza o u ining o‘ziga xos qimma li xususiya la i ma jud bo‘lib ula ning o asida
dukkakli sabza o la ham muhim ahamiya kasb e adi. Dukkakli sabza o la ichida
sabza o lo iyasi xush aamligi, dukkakla ini exnik e ilganda a donla ining
izologik pishib e ilganda ham o‘ asilda ham se ib is e’mol qilinishi bilan
aj alib u adi [1,4].
Ekish mudda la i a lo iya na la ining hosildo lik xususiya la ini ilmiy
asosda o‘ ganish qishloq xo‘jaligida yanada sama ali ishlab chiqa ishni a’minlash
uchun dolza b azi a hisoblanadi. Ushbu adqiqo ning maqsadi o’ a sho’ langan
up oq sha oi idasabza o lo iyasining u li na la i uchun eng op imal ekish
mudda la ini aniqlash a se hosil na la ni anlashdan ibo a di .
Tadqiqo ishla i Qo aqalpog‘is on qishloq xo‘jaligi a ag o exnologiyala
ins i u ining aj iba maydonla ida olib bo ildi. Tadqiqo uchun Maxsuldo
(nazo a ), Ko ale skiy, Ganimed, Qizil asol, Mo skaya asol lo iya na la i
anlandi. Tup oq a iqlim sha oi la i doimiy nazo a os ida bo‘lib, o‘simlikla ga
za u pa a ish ishla i amalga oshi ildi. Olingan na ijala s a is ik ahlil uchun
ANOVA usuli bilan qay a ishlanib, a qla ning ahamiya i Tukey es i yo damida
baholandi (p<0,05).
Ekspe imen al adqiqo na ijala i shuni ko‘ sa diki, lo iyaning hosildo ligi
a o‘sish ko‘ sa kichla i ekish mudda la iga sezila li bog‘liq. Keyingi aj ibamizda
u ug’la asosan may oyining 1 sanasida ekildi bunda xam oldingi ekilish sxemasi
bilan bi dek paxa 10 kun o’ kandan song ekilidi bunda up ok xa o a i a o -ha o
no mal bólganligi sababli u ug’la imizning kuka u shangligida xam bi kansha
pa k qildi (1-jad alga qa ang).
Dala sha oi ida u ug’la unu chanligi bi qancha jadallashganligini nazo a
qildik. Ha bi a in dan 10 a o’simlikda biome ik o’lcho la olib bo ildi. Bunda
o’simlikla asosan 10-iyunь, 10-iyul a 10 a gus kunla i bo’yla i o’lchanib
bo ildi. Bunda nazo a Mahsuldo na ga nisba a eng baland bo’lisi Ko ale skiy
na i a gus oyida 112 smni ashkil e di. Nazo a ga nisba a pas bo’ylisi Mo skaya
asol na ida kuza ildi.
1-jad al
Sabza o lobiyasini ekish mudda la i bo’yicha u ug’la unu chanligi a
biome ik ko’ sa kichla i (1- may sanasida ekilgan aj iba)
№
Na nomla i
U ug’ unu shanligi %
Ósimlik bóyi/sm
Labo a o iyada
Dala
sha oi ida
10.06
10.07
10.08
437
1
Maxsuldo (nazo a )
87
73
14
57
101
2
Ko ale skiy
94
90
27
63
112
3
Ganimed
89
86
18
49
98
4
Qizil asol`
90
86
22
58
103
5
Mo skaya asol`
75
69
14
56
89
Eng maqbul ekish mudda ida ya`ni 1 mayda ekilgan o’simlikla ning pishib
e ilgan hosilidan 1000 dona don massasi o’lchanganida nazo a a ian
Mahsuldo da 454 g amm, nazo a ga nisba an 1000 dona don aznin Ko ale ksiy
na ida 516 g amm, Ganime na ida 410 g amm, Qizil asolda 492 g amm a eng
yi ik u ug’la Mo skaya asolda 604 g ammni ashkil e di.
Biome ik o’lcho la ham olib bo ildi a nazo a a ian Mahsuldo ning
o’simlikla bo’yi o’ acha 92 smni ashkil e gan bo’lsa nazo a ga nisba an
o’ ganilayo gan na la Ko ale siky, Ganime a Qizil asol na la i 108-115 sm
a o ida bo’ldi. Nazo a ga nisba an pas bo’yli Mo skaya asol na i 83 sm ni
ashkil qilgan. Hosildi yig’ib olinganidan so’ng unung 1 kilog amida donla soni
ko’ sa kichi bo’yicha qo’yidagi na ijala olindi. Nazo a a ian Mahsuldo na ida
1643 dona don bo ligi, nazo a ga nisba an o’ ganilgan na la ya`ni Ko ale skiy
na ida 1758 dona, Ganime na ida 1698 dona, Qizil asolda 1704 dona a
Mo skaya asolda 1201 dona don bo ligi aniqlandi.
Bundan xulosa qilish mumkinki, u ug’la i yi ik bulsa dukkakdagi don soni
kam chiqishi, 1000 dona u ug’la azni ko’p bo’lishi u ug’la ning yi ikligini
aңla adi. Bundan ashqa i 1000 dona u ug’ aznini bilish ekish me`yo ini oldindan
p ognozlashga yo dam be adigan ko’ sa kich hisoblanadi.
Ó kazilgan aj ibada pishib e ilgan lo iyala sa ǵil im angga enib sobiqla
yo ilib pisha boshlaydi. Pishgan lo iyaning donla i posloǵidan aj a ib olib oloqida
ólshandi Hisob-ki obla ha bi na bóyicha alohida baja ildi. Puch, yo ilgan,
e ilmagan lo iyala miqdo i ya oqsiz deb hisoblanadi
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Smi h J., e al. Ag icul u al p ac ices o beans. Jou nal o C op Science, 12(3), 2018 y. 45-
53.
2. Ka imo A. Lo iya na la ini anlash a e ish i ish. Toshken : Qishloq xo‘jaligi nash iyo i
2020 y. 7-8.
3. I ano P. Phaseolus ulga is cul i a ion echniques. Russian Ag icul u al Re iew, 2019 y.
№5(2), 34-40.
4. Zhang L., e al. Op imizing plan ing da es o common beans. In l. J. o Ag onomy, 2021 y,
12.
5. Jones M. (2020). Phaseolus ulga is: Ag onomic insigh s. Plan Science Today, 14(2), 89-
95.
