473
О‘UK: 634.14+634.1.076
BEHI KO‘CHATLARINING BIOMETRIK KO‘RSATKICHLARI
Seilbeko Ruslan Baxi o ich,
assis en i, q.x. . .d. (PhD)
Reimo a Sal ana Kenes qizi,
alaba,
Za ipbae Raxa Tu dibay ulı,
Qo aqalpog‘is on qishloq xо‘jaligi a ag o exnologiyala ins i u i alaba
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537749
Anno a siya. Maqolada Qo aqolpog‘is on up oq-iqlim sha oi ida sanoa behi
plan a siyala ini ya a ishda ya im pakana BA-29, Quince C a Quince A ipidagi
pay and agla i asosida ko‘cha ye ish i ganda ko‘cha la nining bo‘yi a diame i Quince C
(147,2 sm), Quince A (132,4 sm) a BA-29 (126,9 sm) pay and agla ida nazo a yo oyi behi
(65,6 sm) pay and agiga nisba an (mos a ishda) 81,6; 66,8 a 61,3 smga ka a bo‘lganligi
aniqlangan.
Kali so‘zla . Qo aqolpog‘is on, behi, ko‘cha , pay and ag, s anda , na , ye ish i ish,
chidamlilik.
Аннотация. В статье установлено, что при создании промышленных плантаций
айвы в почвенно-климатических условиях Каракалпакстана, при выращивании саженцев
на основе полукарликовых подвоев типа BA-29, Quince C и Quince A, высота и диаметр
саженцев на подвоях Quince C (147,2 см), Quince A (132,4 см) и BA-29 (126,9 см) оказались
больше по сравнению с контрольным подвоем дикой айвы (65,6 см) на 81,6; 66,8 и 61,3 см
соответственно.
Ключевые слова. Каракалпакстан, айва, рассада, прививка, стандарт, сорт,
выращивание, выносливость.
Anno a ion. The a icle examines he c ea ion o indus ial quince plan a ions in he soil
and clima ic condi ions o Ka akalpaks an. When g owing seedlings using semi-dwa oo s ocks
o BA-29, Quince C, and Quince A ypes, i was ound ha he heigh and diame e o he
seedlings we e signi ican ly la ge compa ed o he con ol wild quince oo s ock (65.6 cm).
Speci ically, Quince C (147.2 cm), Quince A (132.4 cm), and BA-29 (126.9 cm) oo s ocks
p oduced seedlings ha we e 81.6, 66.8, and 61.3 cm alle , espec i ely.
Key wo ds: Ka akalpaks an, quince, seedling, oo s ock, s anda d, a ie y, cul i a ion,
esis an .
Ki ish. Behi u ug‘lik yoki ege a i yо‘l bilan kо‘pay i iladigan
ildizpoyala ga pay and qilish, ildiz sо‘qmoqla i, qa lamlash, ildiz sо‘ g‘ichla i,
naslchilik maqsadida esa u ug‘la bilan kо‘pay i iladi. Madaniy behi kо‘pincha
dо‘lanaga pay and qilinadi. Adabiy manbala ga kо‘ a, behiga xenomeles, medla
a nok pay and qilinishi mumkin. Jahon amaliyo ida ma’lum bо‘lgan Behi A,
Behi C, Behi BA-29 klonla i zai qishga chidamli a shuning uchun aqa
Rossiyaning janubiy hududla ida keng a qalgan a bundan ashqa i ula aqa
474
cheklangan miqdo dagi nok na la i bilan mos keladi.
О‘zbekis onda in ensi me achilikni i ojlan i ish ha o qismla ining
oda la i cheklangan о‘simlikla dan sanoa da oydalanishga qa a ilgan. Bunday
о‘simlikla dan oydalanish bog‘ning bi lik maydoniga joylash i ilgan о‘simlikla
sonini sezila li da ajada oshi ish imkonini be adi. Bunday bog‘la ning ishlashi
о‘simlikla ni pa a ish qilish a hosilni yig‘ish uchun moliya iy xa aja la ni
sezila li da ajada kamay i ishi mumkin. Respublikada in ensi nok bog‘la ini ekish
uchun asosiy ildizpoya A ipidagi behi hisoblanadi [4]; [5].
I.T.No mu a o о‘ kazgan adqiqo [6] ege a i yо‘l bilan kо‘pay i iladigan
behi ildiz poyala ining ha xil u la i bilan о‘simlikla ning ye us i qismla ining
о‘sish in ensi ligi eng aol may oyida sodi bо‘lishini kо‘ sa di, ayniqsa behining
Alush inskaya, BA-29 a Xe sonskaya kabi u la ida, bunda asosiy ku akning
о‘sish uzunligi 18-23 sm ga ye adi. Ba cha u dagi behi ildizpoyala ining ku akla i
о‘sishining sekinlashishi a gus oyida – 3 sm kuza iladi. Ba cha sino dan о‘ gan
behi ildizpoyala ining eng kuchlisi – ege a siya da ining oxi iga qada Xe son a
BA-29 edi – 114-122 sm. Aniqlanishicha, R3, R4, Alush inskaya a Xe sonskaya
kabi ildizpoyala dan oydalanilganda aj ibada s anda kо‘cha la ning eng yuqo i
hosildo ligi a’minlangan.
Shu munosaba bilan O‘zbekis onning shimoliy hududla iga mos behi
pay and agla ini anlash doi asida ilmiy adqiqo la o‘ kazish dolza b hisoblandi.
Tadqiqo uslubla i. Dala aj ibala i “P og amma i me odika
so oizucheniya plodo ix, yagodnix i o exoplodnix kul u ” (O el 1999), “Me ali
a eza o me ali о‘simlikla bilan aj ibala о‘ kazishda xisobla a enologik
kuza u la me odikasi” (Bu iye X.CH., a boshqa., 2014), kabi uslubiy
qо‘llanmala asosida olib bo ildi, adqiqo na ijala ining s a is ik ahlili «Excel
2010» a «S a is ica 7.0 o Windows» kompyu e das u ida, 0,95% ishonchlilik
o alig‘i bilan «Me odika pole ogo opi a» (Dospexo B.A., 1985) dispe sion usuli
bо‘yicha hisoblandi [1]; [2]; [3].
Tadqiqo la da obek i si a ida O‘zbekis onda ayonlash i ilgan
“Sama kandskaya k upnoplodnaya” na i hamda yo oyi behi (nazo a ), Ay a “A”
(Anje skaya), BA-29, Quince C, Quince A, Alush inskaya, R3 a Xe son ipidagi
pay and agla i a kо‘cha la i xizma qildi.
Tadqiqo na ijala i. Qo aqalpog‘is on up oq-iqlim sha oi ida behi
ko‘cha la ini ayyo lashda maqbul pay a dag ipini anlash bo asida olib bo ilgan
2024-2025-yilla dagi dala aj ibala i asosida behining “Sama kandskaya
k upnoplodnaya” na ini yo oyi behi (nazo a )ga pay andlanganda 2-chi
ko‘cha zo da ma oyida ko‘cha balandligini 25,5 sm bo‘lgan bo‘lsa, o‘su
475
da ining so‘ngida ok ab oyida 65,6 sm gacha o‘sganligi aniqlandi. 2-chi
ko‘cha zo da eng baland ko‘cha la ni Quince C (147,2 sm), Quince A (132,3 sm)
a BA-29 (126,9 sm) pay and agla da shakllanib, yo oyi behi (nazo a )
ko‘cha la iga nisba an (mos a ishda) 81,6; 66,7 a 61,3 sm baland bo‘lganligi
aniqlandi (1-jad al).
1-jad al
Tu li pay and agla ni behining “Sama kandskaya k upnoplodnaya” na i
ko‘cha la nining bo‘yi a diame iga a’si i (2024-2025 yy.)
Pay and ag
ipi
2-yoshli ko‘cha ning bo‘yi, sm
2-yoshli ko‘cha ning diame i, mm
2024-yil
2025-yil
o‘ acha
nazo a ga
nisba an, %
2024-yil
2025-yil
o‘ acha
nazo a ga
nisba an, %
Yo oyi behi
nazo a )
65,5
65,6
65,6
100,0
14,8
13,2
14,0
100,0
Ay a “A”
(Anje skaya)
120,2
107,6
113,9
173,6
17,2
16,9
17,1
121,8
BA-29
125,5
128,3
126,9
193,4
20,6
21,6
21,1
150,7
Quince C
155,6
138,8
147,2
224,4
22,5
22,1
22,3
159,3
Quince A
138,2
126,5
132,4
201,8
21,4
20,4
20,9
149,3
Alush ins-
kaya
90,4
85,0
87,7
133,7
17,9
18,2
18,1
128,9
R3
114,8
113,9
114,4
174,3
20,8
20,2
20,5
146,4
Xe son
98,5
85,0
91,8
139,9
20,6
19,6
20,1
143,6
Shuningdek, R3 (114,4 sm), Ay a “A” (Anje skaya) (113,9 sm), S-A (101,7
sm), R1 (97,1 sm), Xe son (91,8 sm) a Alush inskaya (87,7 sm) pay and ag
ipla ida ham yo oyi behi (nazo a ) ko‘cha la iga nisba an (mos a ishda): 48,7;
48,3; 36,1; 31,5; 26,2 a 22,1 sm baland ko‘cha la shakllanganligi ma’lum bo‘ldi.
Tu li pay and agla da behining “Sama kandskaya k upnoplodnaya” na i
ko‘cha la nining diame i 2024-2025-yilla bo‘yicha o‘ a o‘lchangada nazo a
yo oyi behiga ulangan ko‘cha la da – 14,0 mm ashkil qilib, unga nisba an eng
ka a diame li ko‘cha la ni, xususan: ˂ 20 mm ka a: Quince C (22,3 mm), BA-29
(21,1 mm), R1 (21,1 mm), Quince A (20,9 mm), R3 (20,5 mm) ˃ 20 mm kichik:
Alush inskaya (18,1 mm) a Ay a “A” (Anje skaya) (17,1 mm) pay and agla da
shakllanganligi aniqlandi.
Xulosa. Qo aqalpog‘is on up oq-iqlim sha oi ida sanoa plan a siyala ni
ba po qilishda yuqo i behi ko‘cha la ini BA-29, Quince C a Quince A ipidagi
pay and agla idan oydalanish a siya e iladi.
476
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Bu iye X.Ch., Yenileye N.Sh., Namozo I.Ch., a boshqala . Me ali a eza o me ali
o‘simlikla bilan aj ibala o‘ kazishda xisobla a enologik kuza u la me odikasi. – T.:
ToshdAU, 2014. – B. 64.
2. Доспехов Б.А. Методика полевого опыта. – М.: Колос, 1985. – C. 207-223, 268-297.
3. Программа и методика сортоизучения плодовых, ягодных и орехоплодных культур
(под ред. Е.Н. Седова, Т.П. Огольцовой). – Орел: ВНИИСПК, 1999. – С. 253-299.
4. Бгaшев В.A. Aйвa обыкновеннaя – универсaльный подвой семечковых культур //
Мaтериaлы междунaродной нaучно-прaктичиеской конференции. – Волгогрaд, 2012. –
С. 566-571.
5. Грязев В.A. Ускоренное вырaщивaние сaженцев нa клоновых подвоях // Журнaл
«Сaдоводство и виногрaдaрство». – Москвa, 1994. – № 3. – С. 10.
6. Нормурaтов И.Т. Некоторые вопросы совершенствовaния технологии вырaщивaния
сaженцев груши нa слaборослых подвоях // Журнaл «Aгрaрнaя нaукa». – Москвa,
2018. – № 10. – С. 45-46.
