453
UDK: 63.632.937.
HIMOYALANGAN JOYLARDA POMIDOR VA BODRINGDA
UCHRAYDIGAN ZARARKUNANDALARINING TUR TARKIBI VA
RIVOJLANISHI
U epbu geno Adilbay Reymbae ich,
do sen , q.x. .n.
Shamshe o a Aysulıw Mu a bay qizi,
ayanch dok o an
Qo aqalpogʻis on qishloq xoʻjaligi a ag o exnologiyala ins i u i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537715
Anno a siya: Maqolada Qo aqalpogʻis on sha oi ida himoyalangan joyla da
e ish i iladigan pomido a bod ing ekinla ida i ojlanib, za a kel i adigan
za a kunandala ning u a kibi, ula ning i ojlanish biologiyasi, kel i adigan za a i hamda
za a kunandala da yi qichlik qiladigan en omo agla haqida ma`lumo la be ilgan. Aniqlangan
za a kunanda u la idan: amaki ipsi, issiqxona oqqano i, poliz, beda shi ala i, pomido
kuyasi a gʻo ak hosil qilu chi pashsha u la i aniqlanib, shu bilan bi ga ula ning
en omo agla ning xususiya la i boʻyicha issiqxonala da olingan ma`lumo la ki i ildi.
Kali so’zla : bioekologiya, za a kunanda, kemi u chi, soʻ u chi, en omo ag, uxum,
qu , gʻumbak, imago, nim a.
Аннотация: В статье приведены сведения о видовом составе вредителей
развивающихся на томатах и огурцах, выращиваемых в защищенных условиях в
Республике Каракалпакстан, об их биологии развития, наносимом ущербе, а также о
хищных энтомофагах питающихся вредителями. Определены виды вредителей, такие
как: табачный трипс, тепличная белокрылка, бахчевая и люцерновая тли, томатная
моль и различные виды мух, повреждающих плоды. Наряду с этим приведены данные об
особенностях энтомофагов, встречающихся в теплицах.
Ключевые слова: биоэкология, вредитель, грызущий, сосущий, энтомофаг, яйцо,
личинка, куколка, имаго, нимфа.
Anno a ion: The a icle p o ides in o ma ion on he species composi ion o pes s
de eloping on oma oes and cucumbe s g own in p o ec ed a eas o he Republic o
Ka akalpaks an, hei de elopmen al biology, he damage hey cause, and he en omophages
ha p ey on hese pes s. Iden i ied pes species include obacco h ips, g eenhouse whi e ly,
melon aphid, al al a aphid, oma o mo h, and ui ly species. In addi ion, da a ob ained in
g eenhouses on he biological cha ac e is ics o hese pes s and hei en omophages a e
p esen ed.
Keywo ds: bioecology, pes , gnawing, sucking, en omophage, egg, la a, pupa, imago,
nymph.
Ki ish. Himoyalangan joyla da hozi gi kunda qishloq xoʻjaligi ekinla i
za a kunandala ining salbiy a`si idan 20-30 oiz hosil nabud boʻlmoqda. Soʻngi
yilla da issiqxona sha oi ida bod ing ekinini bi necha u dagi za a kunandala
za a lab, hosil miqdo ini kamay i ib, uning si a ini buzmoqda. Bunday
454
za a kunandala ga oddiy oʻ gimchakkana, amaki ipsi, issiqxona oqqano i a
oʻsimlik shi ala i, gʻo ak hosil qilu chi pashshala , nema odala a boshqa u li
sis ema ik oilala ga mansub boʻlgan za a kunandala bilan kuchli za a lanishi
na ijasida hosildo lik 40-50 oizga, ay im issiqxonala da esa, hosildo lik 50-60
oizgacha nobud boʻlishi kuza ilgan [1; 19-b].
Himoyalangan joyla da soʻ u chi za a kunandala dan pomido oʻsimligida
issiqxona oqqano i (T ialeu odes apo a io um Wes w.), amaki ipsi (Th ips
abaci Lind.), bod ingda esa, gʻoʻza oqqano i (Bemisia abaci Genn.), poliz shi asi
(Aphis gossypii Glo .) a oʻ gimchakkananing (Te anychus u icae Koch.) ka a
za a kel i ishi aniqlangan [3; 396; 4,1626 b.].
Ol inkoʻz – (Ch ysopa ca nea S eph) issiqxonadagi shi a, oʻ gimchakkana
a ipsla bilan oziqlanadi. Xonqizi yi qichi ag obio senozla da beda a poliz
shi ala ini 50-60% gacha, kamay i ib u adi [2; 5-b]
Za a kunandala ning oʻsimlikdagi sonini aniqlash F.M.Uspenskiyning
(1973) ekinla da za a kunanda sonini hisobga olish me odikasi asosida olib bo ildi
[5; 162-b.].
Ma e ialla a uslubla . Ilmiy adqiqo ishla i Qo aqalpog’is on qishloq
xo’jaligi a ag o exnologiyala ins i u i qoshidagi №1 a 2- issiqxonasшda olib
bo ildi. Pomido kuyasi (Tu a absolu a Mey .) oʻsimlikning ba g a me ala ini
za a lab hosildo likka sezila li da ajada za a e kazadi, kuchli za a langan
maydonla dagi ekinla bu unlay qu ib qolish hola la i kuza ildi.
Yuqo ida kel i ilgan za a kunandala ning oʻsimlikla dagi sonining koʻpayib
ke ishi, e kazadigan za a ining yildan yilga o ib bo ishining asosiy sababla idan
bi i Respublikamiz ag oiqlim sha oi i za a kunandaning no mal i ojlanishi uchun
qoʻlay boʻlib, ula ning ag obi senozla ga oʻliq a qalishi a`minlangan. Shu
sababdan za a kunandala ga qa shi ilmiy asoslangan, ya`ni ha bi u ning
a qalish imkoniya la i, i ojlanish bioekologiyasi oʻla oʻ ganilmasdan a ilmiy
adqiqo ishla i na ijala iga asoslanmasdan qa shi ku ashni ishla ish ku ilgan na ija
be masligi ma`lum. Oʻsimlikning oʻsish da ida za a kunandala bilan bi ga abiiy
a ishda kupayadigan en omo agla ni ham ahlil qildik.
Olib bo ilgan nazo a ishla i da omida Qo aqalpogʻis on sha oi ida
himoyalangan joyla da uch aydigan za a kunandala dan amaki ipsi, issiqxona
oqqano i, poliz shi asi, pamido koʻyasi a gʻo ak hosil qilu chi pashsha u la i
aniqlanidi. Shu bilan bi ga issiqxonala da en omo agla dan ol inkoʻz a xonqizi
yi qichla i hisobga olindi. Olingan aj iba na ijala i 1-jad alga kel i ilgan.
1-jad al
Issiqxonala ni ekshi ishda asosiy za a kunandala ning u a kibi, 2024-2025-yil
455
Za a kunandala a en omo agla nomla i
Ta qalgan ekin u la i
Nomi
Lo incha nomi
Pamido
Bod ing
Bulg’o
qalampi i
Issiqxona oqqano i
(T ialeu odes apo a ioum
Wes .)
+
+++
-
T ips
(Thysanop e a: Th ipidae)
-
++
+
Poliz bi i
(Aphis gossypii Glo .)
++
+++
+
Pomido kuyasi
Tu a absolu a Mey .
+++
-
-
G’o ak hosil qilu chi
pashsha
(Li iomyza sa i ae)
+++
+++
-
En omo agla
Xonqizi
Coccinella sep empunc a a
L.
++
+++
+
Ol inkoʻz
Ch ysopa ca nea S eph.
++
+++
+
Jad alda pamido ning asosiy za a kunandala i pomido kuyasi a gʻo ak
hosil qilu chi pashsha ekanligi koʻ sa ilgan. Kam oq da ajada, issiqxona oqqano i
a poliz bi ining za a e kazishi aniqlandi. Bod ining asosiy za a kunandala i
issiqxona oqqano i, gʻo ak hosil qilu chi pashsha a poliz bi i a kam oq da ajada,
ipsning soni koʻ sa ilgan. Mani o ing da omida olingan maˋlumo la shuni
ko’ sa adiki, pamido kuyasi, poliz bi i a gʻo ak hosil qilu chi pashsha
issiqxonala da hozi da keng a qalgan. En omo agla dan bod ing bilan pomido da
ol inkoʻz a xon qizila ning i ojlanishi aniqlandi. Mani o ing da ominda olingan
malumo la shuni ko sa adi, bod ing ekinida za akunandala soninin o ishi bu
en omo agla ning hám soni koʻp bolishini koʻ sa adi.
Xulosa. Moni o ing da omida olingan ma`lumo la shuni koʻ sa adiki,
issiqxonala da pomido a bod ing o’simlikla ida za a kunandala dan pamido
kuyasi, poliz bi i a g’o ak hosil qilu chi pashsha us unlik qiladi.
En omo agla dan ol inko’z a xon qizi qoʻngʻizla i shi ala ning sonini
kamay i ishda ka a ahamiya ga ega ekanligi aniqlandi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Kimsanboe X.X., Sulaymono B, Rashido M.I., Bol ae B.S
Biolabo a o iyala da en omo agla ni ko’pay i ishning biologik asosla i (o‘qu qo‘llanma).-
Toshken , «Talqin», 2007. 19-b.
2. Mama o K.Sh. Pomido kuyasining za a i a ku ash usulla i.// Ag o kimyo himoya a
o’simlikla ka an ini.-2020.-№2.-B.6-8.
3. Nu alie a D.S. Issiqxonada sabza o ekinla ini soʻ u chi za a kunanda a hasha o la dan
himoya qilish usulla i. -Cen al Asian Resea ch jou nal Fo in e disciplina i s udies
(CARJIS).-2020.-B.396-400.
