490
UDK:632.7+632.9
SHAŃǴALAQLI MIYWE AǴASHLARINDAǴI SHIRINJALARǴA
QARSI GÚRES ILAJLARIN ÓTKERIW TÁRTIPLERI
Tó eniyazo Tilewmu a Elmu a o ich
Qa aqalpaqs an awıl xojalıǵı hám ag o exnologiyala ins i u ı assis en i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537787
Anno aciya: Maqalada Qa aqalpaqs an ag obio senozı miywe baǵla ında a qalǵan
zıyankesle di anıqlaw boyınsha ó ke ilgen ize lewle juwmaǵı boyınsha ma e ialla be ilgen.
Ná iyjede, aymaqda egilip a ı ǵan shańǵalaqlı miywe aǵashla ı ú le inde ushı asa uǵın
zıyankesle a asında, a qalǵan a ealla ı, kel i e uǵın zıyanlılıq dá ejesi boyınsha shı ınjala dıń
bi neshshe ú le i qáwipli ekenligi anıqlanǵan. Zıyankesle sanın uw ı basqa ıw ushın alıp
ba ıla uǵın qa sı gú es ilajla ın uw ı ańlap, ó ke ilgende biologiyalıq paydalılıǵı joqa ı bolıp,
kú ilgen zú áá i alıwǵa bola uǵın imkaniya la ı dálillengen.
Kali sózle : Biocenoz, miywele , ónimle , bioekologiya, dinamika, so la , zıyankes.
Anno a ion: The a icle p esen s ma e ials based on he esul s o esea ch conduc ed o
iden i y pes s p e alen in o cha ds wi hin he ag obiocenosis o Ka akalpaks an. As a esul , i
has been de e mined ha among he pes s ound in he b anched ui ee species being plan ed
in he a ea, se e al species o lichen species a e dange ous in e ms o hei dis ibu ion a eas
and he deg ee o ha m hey cause. When pes con ol measu es a e p ope ly selec ed and
implemen ed, hei biological e ec i eness is high, and he po en ial o achie ing he desi ed
ha es has been p o en.
Keywo ds: biocenosis, ui s, p oduc s, bioecology, dynamics, a ie ies, pes s.
Ki isiw: Awıl xojalıǵı eginle i ú le i a asında miywe aǵashla ınıń
biocenozdaǵı u ǵan óli bi az ayı mashılıqqa iye bolıp, kóp jıllıq ósimlik e inde,
qollanıla uǵın ag o exnikalıq ilajla boyınsha ózine án bolǵan ózgeshelikle i
menen ajı alıp u adı. Respublikamız sha aya ında sońǵı jılla ı bul a awdı
awajlandı ıw a qalı, ba lıq o ınla daǵı miywe aǵashla ınıń úlesin kó e iw, búgingi
kúnde ishki baza dan ısqa ı, shańǵalaqlı miywe aǵashla ınıń ayı ım ú le iniń, aza
ónimle in sı qı baza ǵa shıǵa ıw boyınsha Húkime lik apsı mala iyka ında
jumısla alıp ba ılmaqda.
Bul baǵda daǵı alıp ba ılıp a ı ǵan jumısla ǵa qa amasdan, Qa aqalpaqs an
ag obiocenozında ba bolǵan hám sońǵı jılla ı payda e ilgen miywe baǵla ınan
alınıp a ı ǵan hasıl muǵda ı búgingi alap dá ejesinen ádewi pás ekenligi menen,
bul baǵda da ez sheshimin ku ip u ǵan mashqalala je kilikli ekenliginen de ek
be edi. Usıla a asında, shańǵalaqlıla ú ine ki e uǵınla ında zıyankesle diń
so ıwshı hám kemi iwshi ú le i payda bolıp, sońǵı jılla ı alınıp a ı ǵan
hasılda lıqdıń kemeyip ke iwi, ayı ım jılla ı bul ú le diń ayı ım zıyankesle i,
há eki aldın ushı aspaǵan ú le i payda bolıp hasıldıń iyka ǵı bólegin nabı e iw
jaǵdayla ı ushi aspaq a.
491
Ilimiy jumıs ıń ize lew obek i, usılla ı: Ilimiy jumıs ıń ize lew obek i
esaplanǵan shańǵalaqlı miywe aǵashla ı, ola da ushı asa uǵın zıyankesle i ú le in,
bioekologiyalıq awajlanıwın, dinamikasın [1,4], kel i e uǵın zıyanlılıq dá ejesin
[3], ó ke ilgen qa sı gú es ilajla ın [3,5] usınıs e ilgen me odik usılla a qalı alıp
ba ılıp, áji iybe jumısla ı [2] be ilgen usınısla iyka ında o ınlanıp, alap e ilgen
dá ejedegi juwmaqla shıǵa ılmaqda.
Ize lewle ná iyjele i, alqılaw: Qa aqalpaqs an Respublikası ag oıqlım
sha aya ı abio ik hám bio ik ak o la ı, opı aq dúzilisin esapqa alǵan halda
ja a ılıp, hasılın paydalanıp kiya ı ǵan miywe aǵashla ı a asında shańǵalaqlıla dan
e ik (A meniaca ulga is Lam.), shabdal (Pe sica ulga is Mill.), qá eli (P unus
domes ica L.), shiye (Ce asus ulga is.), ú le iniń iyka ınan usı aymaq ushın
beyimleskuen so la ı egilip alına uǵın hasılı aza hám qay a islengen ú indegi
azıqlıqla e inde keń ú de paydalanılıp kelinbekde. Ó ken jılla daǵı s a is ikalıq
maǵlıwma la Respublikamız boyınsha, 2020-jılı ba bolǵan 6009 ga dan 57853
(96,3 c/ga) ., 2021-jılı 6092 ga dan 61986 (101,7 c/ga) ., 2022-jılı 6139 ga dan
63505 (103,4 c/ga) ., 2023-jılı 6822 ga dan 67918 (99,5 c/ga) . hám 2024-jılı
2315 ga dan 33550 ( 144,5 c/ga) . miywe ónimle iniń alınıwı, búgingi kún
alabınan ádewi dá ejede kem ekenliginen as ıyıqlap u ıp ı. Bul boyınsha payda
bolǵan mashqalanıń iyka ǵı sebeble in anıqlaw boyınsha alıp ba ılıp a ı ǵan
ilimiy-ize lew hám baqlaw jumısla ı ná iyjele i, búgingi kúndegi egilip a ı ǵan
hám hasıl be ip u ǵan bunday miywe aǵashla ı biocenozında keń ú de a qalıp,
ósimlikle azıqla ı iyka ında i ishilik e ip a ı ǵan kemi iwshi hám so ıwshı
zıyankesle diń kel i ip a ı ǵan zıyanlılıq ási inen, alına uǵın ónimning belgili
muǵda ı kemeyip, sıpa ı ómenlep a ı ǵanlıǵın kó se edi.
Sonlıqdanda bunday miywe aǵashla ı ú le inde payda bolıp zıyan
kel i e uǵın zıyankesle iniń ú le in anıqlaw boyınsha kóp jılla dawamında alıp
ba ılıp a ı ǵan ilimiy-ize lew jumısla ımız ná iyjesinde, esapqa alınǵan ú le de
shabdal shı ınjası (Myzodes pe sicae Sulz.), úlken shabdalı dene shı ınjası
(P e ochlo oides pe sicae Chol.), e ik-qamıs shı ınjası (Hyalop e us p uni geo .),
alma shı ınjası (Aphis pomi De Gee .), ápiwayı ó mekshi kene (Te anychus
u icae Koch.), miywe ó mekshi kenesi (Te anychus iennensis Zache .), miywe
qońı kenesi (B yobia ediko ze i Reck.), ú le i ushı asıp, ayı ım jılla ı bolǵan
qolaylılıqla ná iyjesinde, belgili ú le iniń sanı kóbeyip, úlken zıyan
kel i e uǵınlıǵı menen ayı ıqsha áhmiye ke iye boldı.
Ó ke ilip a ı ǵan baqlawla ımızda, aymaqdıń a qa ayonla ı jaǵdayında,
2017-jılı e ik 6-ap elde, 2018-jılı 28-ma , 2019-jılı 19-ma , 2020-jılı 14-ma ,
2021-jılı 6-ap el`, 2022-jılı 14-ma , 2023-jılı 14-ma , 2024-jılı 24-ma hám
492
2025-jılı 19-ma sánele inde miywe aǵashla ınan bi inshi bolıp gúlley uǵın e ik
so la ınıń gúllewdi baslaǵanlıǵı esapqa alındı. Bunday úple de, a adan 5-7 kún
ó kende dáslepki japı aqla ı shıǵıp baslaydı. Bunday shı ınjala ú le i a asında
iyka ǵı zıyankesle esabında baqlanǵan e ik-qamıs shı ınjası ap el` ayınıń úshinshi
on kúnliginde e ik e awajlanǵan analıǵı 20,6-31,0 kún dawamında i ishilik qılıp,
67,3 dana i i áwla la ın uwǵanlıǵı, may ayınıń bi inshi on kúnliginde 16,0-28,3
kún dawamında 74,4 dana, ekinshi on kúnliginde 15,3-27,7 kún dawamında 68,7
dana uwıp ǵalaba kóbeyip zıyan kel i genligi, zıyankes iń júdá ak i awajlanıw
bioekologiyasına iye ekenliginen de ek be edi.
Usı o ınla daǵı shabdalda e e báhá den baslap awajlanıwda baslaǵan
shabdal shı ınjası analıǵı ap el` ayınıń úshinshi on kúnliginde 13,0-21,0 kún
dawamında i ishilik qılıp, o asha 30,3-32,4 dana i i áwla la ın uwǵanlıǵı, may
ayınıń bi inshi on kúnliginde 11,6-20,6 kún dawamında 28,3-30,1 dana, ekinshi on
kúnliginde 12,1-20,2 kúnde 28,4-28,6 dana uwǵanlıǵı, japı aqla da a qalǵan
sanına baylanıslı zıyanlılıq dá ejesi a ıp ba ǵanlıǵı menen, oǵada úlken zıyan
kel i e uǵınlıǵın kó se edi. E ik hám shabdal úple inde zıyankes sanı a ıp ke ken
miywe aǵashla ında, usı ú le ushın qollanıw uxsa e ilgen ximiyalıq
p epa a la dan Kan ido – 0,03%, Imido – 0,02%, Ag o Splan – 0,03%, Kille
Supe – 0,015%, Tay a – 0,07%, Xek ash Maes o – 0,05%, Ag o os-D – 0,07%
ú le i isle ilgende biologiyalıq paydalılıǵı 96,0-97,0% dá ejesinde bolıp, hasıl
olıq saqlap qalına uǵınlıǵı dálillendi hám ilaj búgingi kúnde óndi is e keń ú de
qollanılmaqda.
Juwmaq hám usınıs: Respublikamız a ızla ında miywe baǵla ın payda
e ilgen miywe aǵashla ınan, shańǵalaqlıla ú ine ki e uǵınla ında zıyankesle diń
kóplegen ú le i a qalıp, hasılda lıq ı kemey i ip a ı ǵanlıǵın ba lıq o ınla da olıq
úsindi iw ke ek. Zıyankesle ge qa sı gú es ilajla ın shólkemles i iw ushın e e
báhá den baslap e ik iń gúllewin esapqa alıp, qıslap shıqkan áwla la ına qa sı
biolabo a o iyada ó shi ilgen al ınkózdi payda bolǵan zıyankesle sanına
baylanıslı 2000 danaǵa deyin, belgilep be ilgen usınısla iyka ında shá li ú de
a qa ıp shıǵıw usınıs e iledi.
Paydalanılǵan ádebiya la :
1. Адашкеевич Б.П. Биологическая защита крестоцветных овощных культур от вредных
насекомых.-Ташкент «ФАН»,1983. -188 с.
2. Доспехов Б.Д. Методика полевого опыта –Москва, 1986.
3. Kimsanboe X.X. Biolabo a o iyala da en omo agla ni kupay i ish. –Toshken : «Uqi u chi»,
2000. –B. 3-32.
4. Танский В.И. Биологические основы вредоносноети насекомых-М: «Агропромиздат».-
1988-С 89-150
5. Xwjae Sh.T. Qishloq xojaligida pes i sidla ni ishla ish hamda adqiqo u kazish usul a
sha la i. –Toshken : «Zilol buloq» , 2020. –152 b.
