456
УДК: 635.615:664.8.037
QAWÍNDÍ UZAQ MÚDDET SAQLAW TEXNOLOGIYaLARÍ HÁM
NÁTIYJELILIGI
Yusupo Rısnaza O azbae ich,
q.x. .d., docen
[email p o ec ed]
Salilae a Gulshad Pa ullae na,
Qa aqalpaqs an awıl xojalıǵı hám ag o exnologiyala ins i u ı asss en
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537725
Anno aciya. Maqalada Qa aqalpaqs an Respublikası sha aya ında qawınnıń keshpise
so la ı saqlaw ushın ja amlı bolıp, uw ı ag o exnikalıq ilajla dı, saqlaw aldı jumısla dı
múdde inde shólkemles i iw uzaq saqlanıwı kel i ilgen. Qawınnıń aymaq sha aya ında saqlaw
ushın ja amlı so la ınan Alaxamma, Bishek, Qa a Gulabı, Qa a qawın, Túye qawın xámde
Anda xan kóplep saqlanıp a ı . Maqalada keshpise qawınla dı saqlaw aldı ilajla waq ında alıp
ba ılıp, saqlaw o ınla ına jaylas ı ıw, hawa empe a u asın hámde hawanıń salıs ı ma ıǵallıǵın
ámiyinlewi kel i ilgen. Saqlaw o ınla ında saqlaw aldı azalıq jumısla ı xámde dizen ekciya
ilajla ı shólkemles i iw a qalı há qıylı mik oo ganizmle diń awajlanıwınıń aldı alınıwı
boyınsha maǵlıwma la be ilgen.
Gil sózle : Qawın, so la ı, saqlanıwshańlıq, empe a u a, ıǵallıq, saqlaw o nı.
Anno a ion The a icle s a es ha in he condi ions o he Republic o Ka akalpaks an,
la e- ipening melon a ie ies a e sui able o s o age, and p ope ag o echnical measu es and
imely o ganiza ion o p e-s o age wo k allow o long- e m s o age. Among he melon a ie ies
sui able o s o age in he egion, many a e p ese ed: Alaxamma, Bishek, Qo a Gulobi, Qo a
qo un, Tuya qo un, and Anda xon. The a icle s a es ha he s o age o la e- ipening melons is
ca ied ou du ing p e-s o age measu es, placing hem in s o age a eas, and ensu ing ai
empe a u e and ela i e humidi y. In o ma ion has been p o ided on p e en ing he g ow h o
a ious mic oo ganisms by o ganizing p e-s o age cleanliness and disin ec ion measu es in
s o age acili ies.
Keywo ds: Melon, a ie ies, s o abili y, empe a u e, humidi y, s o age loca ion.
Ki isiw. Dún`yada kópshilik aymaqla da qu ǵaqshılıq ıń júzege keliwi,
hawa ayınıń ózge isi, suw am- a ıslıǵı, qo shaǵan o alıqqa ási ese ósimlikle diń
ósip- awajlanıwına keskin ási kó se pek e. Bunday jaǵday aymaǵımızda A al
eńiziniń qu ıp, á i apında keń qu ǵaqshılıq ıń hámde duzlı-shańlı kumla dıń payda
bolıwı, opa ıq ıń sho lanıwı, eginle di ege aciya dáwi inde suwǵa ıw
mashqalasınıń jıldan-jılǵa a ıp ba ıwına sebep bolmaq a.
Qa aqalpaqs an Respublikası aymaǵı sha aya ında awıl xojalıǵı eginle in
je is i iwde hámde mol zú áá alıwda keskin ási kó se pek e. Awıl xojalıǵı
eginle inen palızshılıq áyyemnen keliya ı ǵan a aw bolıp, bunda aldınǵı áji iybeli
diyqanla ımız ege aciya dáwi indegi há qanday mashqalaǵa qa amas an, mol
zú áá je is i iwge miyasa bolmaq a. Palız eginle inen qawın óziniń há qıylı
457
so lılıǵı, biologiyalıq ózgesheligi hámde ku amındaǵı bahalı azıqlıq za la dıń
kópligi menen xalqımız á epinen jıl dawamında aza halında saqlanǵan hámde
qay a islengen ónimle inen kóplep paydalanıp kelinedi.
Qawınla dı jıl dawamında úzliksiz paydalanıwda saqlaw usılla ına hámde
exnologiyasına úlken áhmiye be iw alap e iledi. Sonda ǵana xalıq ı sapalı hám
a zan qawın ónimle i menen ámiyinlewdiń ná iyjeliligi joqa ı bolıwı sózsiz.
Qawınla dı saqlawda eń bi inshile den i iba be iw ke ek bolǵanı bul saqlaw
o nınıń dúzilisi hám ondaǵı sha aya bolıp abıladı. Búgingi kúnde qawınshıla ımız
á epinen eski a a-babala ımızdan keliya ı ǵan qawınxanala ılay paqsala dan
soǵılıp, kólemine qa ap há qıylı muǵda da qawınla asılǵan hala a uzaq múdde e
saqlanıp kelinbek e. Bul qawınxanala dıń dúzilisi biyikligi 4-5 me , diywalla ı
o asha 70-80 sm keńlik e bolıp, joqa ı qa ay azıkem a ayap ba adı. Bunday
dúzilis egi qawınxanala qawınla dı saqlawda ishindegi hawa empe a u asınıń
u aqlılıǵın ámiyinleydi. Bunda qawınxananıń óbesinen uzınlıǵına qa ap, 60x60
sm, 80x80 sm ólshemdegi ashılıp-jabıla uǵın ayna qaldı ıladı. Tesikshele
diywalla dıń qap al á eple inen hám qaldı ılıp, quyash úse uǵın á ep en úlkenlew
o mada ayna qoyılǵanı maqul esaplanadı.
Aynala dan quyash nu ınıń úsiwi ná iyjesinde qıs máwsiminde qawınxana
ishki empe a u asın jıllı hala a uslap u ıw imkaniya ı uwıladı. Qawınxananıń
ishinen biyikligine say hala a 80-90 sm a alıq a ús inle o nala ıp, ola ǵa 60-70 sm
a alıq a diame i 12-15 sm.lik qadala qaǵıladıı. Qadala je den bi me biyiklik en
baylanıp, 5-6 qa a bolǵan hala a a ası 40-50 sm e ip jaylas ı ıladı. Qawınla
qadala ǵa ekewden baylanıp, bi -bi ine u ıp u may uǵın hala a jaylas ı ıw alap
e iledi. Qa aqalpaqs an sha aya ında keshpise qawınla dıń saqlanıwshańlıǵın
ası ıwda dáslep egiw múdde le ine úlken áhmiye be iw alap e iledi. Qawınla
so lıq ózgesheligine qa ap e e, o a hámde keshpise bolıp bólinedi. Áde e,
aymaǵımızda keshpise qawın so la ın hawa ayı sha aya ına qa ap may ayınıń
ekinshi hámde úshinshi on kúnliginde egiw usınıs e iledi. Keshpise qawın
so la ın e e egiw uw a kelmeydi, sebebi e e je ilisip ke ken miywele di asıw
hám saqlawda qolaysızlıqla uwdı adı.
Qawındı saqlawda iyka ınan je ilgen o asha o lanǵan miywele ańlanadı.
Bunday qawınla saqlaw dáwi inde pisip je ilisip, uzaq saqlanıwdı ámiyinleydi.
Pisip ke ken yaki olıq je ilmegen qawınla uzaq saqlanbaydı. Qawınla dı jıynap-
e ip alıwda suwıq hawa ayı baqlanǵan waqı a emes, saqlawǵa ja amlı bolǵan
múdde e e iliwi ke ek.
Qawınla dı saqlawǵa qoyıwdan aldın jawın-shashın bolsa, ola dı kay a
so lap, kep i iw ilajla ı shólkemles i iliwi ke ek. Kep i ilmegen qawınla saqlaw
458
dáwi inde ezde shi ip, ja amsız hala qa kele uǵınlıǵı áji iybele den kóplep málim
boldı.
Je gilikli sha aya a qawınla a ız sha aya ında pálegi menen úziledi. A ız
sha aya ında ús i óz pálekle i menen jabılıp, 7-10 kún qaldı ıladı. Bunnan keyin
a nawlı saqlaw o ınla ına alıp kelinedi.
Tiyka ınan qawınla dı saqlawda kóplegen usılla ba bolıp, bula dan eń
abzalı qawınla dı o se kala ǵa yaki jiple ge baylanǵan halda saqlaw jaqsı ná iyje
be edi. Qawınla saqlaw dáwi inde hawa empe a u asına baylanıslı halda
iziologiyalıq p ocess i ó ke edi. Qawınnıń dem alıw p ocessi onıń so lıq
ózgeshelikle ine, je ilgenlikle ine, qanday usılda asılǵanlıǵına, sı qı o alıq
sha aya la ına hámde saqlawxana empe a u asına baylanıslı boladı. Áde e,
saqlawo nı empe a u ası 3-10°C á i apında, salıs ı malı ıǵallıq 75-80% bolıwı
maqse ke muwapıq bolıp esaplanadı. Qawınxanala hawa ayı sha aya ına qa ap
há bes kúnnen bi e kúndizgi waqı samalla ıp u ıladı, ná iyjede hawanıń
aylanıwın ámiyinlew ke ek. Qawınla dı saqlawda belgilengen hawa
empe a u asın hámde ıǵallıq ı ámiyinlew alap e iledi. Bunda saqlawǵa qoyılǵan
qawınla jaqsılap kózden ó ke iledi hámde zıyanlanǵanla ı alıp qoyıladı.
Qawınxanala jawın-shashınlı hámde ıǵal hawa ayı sha aya ında aynala ı,
a nawlı esikshele i jabıp qoyıladı. Qa ı suwıq úskende o jaǵıp, empe a u anı
no mal hala a uslap u ıw ke ek, qawınla dıń ońlap qalmawın ámiyinlew ke ek.
Joqa ıda kel i ilgen usılla dı qollanıw a qalı qawın miywele ap el-may ayla ına
shekem sapalı hala a saqlaw imkaniya ı ba . Qawınla dı uzaq múdde saqlaw
a qalı ekonomikalıq ná iyjelilik i ası ıw a qalı xojalıq ıń dá ama ın kóbey i iw
imkaniya ı joqa ı esaplanadı.
Paydalanılǵan ádebiya la :
1. Shauma o X.B., Islamo S.Ya. Qishloq xojaligi mahsulo la ini
saqlash a bi lamchi qay a ishlash exnologiyasi. – T.: ToshDAU, 2011.
62-65 b.
2. R.O.Yusupo . Awıl xojalıǵı ónimle in saqlaw exnologiyası. Oqıw qollanba.- Tashken , «Fan
ziyosi». 2022. -116 b.
3. R.O.Yusupo , G.M.Abdie a, M.U.Ka imullae a. Miywe-sabza o ónimle in qay a islew
exnologiyası. Oqıw qollanba.- Nókis, «Ilimpaz». 2025. -104 b.
