497
UDK 539.238:635.12
SHOLG‘OM (B assica apa subsp. apa L.) O‘SIMLIGINI
QORAQALPOG‘ISTON SHAROYITIDA O‘STIRISHNING AGRONOMIK
XUSUSIYATLARI
Djalimbe o . M.A.
Sabza o , poliz ekinla i a ka oshkachilik ilmiy adqiqo ins i u i Qo aqalpog‘s on Respublikasi
ilmiy- aj iba s ansiyasi, Ilimiy ishla a inno a siyala bo’yicha di ek o u inbosa i
Abdigapba o A.S.
Me a-sabza o chilik a polizchilik ka ed ası ka a o’qı u chisi, q.x. . .d. (PhD)
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537796
Anno a siya: Mazku maqolada sholg‘om (B assica apa subsp. apa L.) o‘simligining
biologik a mo ologik xususiya la i, uning oziqa iy ahamiya i, kimyo iy a kibi hamda
Qo aqalpog‘is on Respublikasining abiiy-iqlim sha oi ida o‘s i ish ag o exnikasi o‘ ganilgan.
Sholg‘omning so uqqa chidamliligi, qisqa ege a siya da i a up oq sha oi la iga
moslashu chanligi uni min aqada is iqbolli ekin si a ida e’ i o e ishga asos ya a adi. Tadqiqo
na ijala i shuni ko‘ sa diki, Amuda yo ohasi a Qonliko‘l umanla i sha oi ida o‘ acha
unumdo bo‘lgan allyu ial- up oqla da sug‘o ish me’yo iga ioya e ilganda sholg‘om
ildizme asi hosildo ligi 20–25 /ga gacha ye adi.
Kali so‘zla : sholg‘om, B assica apa, ag o exnika, hosildo lik, Qo aqalpog‘is on,
oziqa iy ahamiya .
Ki ish. Sholg‘om (B assica apa subsp. apa L.) — ka amdoshla
(B assicaceae) oilasiga mansub ikki yillik sabza o ekini bo‘lib, insoniya
omonidan qadim zamonla dan be i oziq-o qa a yem-xashak si a ida ye ish i ib
kelinadi. A xeologik opilmala sholg‘omning madaniylashu i miloddan a algi
IV–III as la ga bo ib aqalishini ko‘ sa adi. Hozi gi kunda u Ye opa, Osiyo a
Ma kaziy Osiyoda keng a qalgan.
Qo aqalpog‘is on Respublikasi iqlimi keskin kon inen al bo‘lib, yozda issiq
a qu uq, qishda esa so uq bo‘ladi. Bunday sha oi da qisqa ege a siya da iga
ega, so uqqa chidamli sabza o ekinla ini e is i ish muhim ahamiya ga ega.
Sholg‘om ana shunday ekologik moslashu chan o‘simlikla qa o iga ki adi. Uning
o‘simkik iziologyasi, ag o exnikasi a mahalliy sha oi da hosildo ligini aniqlash
Qo aqalpog‘is on qishloq xo‘jaligi uchun dolza b hisoblanadi.
Asosiy qism. 1. Sholg‘omning bo anik a si i
Sholg‘om ikki yillik o‘simlik bo‘lib, bi inchi yili ildizme a a ba gla hosil
qiladi, ikkinchi yili esa gul a u ug‘ be adi.
Ildizme a: dumaloq, konussimon yoki cho‘zinchoq shaklda bo‘lib, angi oq,
sa iq yoki bina sha usla da bo‘lishi mumkin.
498
Ba gla i: uzun bandli, pa simon shaklli, se shi a a oziqa iy moddala ga
boy.
Gulla i: sa iq usda, o‘ ba gli, xos ka amdoshla oilasiga xos.
Me asi: ikki qi ali dukkak bo‘lib, u ug‘la i mayda, s e ik shaklda.
Vege a siya da i 40–60 kunni ashkil qiladi, bu uni ezpisha sabza o la
qa o iga ki i adi.
2. Qo aqalpog‘is on abiiy-iqlim sha oi ining xususiya la i.
Qo aqalpog‘is on Respublikasida yoz aslida ha o ha o a i +40 °C gacha ye adi,
yomg‘i kam yog‘adi, su esu sla i asosan Amuda yo a sun’iy kanalla o qali
ye ib keladi.
Qish aslida -10 °C gacha so uq kuza iladi. Bunday sha oi da sholg‘omning
a zalligi shundaki, u so uqqa chidamli a sug‘o ishga ez ja ob be adi.
Tup oq asosan allyu ial, qumoq yoki sho‘ siq usda bo‘lib, o ganik modda
miqdo i pas . Shu bois sholg‘om ye ish i ishda up oqqa o ganik o‘g‘i la (chundi,
gumus, kompos ) ki i ish ka a ahamiya kasb e adi.
3. Sholg‘omni o‘s i ish ag o exnikasi
3.1. Ekin joyini ayyo lash. Ye kuzda haydalib, baho da ekislanadi. Ha
gek a maydonga 25–30 onna chi indi yoki kompos solinadi.
3.2. Ekish mudda i a usuli. Sholg‘om u ug‘i baho boshida (ma oxi i —
ap el boshida) yoki kechki hosil uchun iyul oyida ekiladi.
U ug‘ ekish chuqu ligi 1,5–2 sm, qa o o asi 30–40 sm, qa o ichida 10–12
sm maso ada bo‘ladi.
3.3. Sug‘o ish. Qo aqalpog‘is on sha oi ida ege a siya da ida 4–5 ma a
sug‘o ish a siya e iladi. Sug‘o ish o alig‘i 10–12 kun. Sug‘o ish me’yo i — 600–
800 m³/ga.
3.4. O‘g‘i lash. Ha gek a ga o‘ acha 60–80 kg azo , 40–50 kg os o a
30–40 kg kaliy o‘g‘i be iladi. Ildizme aning o‘sish bosqichida azo li o‘g‘i la
alohida muhim ol o‘ynaydi.
3.5. Kasallikla a za a kunandala ga qa shi ku ash. Asosiy kasallikla :
kila (Plasmodiopho a b assicae) a bak e ial chi ish. Ula ni oldini olish uchun
ekin almashinu i, sog‘lom u ug‘lik a up oq pH ni nazo a qilish za u .
4. Na ijala a muhokama. Taj iba na ijala i Nukus umanining allyu ial
up oqla ida olib bo ilgan. Quyidagi na ijala olindi:
Sug‘o ish me’yo i
(m³/ga)
O‘g‘i dozala i
(kg/ga)
Hosildo lik
( /ga)
600
N60P40K30
18,5
700
N80P50K40
22,3
499
Sug‘o ish me’yo i
(m³/ga)
O‘g‘i dozala i
(kg/ga)
Hosildo lik
( /ga)
800
N100P60K50
24,7
Eng yuqo i hosil 800 m³/ga sug‘o ish me’yo i a N100P60K50 o‘g‘i
dozala ida kuza ildi. Ildizme a si a i ham yaxshilandi, o‘ acha shaka miqdo i
5,8 %, qu uq modda — 11,4 %.
Tadqiqo la shuni ko‘ sa adiki, sholg‘om (B assica apa subsp. apa L.)
Qo aqalpog‘is onning qu uq a kon inen al iqlim sha oi iga yaxshi moslashadi.
U qisqa ege a siya da iga, so uqqa chidamlilik a yuqo i oziqa iy qiyma ga ega.
Eng maqbul hosildo lik sug‘o ish me’yo i 700–800 m³/ga, o‘g‘i miqdo i N80–
100P50–60K40–50 bo‘lganda olinadi. Sholg‘omni min aqada sabza o a yem-xashak
ekini si a ida keng jo iy e ish, aholining oziq-o qa xa sizligini oshi ish a
cho achilik bazasini mus ahkamlashga xizma qiladi.
Adabiyo la o‘yxa i:
1. O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining 2024-yil 16- e aldagi PF-36-son “Respublikada
oziq-o qa xa sizligini a’minlashning qo‘shimcha cho a- adbi la i o‘g‘ isida”gi Fa moni.
h ps://lex.uz/uz/docs/-6802687
2. FAO Plan Gene ic Resou ces Repo s, 2022.
3. Jumaniyozo A. a boshq. “Qo aqalpog‘is on sha oi ida sabza o ekinla ining su dan
oydalanish sama ado ligi”. Nukus, 2021.
4. Be dimu a o , S. “Ka amdoshla oilasiga mansub ekinla ning biologiyasi”. Toshken , 2019.
5. Rakhma o An a Mama o ich, Azizo Sha ka Shodie ich, Usmano Za a Usmano ich.
The In luence o he Timing o he Sowing Tou namen Salad on he Biochemical
Composi ion. // In e na ional Jou nal o T end in Scien i ic Resea ch and De elopmen
(IJTSRD). –2021.
6. Tu dikulo B.T. Yangi sala bop sholg‘om Muyassa na ining ya a ilishi. O‘simlikla
in oduksiyasi: muammola i a is iqbolla i./ kon e ensiya. 2003.
