446
UO‘T:631:635.1.8
GURVAK YETISHTIRISHDA GIDROGELDAN FOYDALANISH
Хudaynaza o a Мohigul Ilhomo na
alaba,
Sapa niyazo In’omjan A iqbae ich,
Qishloq xo’jaligi anla i alsa a dok o i (PhD), do sen
Ajiniyoz nomidagi Nukus da la pedagogika ins i u i
e-mail: [email p o ec ed]
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537706
Anno a siya:Maqolada Qo aqalpogʻis on sha oi ida ag o senozla da su zahi ala idan
oqilona oydalanish a su anqislik muhi ida gid ogeldan oydalanib qo unning Gu ak na ini
o’s i ilganda o’sishi, i ojlanishi, gid ogelning biome ik ko’ sa kichla iga a’si i haqida
ma’lumo la kel i ilgan.
Kali soʻzla : su anqislik, qo un, gid ogel, esu s ejamko , hosildo lik.
Aннотация: В статье представлены сведения о рациональном использовании
водных ресурсов в агроценозах Каракалпакстана, особенностях роста и развития дыни
сорта Гурвак при выращивании с использованием гидрогеля в условиях дефицита воды, а
также влияние гидрогеля на биометрические показатели.
Ключевые слова: дефицит воды, дыня, гидрогель, ресурсосбережение,
урожайность.
Abs ac : The a icle p esen s in o ma ion on he a ional use o wa e esou ces in
ag ocenoses in Ka akalpaks an and he g ow h and de elopmen o he Gu ak melon a ie y
when g own using hyd ogel in a wa e -sca ce en i onmen , and he e ec o hyd ogel on
biome ic indica o s.
Key wo ds: wa e sca ci y, melon, hyd ogel, esou ce-sa ing, p oduc i i y.
Ki ish. Yashil iq isodiyo ga o‘ ish a ekologik ba qa o likka e ishish
bugungi kunning asosiy da alabla idan bi i hisoblanadi. Bu un dunyodagi
ko‘pchilik mamlaka la da qishloq xo‘jaligi ekinla ini sug‘o ish uchun su
anqisligi kuza ilmoqda a bu ko‘p aq o‘ may ichimlik su i anqisligiga ham olib
kelmoqda [2]. Vaziya shu zaylda da om e adigan bo‘lsa, yaqin kelajakda oziq-
o qa mahsulo la ining ham anqisligi ujudga kelishi eh imoli yuqo i bo‘lib
qolmoqda. Dunyo mamlaka la idagi aziya ni o‘g‘ i ahlil qilgan holda, bizda ham
up oq, su esu sla idan oqilona oydalanishni, ula ni muho aza qilish bugunning
asosiy azi ala idan bi idi [5]. Shu sababli esu s ejamko exnologiyala ni ishlab
chiqish o qali bu kabi muammola ni yumsha ish mumkin bo‘ladi Oxi gi s a is ik
ma’lumo la ga ko‘ a mamlaka imiz aholisi 38 milliondan oshib ke di. Bu esa o‘z
na ba ida oziq-o qa , kiyim-kechak a boshqa kundalik eh iyojla ning oshishiga
olib keladi. Hozi gi kunda poliz mahsulo la iga bo‘lgan alab kun sayin o ib
447
bo moqda. O‘zbekis on qo unla i o‘zining shi inligi, be ak o mazasi, hidi, uzoq
mudda saqlanishi bilan bu un dunyoga mashhu [7].
Ma zuning dolza bligi. Ko‘pchiligimizga ma’lumki, bugungi kunda
Qo aqalpog‘is on sha oi ida ye ish i ilayo gan qishloq xo‘jaligi mahsulo la i
o‘zining mazasi, o‘ziga xos a’mi bilan aj alib u adi. Ag osenozla ga sug‘o ma
su la ining ye ishmasligi yoki aq ida bo‘lmasligi, o‘simlikla o‘sishi a
i ojlanishi ja ayonida namlikning ye a li bo‘lmasligi ekinla ni s ess hola iga,
hosildo likning keskin kamayib ke ishiga olib kelishi abiiy. Shuning uchun
bugungi kunda qo unla ni ye ish i ishda esu s ejamko exnologiyala dan
oydalanishni mulchalash, idizdan ashqa i oziqlan i ish, omchila ib sugʻo ish
kabila ni aqozo e moqda, biz Qo aqalpog‘is on sha oi ida su zahi ala idan
oqilona oydalanish, ula ni ejash maqsadida qo unning Gu ak na ini o‘s i ishda
gid ogel qo‘llanilib ye ish i ishni ilmiy asoslashni o‘z oldimizga maqsad qilib
qo‘ydik.
Taj iba joyi, obyek i a uslubi. Taj iba ishla i Qo aqalpog‘is on
Respublikasi Be iniy umanida 2024 yili ochiq dala sha oi ida olib bo ildi. Taj iba
ishla i obyek i qilib, Be uniy umani oʻ acha shoʻ langan up oqla i,
Oʻzbekis onda ishlab chiqa ilgan gid ogel, qo unning Gu ak na i olindi.
Tahlil a na ijala . O‘zbekis onning geog a ik joylashu i, iqlim sha oi i
o‘ziga xos bo‘lib, ha bi hududda o‘sha muhi ga mos o‘simlikla dunyosi
shakllanadi hamda o‘sha min aqaning o‘ziga xos b endiga ham aylanib ulgu gan.
Xo azm iloya i a Qo aqalpog‘is onda ham dunyoga mashhu ekinla idan
qo unning Gu ak na i ye ish i iladi. Gu ak - qo unning se hosil, yozgi,
oʻ apisha na i gu uhi. Poʻs i angiga qa ab ola, qo a, koʻk, oq gu ak, xilla i bo .
Ola gu ak a kibida 8,8-10,4% qand bo . Koʻk gu ak a kibida 7,4- 9,7% qand
bo . Oq gu ak a kibida 7,6-10,4% qand bo . Gu ak asosan Xo azm iloya i a
Qo aqalpogʻis on Respublikasida ekiladi a min aqaning ash i qog‘iga aylangan.
Taj iba ishla i Qo aqalpogʻis on Respublikasi Be uniy umanida 2024 yili
olib bo ildi. Uy oldi omo qa ye idan qo un ekish uchun aj a ilgan ye ba cha
ag o exnik alabla asosida ayyo landi. Taj ibada gid ogeldan qo‘llashimizdan
asosiy maqsadimiz sugʻo ma su la idan oydalanmasdan yoki kam miqdo da
sa lagan holda qo un ye ish i ish. Gid ogel up oqdagi ma jud namlikni yigʻadi
a bundan qo un o‘sishi a i ojlanishi da omida oydalanib bo adi. Gid ogel
qo un u ugʻi ekiladigan sa hdan chuqu oqqa 25-30 g amdan solinib, us iga up oq
ashlandi hamda qo un u ugʻi ekildi. Qo unni ochiq dala maydoniga ekish 2024-
yil 11-ap el kuni amalga oshi ildi. Tup oqqa ekilgan u ugʻdan ma’lum aq
448
o alig‘ida ildiz oʻsadi hamda gid ogelga ye ib bo ib, uning namligidan eh iyojiga
qa ab oydalanib bo adi.
26-Ap el kuni u ugʻdan ekilgan qo unla unib chiqdi. Keyingi enologik
kuza ishla da omida uning oʻsish dinamikasi kuchayib bo ganligi kuza ildi. 10
may kuni kuza ishla imizda qo un ba gla i yi iklashdi a bo’yi 6 sm dan
oshganligi qayd e ildi. Qo unning oʻliq palak yoyib, gullashi a me a uga
boshlashi 16-iyun kuni qayd e ildi. Gid ogelning ahamiya ini bilish maqsadida dala
sug‘o ma su la idan oydalanilmadi hamda gullash a me a ugish ja ayonida
qo unning su ga boʻlgan alabi kuza ib bo ildi. Taj ibamizda ekilgan gu ak
qo unla i 15 iyul kuni pishib ye ildi. Gid ogel qoʻllanilmay ekilgan a ian la dagi
qo unla ning hajmi nisba an kichik boʻlganligi qayd e ildi hamda aq idan ilga i
pishib ye ildi. Buning asosiy sababi adabiyo la da kel i ilishicha oʻsimlik qanchalik
koʻp oq s ess hola iga ushganda, ege a siya da i ez oq ugaydi ekan. Gid ogel
qoʻllanilib ekilgan a ian la dagi qo unla ege a siya da i oʻliq bo‘lib, oʻz
aq ida pishdi. Qo unning o‘liq ege a siya da i ugagandan keyin ildiz qismi
ko lab olinib o‘ ganilganda, gid ogel solingan up oqla da namlik saqlanib
u ganligi aniqlandi hamda shu a o da mayda ildizla ning juda ko‘pligi qayd e ildi.
Ildiz hajmi ye us i palagiga nisba an ko ellya siya ma judligi aniqlandi. Gid ogel
qoʻllanilmagan oʻsimlikla da ildiz hajmi kam a a qoq hola da ekanligi qayd e ildi
hamda ula ning ye us u boʻlimi massasining kam bo‘lganligi aniqlanildi. Xulosa
oʻ nida ay ish mumkinki, Qo aqalpogʻis on sha oi ida Be uniy umanida gu ak
na li qo unni gid ogel qoʻllanilib ekilganda, bi ma o aba ham sugʻo ilmasdan
yuqo i hosildo likka e ishish mumkin ekan. Bunda biz qo un ekilgan ye ni aqa
sho‘ ini yu ishdagina sug‘o ma su la idan oydalandik. Tup oq ekishga
ayyo lanib qo un ekilgandan keyin sug‘o ma su la idan oydalanilmadi. Su
zahi ala idan oqilona oydalanish o qali ula ni ejash, su anqis hududla ga
su ning ye ib bo ishiga olib keladi. Bunda gid ogeldan oydalanish o qali
sugʻo ma su la ini ejash mumkinligini aj ibala imizda koʻ ib chiqdik. Taj iba
ishla i 2025 yili ham da om e i ildi. Shu sababli ham biz ag o senozla da
gid ogeldan keng koʻlamda oydalanishni a siya qilamiz.
Xulosa. Demak, Qo aqalpog‘is on Respublikasi Be uniy umani up oqla i
sha oi ida gid ogel moddasini qoʻllanilib qo unning Gu ak na ini ye ish i ish
mumkin ekan. Namlik bilan oʻyingan gid ogel oʻsimlikning oʻsishi da omida
namlik bilan a’minlaydi a qoldiqla i up oqqa a alashib ke adi. Sugʻo ma su la i
ye ishmaydigan ag osenozla da gid ogeldan oydalanib hosil olish mumkin degan
xulosaga kelindi.
449
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Azimo B.J., Azimo B.B. Sabza o chilik, polizchilik a ka oshkachilikda aj ibala
o’ kazish me odikasi. -Toshken : «O’zbekis on milliy ensiklopediyasi» nash iyo i. 2002.
2. Sapa niyazo I.A., Sanae S.T., Isae S., Rizae Sh., Shamsie A., Rakhma o I. G owing
a ie ies swee co n main pe iod in Ka akalpaks an. E3S Web o Con e ences 497, 03043
(2024) ICECAE 2024. h ps://doi.o g/10.1051/e3scon /202449703043
3. Санаев С.Т., Сапарниязов И.А. Қорақалпоғистон Республикаси шароитида гидрогель
қўлланилиб сабзавот (ширин) маккажўхори етиштириш. «Жанубий Оролбўйи биологик
хилма-хиллигини сақлаш, қайта тиклаш ва муҳофаза қилишнинг экологик масалалари»
мавзусидаги Халқаро илмий-назарий анжуман Нукус 2018 йил.
