469
UO‘K: 638.381.132
FATSELIYA O‘SIMLIGIDAN OLINGAN ASAL VA GULCHANGINING
KIMYOVIY TARKIBI
Jo‘ aye a D.R
q.x. . .d. (PhD)., k.i.x. dil[email p o ec ed]
Pa mano a D.M
q.x. . .d. (PhD)., k.i.x. dil[email p o ec ed]
Shoxnaza o a Sh.A
q.x. . .d. (PhD). [email p o ec ed]
Cho achilik a pa andachilik ilmiy- adqiqo ins i u i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537743
Anno a siya: Maqolada gulshi aga boy bo‘lgan a seliya o‘simligidan oydalanish,
a seliya asalining kimyo iy xususiya la i, a seliya gulla iga asala ila ni qo‘nish da la i a
a seliya gulchangini kimyo iy a kibi o‘g‘ isida ma’lumo la kel i ilgan.
Kali so‘zla : Fa seliya, o‘simlik, asala i, a seliya asali, gulchang, kimyo iy a kibi,
aminokislo a.
Аннотация: В статье приведены сведения об использовании растения фацелия,
которая богато нектаром, о химических особенностях меда фацелии опериодых
посещаемости пчел цветкам фацелии о химическом составе пыльцов.
Ключевые слова: Фацелия, растение, пчела, мед, фацелии, пыльца, химический
состав, аминокислота.
Anno a ion: The a icle p o ides in o ma ion on he use o he nec a - ich Phacelia
plan , he chemical p ope ies o Phacelia honey, he pe iods o bee landing on Phacelia lowe s,
and he chemical composi ion o Phacelia pollen.
Key wo ds: Phacelia, plan , bee, Phacelia honey, pollen, chemical composi ion, amino
acid.
Ma zuning dolza bligi. O‘zbekis onning abiiy iqlim sha oi i, o‘zining
geog a ik joylashu i, asal, gulshi a a gulchang be u chi o‘simlikla u la ining
boyligi bilan aj alib u adi. Shuningdek, espublikaning o‘simlik dunyosi
asala ichilikni i ojlan i ishga a uning ozuqa bazasini mus ahkamlash uchun
qo‘shimcha a ishda bu un ma sum da omida, gulshi a be u chi se asal
o‘simlikla ni ekish a uning maydonini kengay i ishni alab e adi. Viloya la dagi
u li abiiy iqlim sha oi la i poli lyo a mono lyo asala ining o ganolep ik
ko‘ sa kichla i a kimyo iy- izika iy xossala iga a’si e ib, ula ni bi -bi idan
keskin a q qilishiga olib keladi. Fa seliya asali i aminla , aminokislo ala ga juda
boy, shuningdek, 80% disaxa idla , uk oza a glyukozadan ibo a .
Tadqiqo usulla i. Ilmiy- adqiqo ishla i Cho achilik a pa andachilik
ilmiy- adqiqo ins i u i dala aj iba xo‘jaligida hamda “G‘ulomxo‘ja asalchiligi”
470
e me xo‘jaligidagi asala i oilala ida olib bo ildi. Mazku xo‘jalikdagi asala i
oilala i nazo a gu uhi bo‘lib, Cho achilik a pa andachilik ilmiy- adqiqo
ins i u i xo‘jaligiga egishli bo‘lgan asala i oilala i esa aj iba gu uhi bo‘lib xizma
qildi adqiqo ishla i aj iba o‘ kazish as i iga asosan amalga oshi ildi.
Asala ila da adqiqo o‘ kazish gu uhla ini ashkil e ish bi -bi iga solish i ib,
o‘ ganish ishla i V.B o a skiy., Sh.Suya kulo (2021) uslubla i asosida baja ildi.
O‘simlikla ning nek a ini aniqlashda Ye.K.Li en so a uslubi asosida
aniqlandi. Tadqiqo ning iq isodiy sama ado ligi aj ibadagi ha bi sa e ilgan
ha aja la a olingan mahsulo o‘ asidagi a qni aniqlash usuli bilan amalga
oshi ildi. Tadqiqo la da ida olingan ba cha aqamli ma’lumo la biome ik
a ia sion s a is ika usulida qay a ishlandi (Ye.K. Me ku ye a, 1984).
Tadqiqo na ijala i: Fa seliya o‘simligidan olingan asal a gulchangining
kimyo iy a kibi. Toshken iloya i Qib ay umanida joylashgan ChPITIning dala
aj iba xo‘jaligida a seliya o‘simligi ekilgan joyga joylash i ilgan asala i
oilala ining asal mahsuldo ligini o‘ ganib chiqdik. Fa seliya asalini kimyo iy
xossala ini o‘ ganish maqsadida asalli amkala dan namunala olish uchun alohida-
alohida asal oldik. Fa seliya asalini olishda asalli amkala a uning
ka akchala idagi asal maxsus qoshiqchala yo damida, 300 g miqdo da asal aj a ib
oldik a uni a kibini ekshi ish uchun olib qo‘ydik.
Faseliya o‘simligidan olingan asal a gulchangining kimyo iy a kibi a
o ganolep ik ko‘ sa kichla ini Gulis on da la uni e si e i qoshidagi
Ag obio exnologiyala a biokimyo ilmiy- adqiqo ins i u i labo a o iyasida
o‘ ganib chiqdik. Asal a kibidagi aminokislo ala ko‘ sa kichla i o‘g‘ isidagi
ma’lumo la quyidagi 1-jad alda kel i ilgan.
1-jad al
Faseliya o‘simligi gulla idan olingan asalning aminokislo ala miqdo i
(100 g /mg)
№
Aminokislo ala
Fa seliya asali,
aj iba gu uhi
Kungaboqa asali,
nazo a gu uhi
1
Alanin
0,26
0,20
2
Aspa gin kislo asi
0,67
0,52
3
A ganin
0,08
0,05
4
Gli sin
0,05
0,03
5
Glyu amin kislo asi
0,11
0,09
6
Gis idin
0,27
0,20
7
Valin
0,80
0,60
8
Mezin
0,19
0,16
9
Ley sin
0,08
0,05
10
Me ionin
4,04
3,01
471
11
Izoley sin
13,51
12,11
12
P olin
0,89
0,79
13
Se in
0,75
0,63
14
Ti azin
0,75
0,65
15
Aspa agin
1,40
1,30
16
T eonin
0,35
0,31
17
Fenilalanin
0,29
0,21
18
Sis ein
0,10
0,09
19
Glu amin
0,06
0,04
20
T ip o an
0,16
0,14
Jami
24,91
21,26
1-jad al ma’lumo la idan ko‘ inayap iki, aseliya o‘simligidan asala ila
yo damida yig‘ilgan asal a kibidagi alanin aminokislo asi miqdo i 100 g . asal
a kibida 0,26 mg. bo‘lsa, boshqa kungaboqa asalni a kibida 0,20 mg. ni ashkil
e gan. Xuddi shunday eng ko‘p aminokislo ala dan me ionin aj iba gu uhida 4,04
mg. bo‘l.gan bo‘lsa nazo a gu uhida 3,01 mg. bo‘lgan yoki bu ko‘ sa kich nazo a
gu uhiga nisba an 1,03 mgga kam bo‘lgaan.
Shuningdek, izoley sin, p olin aminokislo asi 0,10 mg ga, se in 0,12
mgga,a ganin 0,10 mgga.ko‘p bo‘lganligi aniqlandi. Qolgan aminokislo ala da
ham xuddi shunday 0,5-0,7 mg.gacha ko‘p bo‘lgan. Fa seliya asalining asosiy
ko‘ sa kichla idan bi i bo‘lgan dias aza aolligi, su miqdo i, kuchsizlangan qand
a saha oza moddala i, kislo alik da ajasini o‘ ganish bilan bi ga asalning izika iy
xossala i a o ganolep ik ko‘ sa kichla i ham o‘ ganildi.
Buning uchun asalning angi, hidi, a’mi, k is allanish (cho‘kish) da ajasi,
asalning qo ushqoqligi (konsis ensiyasi) kabi asosiy ko‘ sa kichla i ham egishli
a ishda o‘ ganib chiqildi. O‘ ganilgan a seliya asalining o‘ziga xos mayin a
nozik ak o lanmas o‘ ki hidi bo ligi aniqlandi. Bu hid boshqa u dagi asalla da
bo‘lmaydi, chunki a seliya asali aqa gina bi xil a seliya guli shi asidan
o‘planganligi bois, unda a seliya o‘simligiga xos ansiq hid mujassamligi
kuza ildi.
Fa seliya asalini si a ini o‘ ganish maqsadida, a seliya o‘simligi qiyg‘os
gullagan da da, asala i oilasidagi amkala dan maxsus qoshiqcha yo damida asal
yig‘ib olindi. Shuningdek, a seliya asalini kimyo iy a kibi ham o‘ ganib chiqildi.
Bu o‘g‘ idagi ma’lumo la quyidagi 2-jad alda kel i ilgan.
2-jad al
Fa seliya asalining kimyo iy a kibi
Ko‘ sa kichla
n
Taj iba gu uhi
Nazo a gu uhi
Su miqdo i, %
10
17,0
17,9
Kuchsizlan i ilgan qand miqdo i
10
82,5
84,2
472
Dias aza soni GOTE bi ligida
10
15,4
15,0
Saxa oza
10
75,4
72,5
Kislo alik da ajasi
10
4,5
4,7
2-jad al ma’lumo la idan ko‘ inayap i a seliya asali a kibidagi su miqdo i
aj iba gu uhida 17,0 % bo‘lgan bo‘lsa nazo a gu uhida esa 17,9 % ni ashkil
e gan, yoki kuchsizlan i ilgan qand miqdo i aj iba gu uhida 82,5 % bo‘lgan bo‘lsa,
nazo a gu uhida esa 84,5 % ni ashkil e ganligi aniqlandi. Asalning asosiy si a
ko‘ sa kichla idan bi i bo‘lgan dias aza soni ham aj iba gu uhida 15,4 bi likni
ashkil qilgan bo‘lsa, nazo a gu uhida esa 15,0 bi likni ashkil e ganligi aniqlandi.
Fa seliya o‘simligi gulchangini aminokislo aning a kibini o‘ ganish
maqsadida, Gulis on da la uni e si e i qoshidagi Ag obio exnologiyala a
biokimyo ilmiy- adqiqo ins i u i labo a o iyasida o‘ ganib chiqildi. Fa seliya
o‘simligi gulchangining kimyo iy a kibi o‘g‘ isidagi ma’lumo la quyidagi 3-
jad alda kel i ilgan.
Ma’lumo la idan ko‘ inayap iki, Lizin aminokislo asi miqdo i aj iba gu uhi
gulchangida 0,08 mg bo‘lgan bo‘lsa, bu ko‘ sa kich nazo a gu uhida 0,05 mg ni
ashkil e gan. Xuddi shunday gis idin miqdo i aj iba gu uhidagi gulchangi 0,29
mg ni ashkil e gan bo‘lsa, bu ko‘ sa kich nazo a gu uhidagi gulchangla ida ham
boshqa aminokislo ala kabi kamayib, 0,20 mg gacha pasayib ke ganligi aniqlandi.
Fa seliya gulchangi a kibida eng ko‘p aminokislo ala me ionin a
izoley sin aminokislo ala bo‘lib, aj ibadagi gulchangida 0,44 mg bo‘lib, u
nazo a dagi gulchangida 5,04 mg ni ashkil e gan. Xuddi shunday, aj iba
gu uhidagi gulchangida izoley sin 13,51 mg ni ashkil e gan bo‘lsa, bu ko‘ sa kich
nazo a gu uhida 12,11 mg ni ashkil e ganligi aniqlandi. Ba’zi bi o ganik
aminokislo ala a seliya gulchangida 13,51 a 12,11 mg ni ashkil e gan, bu
ko‘ sakich nazo a dagi gulchangida 14,51 mg n ashkil e gan. Xuddi shunday,
gulchang a kibida gli sin aminokislo asi 10 mg ni, me ionin, alin, sis en kabi
aminokislo ala esa nazo a gu uhiga nisba an 10-20 mg ga ko‘p bo‘lganligi
aniqdandi.
Xulosa o‘ nida ay ish mumkinki, gulshi aga boy bo‘lgan a seliya
o‘simligidan oydalanish, asala ila ning asal mahsuldo ligini oshi ib, asal si a ini
yaxshilanganligi kuza ildi.
Foydalanilgan adabiyo la o‘yxa i:
1. Билаш, Г.Д., Кривцов Н.И. Экстеньерная измереня медоносных пчел. Москва. 1986.
2. Броварский В., Ш.Р.Сyяркулов. “Asala ichilikda aj iba ishla i”, Toshken 2021-y, 10-20
b.
3. Кильянова Т.В., Сафина Н.В. Влияние микроудобрений на цветение и семенную
продуктивность фацелии. Ж. «Пчеловодство», 2018, №8, стр. 22-24.
4. Кильянова Т.В., Сафина Н.В. Влияние срока сева фацелии на медосбор в условиях
Среднего Поволжья. Ж. «Пчеловодство», 2019, №6, стр. 20-22.
5. Жўраева Д.Р. Фацелия бу... “Eks emal cho‘l sha oi la ida cho achilikni i ojlan i ish:
qo ako‘lchilik, yaylo shunoslik ilm- ani hamda hamda amaliyo ning in eg asiyalashu
muammola i a ula ning inno a sion yechimla i” ma zusida xalqa o ilmiy-amaliy
kon e ensiya Sama qand-2025-yil, 19-sen ab , 459-462 be la .
