438
UO‘K: 635.62
QABAQ SELEKCIYASÍ USHÍN PERSPEKTIVALÍ JAŃA DEREKLER
D.Ye.Mad eyimo a
a.x.i.d., docen , ilimiy basshı
F.R.E jano a
Selekciya hám uqımge shilik qánigeligi 1-ku s magis ı
Qa aqalpaqs an awıl xojalıǵı hám ag o exnologiyala ins i u ı
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537691
Anno aciya: Maqalada asqabaq selekciyası p ocesinde ańlap alınǵan bi lemshi
ma e ialla jańa, sapalı, ez pise uǵın, bóleklep isle iwge mólshe lengen (asqabaq she be i,
asqabaq uqımı) hám sha wa malla ı ushın azıqlıq ónimda lı, klima shá aya ına sáykes
so la dı ja a ıwǵa iyka bola ala uǵin maǵlıwma la kel i ilgen. Selekciya ushın baslanǵısh
ma e ialla dı du ıs ańlaw ná iyjeni 30 p ocen ke shekem kepilligin be edi.
Gil sóz: so úlgi, sapalı, ez pise , selekciya ushın baslanǵısh ma e ial.
Anno a ion: The a icle p o ides in o ma ion ha he p ima y ma e ials selec ed du ing
he pumpkin b eeding p ocess a e new, high-quali y, as - ipening, and in ended o indi idual
use (pumpkin juice, pumpkin seeds), and can se e as a basis o de eloping a ie ies sui able
o li es ock and clima e. The co ec selec ion o ini ial ma e ials o b eeding gua an ees a
esul o up o 30 pe cen .
Keywo d: a ie y, sample, quali y, quick- ipening, s a ing ma e ial o selec ion.
Ki isiw. Sabza o hám palız eginle iniń kóp je is i iliwi ola dıń azıq-awqa
ónimi hám de emlik qásiye le i menen baylanıslı. Ola qu amındaǵı ka bon suwla ,
belokla , mayla hám há qıylı dá ejedegi i aminle insan o ganizmi ushın
qosımsha azıqlıq de egi bolıp xızme e edi. Palız eginle inen: asqabaq ıń
qu amında biologiyalıq ak i za la dıń ( i amin, mine al duzla , pek in, e men ,
o ganikalıq kislo ala , cellyuloza, an ioksidan la ) kópligi sebepli ola júdá mazalı
hám insan salama lıǵın u aqlas ı ıwshı azıqlıq bolıp esaplanadı.
Asqabaq ıń emlik qásiye le i kóp en be i belgili. Ol qan basımın
ómenle edi, jú ek xızme in jaqsılaydı, bawı , búy ek, asqazan-ishek sis eması,
kó iw aǵzası, ne sis emasınıń xızme in bekkemleydi. Bunnan ısqa ı, asqabaq
uqımla ınan a mace ika sanaa ında dá i qu alla ı aya lanadı.
Qabaq ıń 8 so ı ja a ılǵan hám mámleke lik ees ge ki i ilgen , ola dan 7 i i
miyweli bolıp, ola 1949-1974-jılla ı ja a ılǵan. Bul so la dıń uqımge shiligi alıp
ba ılmaǵanlıǵı sebepli jılla dawamında so la óziniń bahalı xojalıq belgile in
joǵal ıp qoyǵan. Sı qı o alıq shá aya ınıń ózge iwi hám kesellikle menen
zıyanlanıw ola dıń sapası hám zú áá liligine unamsız ási e ken.
Sonıń ushın da selekciya jumısla ı p ocesinde asqabaq ıń jańa, pe spek i alı,
ónimda lı, sapalı so la ın ja a ıw zá ú ligi payda bolǵan. Jańa so la dı ja a ıw
439
ushın bi lemshi ma e ial sıpa ında Ósimlikle gene ik esu sla ı ilimiy-ize lew
ins i u ındaǵı qabaq ıń 1000 nan a ıq jáhán kollekciyası so -úlgile inen
paydalanıw múmkin.
Ize lewle imizde asqabaq ıń K-255,K-1114,K-920,K-161,K-527,K-908,K-
1127,Unumdo ,K-603 hám basqa je gilikli so -úlgile i 2025-2026-jılla ı
mámleke lik VIR (Pú kil ossiya UITI, 1986) usılı iyka ında qay a ıqsız 72 m2
bolǵan maydanla da áji iybe iyka ında ámelge ası ıldı. S anda so sıpa ında
ayonlas ı ılǵan "Ispanskiy-73" so ınan paydalanıldı. Ize lewle dawamında
asqabaq ıń úy enilgen so -óniminen s anda qa salıs ı ǵanda qımba lı xojalıq
belgile boyınsha 5, e epise lik belgisi boyınsha 3, bi ósimlik ónimda lıǵı
boyınsha 2 so -úlgile i ajı a ıp alındı.
E epise lik belgisi boyınsha ómendegile ajı a ıldı: K-161 úlgisinde 125
kúndi,K-1114 úlgisinde 126 kúndi,K-527 úlgile inde 128 kúndi qu ap, "Ispanıskiy-
73" s anda so ına salıs ı ǵanda 3-10 kún e e pisip je ilgenligi baqlandı.
Qalǵan ba lıq so -úlgile s anda so qa eń yamasa 3-10 kúnge kesh
piskenligi anıqlandı. S anda so bolsa dáslepki miywe ósiw dáwi inde 131 kúnde
pisip je ildi.
Miyweniń sanı boyınsha. Bi ósimlik egi miywe sanı úy enilgende, eń kóp
ná iyje K-255,K-908 úlgile inde bolsa 6 miywe payda bolıwı baqlandı. Bul
miywele diń o asha salmaǵı 1,4-2,7 kg di qu adı.
S anda so miywesiniń o asha salmaǵı 3,2 kg ekenligi anıqlandı.
Qabaq ıń jáhán kollekciyasınan ańlap alınǵan úlgile i qımba lı xojalıq
belgile i(2025-j)
A aması
Ósiw
dáwi i,
kún
Bi ósimlik
zú áá liligi
kg
Bi
ósimlik
miywe
sanı, dana
1 miyweniń
o asha
awı lıǵı, kg
Zú áá -
lilik,
/ga
S anda qa
salıs ı ǵanda
/ga, %
Ispanıskiy-73
(s )
131
6,4
2
3,2
22,4
0
E epise lik belgisi boyınsha ańlanǵan úlgile
K-161
121
10,2
4
2,5
25,9
3,5
15,6
K-527
121
9,1
6
2,7
31,5
9,1
40,4
K-1114
125
7,2
5
2,4
30,6
8,2
37,4
Bi ósimlik zú áá liligi boyınsha ańlanǵan úlgile
K-255
128
8,2
4
2,6
29,5
7,1
30,2
K-908
130
7,7
3
1,9
28,6
6,2
27
440
Bi ósimlik ónimda lıǵı boyınsha. Bi jıl dawamında úy enilgen úlgiden bi
ósimlik ónimda lıǵı boyınsha 2 úlgi ajı a ıp alındı, ańlap alınǵan úlgile diń
ónimda lıǵı s anda so "Ispanıskiy-73" ke salıs ı ǵanda 0,8-10,2 kg ǵa shekem
kóbi ek muǵda ǵa iye ekenligi a ap ó ildi.
Ósimlik ónimda lıǵı belgisi boyınsha ańlap alınǵan so -úlgile den 95
p ocen ke shekem kóbi ek bolıp, selekciya ushın jańa so ja a ıw imkaniya ın
be di.
Asqabaq selekciyası p ocesinde ańlap alınǵan bi lemshi ma e ialla jańa,
sapalı, ez pise uǵın, bóleklep isle iwge mólshe lengen (asqabaq she be i, asqabaq
uqımı) hám sha wa malla ı ushın azıqlıq ónimda lı, klima shá aya ına sáykes
so la dı ja a ıwǵa iyka bolıwı múmkin.
Sonıń ushın selekciya ushın baslanǵısh ma e ialla dı du ıs ańlaw ná iyjeni
30 p ocen ke shekem kepilligin be edi.
Paydalanılǵan ádebiya la :
1. Ózbeks an Respublikası aymaģında egiw ushın usınıs e ilgen awıl xojalıq eginle i
mámleke lik ees i, 2019-jıl, 61-b.
2. Me odika izucheniya mi o oy kolleksii baxche ıx kul u . Lening ad. 1986 jıl.
3. Va ilo N.I. Izb annıe sochineniya, 1966-jıl.Mosk a.
4. Zue V.I., Ma lyano a R.F., Dosmu a o a S.I., Bu ie X.CH. O oshi - e o leka s o.
Tashken , 2016-jıl.
