500
UDK: 635: 635.07; 635.,74.
DUShShÍ BURÍSh SORTLARI TUQIMLARINIŃ KÓGERIWSHEŃLIGIN
LABORATORIYALIQ SHARAYATTA ANIQLAW
Dúyseno a D.
4-ku s Sabza o shılıq, palızshılıq hám ka oshkashılıq álim baǵda ı s uden i
Abdigapba o A.S.
Miywe sabza o shılıq hám palızshılıq ka ed ası aǵa oqı ıwshısı, a.x.i. .d. (PhD)
Djalimbe o M.A.
Miywe sabza o shılıq hám palızshılıq ka ed ası assis en i, a.x.i. .d. (PhD)
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537804
Anno aciya. Bul maqalada dushshı bu ısh uqımla ınıń kóge iwsheńligin labo a o iya
sha aya ında qalay anıqlaw ke ekligin, onı islew á ibi, usılla ı, oǵan ke ekli bolǵan
empe a u a, uqımla dıń kóge iwsheńligin ámelge ası a uǵın áspab úskenele , ola dıń islew
á iple i, uqımladıń ósiw kúshi (ósiw ene giyası), kóge iwsheńligi, WzDs alapla ı boyınsha
qoyılǵan alapla ı haqqında maǵlıwma la kel i ilgen.
Tiyka ǵı sózle : uqım, empe a u a, subs ak , úlgi, ósiw ene giya, kóge iwsheńlik, kún
dawamlılıǵı.
Ki isiw. Dushshı bu ish (Capsicum annuum) - bi jıllıq shóp á izli ósimlik
bolıp, wa anı O aylıq Ame ika (Meksika, G a emala) esaplanadı. Bahalı sabza o
egini esaplanadı. Ózbekis anda sonday-aq, «bolga bu ishi» (bolga skiy) dep e
a aladi.
T opikalıq klima la da bu ish kóp jıllıq, o asha hám sub opikalıq
sha aya la da bi jıllıq ósimlik. Bu ish ıssı súye , ósiw dáwi i ( uqımla ı ónip
shiqqannan piskenge shekem) 120-160 kún. Ósip awajlanıwı ushın qolaylı
empe a u a +18+25oC boliwi zá ú . +13oC dan ómen empe a u ada ósiwi
oq aydı, -0,5 -1oC da nabı bolıwı múmkin. Keskin joqa ı empe a u ala da da
(+35oC< ) awajlanıwı ómenleydi, gúlle i ógiledi.
Tuqımla ı júdá ás e (8-12 kún) ónip shıǵadı. Bu ish jaq ılıq súyiwshi, qısqa
kún ósimligi. Topı aq ıǵallıǵına alapshań. Ósiw dáwi inde opı aq ıǵallıǵı onıń
olıq ıǵallıq sıyımlıǵınan 70-80% bolıwı ke ek. Íǵallıq je ispese gúlle i ógiledi,
miywele iniń sapası buzıladı.
Bizge málim awıl xojalıǵı eginle inen joqa ı sapalı ónim alıwı ushın
uqımla dıń egislik sıpa ı áhmiye li esaplanadı. Bunda uqımla ǵa mámleke lik
s anda á epinen qoyılǵan, yaǵnıy uqımla dıń kóge iwsheńligi, azalıǵı, 1000
dana uqım salmaǵı, uqımla dıń námligi, uqımla dıń zıyankes hám kesellik
penen kesellengenligi h. .b. alapla ǵa juwap be gen uqımla egiske ja amlılıǵına
501
de ek be edi. Bizle bul maqalamızda usı dushshı bu ısh ıń uqımla ın
labo a o iyalıq sha aya a kóge iwsheńligi anıqlawdan iba a .
Dushshı bu ısh uqımla ınıń ag obiologiyalıq qásiye le ine án iyka ǵı
kó se kishle . Bizge málim awıl xojalıǵı eginle i uqımla ınıń kóge iwsheńligi
2 usılda anıqlanadı, yaǵnıy a ız sha aya ında hám labo a o iyalıq sha aya a.
Tuqımla dıń kóge iwsheńligi - bul uqımla dıń ónip shıǵıw qábile i,
yaǵnıy qolaylı sha aya a (iǵallıq, empe a u a, hawa, jaq ılıq hám basqala ) no mal
salama nálle be iw qábile ine ay ıladı.
Labo a o iyalıq kóge iwsheńlik – bul uqımla dıń kóge ip shıǵıwın
labo a o iyalıq sha aya a qadaǵalanıwında anıqlanıwında ay ıladı.
A ız sha aya ındaǵı kóge iwsheńlik – bul a ızda ( ábiyiy sha aya a)
haqiyqa ında qansha uqım ónip shiqqanlıǵın kó se iliwine ay ıladı.
Respublikamızda egilip kiya ı ǵan gúl kapus anıń júdá ez pise Na giza
so ı, e e-o a pise Ma jona so la ın egip ola dıń biologiyalıq ózgeshilikle in
esapqa alıp, ag o exnikalıq ilajla dı óz waq ında qollaw, uqımla dıń azalıǵın hám
ola dın kóge iwsheńligin anıqlaw a qalı dushshı bu ısh je is i iwge bola uǵınlıǵı
ilimiy jaq an dálillengen.
Bizge málim, awil xojaliq eginle i uqimla iniń eginbapliq sipa
kó se kishle i 2 usilda aniqlawǵa boladi: dala hám labo a o iya sha aya inda (kes e
-1). Tuqimla diń kóge iwsheńligin 2 usilda e se gende, a asinda ay a liq ay pa iq
ba , yaǵniy labo a o iya usilinda uqimla diń kóge iwsheńligin e se gende onda
aniq ná iyjege e isiwge boladi hám saniń menen bi ge egiw no masin aniqlawǵa
boladi, dala sha aya inda bolsa onday aniq ná iyjege e isiw qiyin keshedi [2].
Táji iybe o nı hám obyek i. Biz bul analiz ó kiziw obek i qilip,
«Ag osanoa majmuida hizma la ko sa ish ma kaz»i Awil xojaligi uqimla iniń
eginbapliq sipa kó se kishle in aniqlaw labo a o iyasinda alip ba ildi. Bul áji iybe
mámleke lik s anda iniń no ma i hújje le iyka inda alip ba ildi.
Dushshı bu ısh uqımla ınıń eginbaplıq sıpa la ı, % esabında
1-kes e
Egin ú i
1-klass uqım
2-klass uqım
Dushshı
bu ısh
Kóge iwsheńlik
(keminde)
Tazalıǵı (keminde)
Basqa egin hám
shóple diń uqımla ı
(kóbi menen)
Kóge iwsheńlik
(keminde)
Tazalıǵı (keminde)
Basqa egin hám
shóple diń uqımla ı
(kóbi menen)
80
98
0,2
60
95
0,5
502
Dáslep dushshı bu ısh uqimi alinǵan úlgiden pa asliǵinan aji a ip,
kóge iwsheńligin aniqlaw ushin 100 danadan eki na eska, yaǵniy eki so ushın
400 dana subnamuna alamiz (kes e -3).
2-kes e
Dushshı bu ısh ıń ÓzDs boyınsha iyka ǵı ónimda lıq kó se kishle i.
Egin ú i
Úlgi, g
yaki dana
Tempe a u
a, oS
Subs -
ak
Kún (ósiw kúshi
hám kóge iw-
sheńlik)
Klass
Kóge iwsheń-
lik, %
Dushshı
bu ısh
100 x 4
20-30
/q,
7/15
1
2
80
60
Táji iybe ó kiziw a ibi: Biz labo a o iya sha aya inda uqimla diń
kóge iwsheńligin aniqlaw ushin Na giza hám Ma jona analiz qilip kó dik. Eń
aldin, pa asliǵi aniqlanǵan uqimla dan 100 dana yaǵniy eki so an jámi bolip 400
dana uqim ajı a amız.
Egiw ushin a nawli idisshaǵa (bannochkaǵa) as ina subs ak sıpa ında qum
óseymiz. Soń ús ine pipe ka yaki leyka menen sol idisshadaǵi qumdi námleymiz.
Námlengen idisqa 100 danadan, uqim a ala i ashiq halda (bi -bi ine iymewi
ke ek) egiw ke ek.
Idisla ǵa uqimla di jaylas i ip bolip, e mos a i aya laymiz. TPS -180
ma kalı e mos a i 20-25 oS dá ejege qoyamiz. Te mos a ishindegi (kame adaǵi)
issiliq 15-20 oS bolǵanda egilgen idisshadaǵi uqimla di há polkaǵa qoyiladi.
Egilgen waq i, sánesi dáp e shege jazip qoyiladi.
Uliwma ÓzDs 12038-84 s anda alabi boyinsha dushshı bu ısh uqiminiń
kóge iwsheńligi 7/15 kún, yaǵniy 7-shi kúni ósiw ene giyasin ekse edi, 5-shi
kúnge kelip (yaǵniy 8 kún ó kennen soń) kóge iwsheńligin ekse edi [2]. Ulıwma
kóge iwsheńligi s anda boyınsha 1-klass ushın 80%, al 2-klass ushın 60% dı, al
azalıǵı boyınsha 1-klass 98%, al 2-klass-95% dı qu aw ke ek (kes e-2).
Ha kúni egilgen uqimla di sol aldin egilgen waqi boyinsha e mos a
esigin aship (5-10 minu ) samalla iladi, soń uqim egilgen idisla diń u ǵan o inla i
almas i iladi, yaǵniy 15 kún dawaminda e mos a ishindegi uqim ba idisla há
bi polka boylap hám há bi ochkaǵa jaylas i ip ba iliwi ke ek. Idisla ǵa azǵana
muǵda da suw (qayna ip, suwi ilǵan, dis illengen suw) quyıladi, soń e mos a
esigi beki iledi.
Táji iybe ná iyjele i. Bul p ocess 15 kún dawaminda bi dey waqi a ámelge
asi iladi. 7-shi kúni bolǵanda uqimla diń ósiw ene giyasi aniqlanadi.
Bunda 4 idisqa egilgen uqimla di labo a o iya s ol ús ine shiǵa iladi hám
há bi idis i bólek-bólek pince penen ónip shiqqan uqimla di ónip shiqpaǵinan
503
aj a ip baslaymiz. Demek, dushshı bu ısh uqiminiń ósiw ene giyasi Na giza
so ında 77 %, Ma jona so ında bolsa 75 % dı qu adi (kes e-4).
4-kes e
Dushshı bu ısh uqımınıń óniw ene giyasın anıqlaw.
№
Úlgile
Egilgen
uqımla ,
dana
Tuqımla dıń ósiw
kúshi, dana.
Tuqımla dıń
ósiw kúshi, %
O asha,
%
Na giza
1-shi úlgide
100
78
78
77
2- shi úlgide
100
76
76
Ma jona
1- shi úlgide
100
76
76
75
2- shi úlgide
100
74
74
Ele ósip shiqpaǵan uqimla di qay adan suw amizip jáne e mos a qa
jaylas i amiz.
Uliwma 8-shi kúni uqimla diń kóge iwsheńligin anıqlaymiz. Buniń ushin
uqim jaylasqan idisla di labo a o iya s ol ús ine qoyıp pince penen ónip shiqqanin
shiqpaǵinan aj a amiz.
Yaǵniy 4-idis aǵi uqimla diń o asha kóge iwsheńlik dá ejesi
aniqlaǵanimizda Na giza so ında 15 %, Ma jona so ında bolsa 13,5 % i qu adi
(kes e-5).
5-kes e
Dushshı bu ısh uqımla ınıń ónimda lıǵın anıqlaw.
№
Úlgile
Egilgen
uqımla ,
dana
Tuqımla dıń
kóge iwsheń-
ligi, dana.
Tuqımla dıń ulıwma
kóge iwsheńligi, %
O a-
sha,%
Na giza
1-shi úlgide
100
14
14
15
2- shi úlgide
100
16
16
Ma jona
1- shi úlgide
100
12
12
13,5
2- shi úlgide
100
15
15
Juwmaq qilip ay qanda, Na giza so ındaǵı uqiminiń ósiw ene giyasi hám
kóge iwshiligi o asha 77+15=92 %, Ma jona so ında bolsa 75+13,5= 88,5 % i
qu adi. Demek, bizle labo a o iya sha aya inda sinawǵa qoiylǵan Na giza so ı
uqiminiń kóge iwsheńligi 92 % bolsa, Ma jona so ında bolsa 88,5 % i qu adi.
Eki so ıńda kóge iwsheńligi boyinsha 1-klass alapla ina juwap be di (kes e-6).
6-kes e
Dushshı bu ısh uqımla ınıń ulıwma ónimda lıǵın anıqlaw juwmaqla ı.
№
Úlgile
Egilgen
uqımla , dana
Tuqımla dıń ulıwma
kóge iwsheńlik, dana.
O asha, %
Na giza
2úlgi boyınsha
200
184
92
Ma jona
2 úlgi boyınsha
200
177
88,5
504
Paydalanilǵan ádebiya la dizimi:
1. Os anaqulo T.E., Zue V.I., Qodi xwjae O.Q. Sabza o chilik. T.: 2010. 362-365 be .
2. Cемена сельскохозяйственных культур методы определения всхожести – Москва.
Стандартинформ 2011.
3. R.A.Hakimo , A.S.Hakimo , A.A.Toshmuxamedo . Sabza o a poliz ekinla i u ug‘chiligi.
Toshke . 2003. B.9-16 .
4. To’ sino M., As o o A., O axono N. Dala ekinla i u uǵchiligi a u uǵshunosligi.
Fa ǵona nash yo i – 1999 y.
