540
UDK:631.8:632.9
OROL BO‘YI HUDUDIDA DORIVOR O‘SIMLIKLAR
PLANTATSIYASINI YARATISHDA BIOPREPARATLARNING ROLI
Jamalo a Ugiljon Uma jono na
M.Ulug‘bek nomidagi O‘zbekis on Milliy uni e si e i, Biologiya a ekologiya akul e i ayanch
don o an i, Toshken , O‘zbekis on Respublikasi
e-mail: [email p o ec ed],
Tojiye B.B.,
O‘zR FA Mik obiologiya ins i u i, Toshken , O‘zbekis on espublikasi
No mu odo a K.T.
M.Ulug‘bek nomidagi O‘zbekis on Milliy uni e si e i, Biologiya a ekologiya akul e i ayanch
don o an i, Toshken , O‘zbekis on Respublikasi
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537882
Anno a siya. O ol bo‘yi hududla ining sho‘ langan a qu g‘oqchil up oqla i a kibi a
mik oo ganizmla hola i o‘ ganildi. Kuchli sho‘ langan qoldiq bo qoq, qumli cho‘l up oq
unumdo ligining sama ado ligini oshi ishda, O ol bo‘yi hududla ida qishloq xo‘jaligining
do i o o‘simlikla ini e ish i ishda Ye malhami, Bioazo a Da mon-M kabi biop epa a la idan
oydalanildi. Tadqiq e ilayo gan do i o jiyda (Ziziphus jujuba) a do i o na’ma ak (Rose)
plan a siyala ini ya a ish uchun Ye malhami, Bioazo a Da mon-M kabi biop epa a la dan
1:5 nisba da bio exnologik ishlo be ildi. 200 o‘p Ziziphus jujuba, 125 o‘p do i o na’ma ak
ko‘cha la i ekildi. Ko‘cha la ning yasho chanligi uch oydan keyin ekshi ilganda, jiyda 50-65%,
na’ma ak esa 40-47% na ijani ko‘ sa di.
Kali so‘zla : O ol bo‘yi, hudud, Ye malhami, Bioazo , Da mon-M, biop epa a ,
Ziziphus jujuba, do i o na’ma ak.
Аннотация. Изучены состав и состояние микроорганизмов засоленных и аридных
почв Приаралья. Для повышения эффективности плодородия почв сильнозасоленных
остаточных болот и песчаных пустынь, а также для возделывания лекарственных
растений в Приаралье использованы биопрепараты Ер малхам, Биоазот и Дармон-М. Для
создания плантаций лекарственного жийда (Ziziphus jujuba) и розы лекарственной
проведена биотехнологическая обработка биопрепаратами Ер малхам, Биоазот и
Дармон-М в соотношении 1:5. Было высажено 200 сеянцев лекарственного Ziziphus jujuba
и 125 сеянцев лекарственной розы. При проверке всхожести сеянцев через три месяца у
Ziziphus jujuba результат составил 50-65%, у розы - 40-47%.
Ключевые слова: Приаральной регион, территория, Ер малхами, Биоазот,
Дармон-М, биопрепарат, Ziziphus jujuba, лекарственное растение.
Anno a ion. The composi ion and condi ion o mic oo ganisms in saline and a id soils o
he A al Sea egion we e s udied. The biop epa a ions E Malkham, Bioazo and Da mon-M
we e used o imp o e soil e ili y in highly saline esidual bogs and sandy dese s, as well as o
he cul i a ion o medicinal plan s in he A al Sea egion. To es ablish plan a ions o medicinal
plan (Ziziphus jujuba) and medicinal ose, bio echnological ea men wi h he biop epa a ions
E Malkham, Bioazo , and Da mon-M was ca ied ou in a 1:5 a io. 200 medicinal plan
(Ziziphus jujuba) and 125 medicinal ose seedlings we e plan ed. When es ing he seedlings o
541
ge mina ion a e h ee mon hs, he ge mina ion a e was 50-65% o lichen and 40-47% o
ose. Key wo ds: A al egion, e i o y, Ye malham, Bioazo , Da mon-M, biological p oduc ,
Ziziphus jujuba, medicinal plan .
Ki ish. Bugungi kunda, O ol ubidagi kuchli sho‘ langan qoldiq bo qoq,
qumli cho‘l up oqla ining u li qa lamla ida up oq unumdo ligini saqlash,
ba qa o lash i ish a umumiy biologik mahsuldo likni oshi ish uchun ka a e’ ibo
qa a ish da om e moqda [1-3]. Buning uchun, amilaza, p o eaza, sellulaza kabi
e men la , auksin, gibbe illn kabi i ogo monla sin ezlo chi mik oo ganizmla
assosia siyasi asosida ya a ilgan u li biop epa a la qo‘llash izimini jo iy qilishda
u li xil ekinla ni ye ish i ish hamda up oq unumdo ligini oshi ish bo‘yicha
dunyoning ye akchi ilmiy ma kazla i a oliy a’lim muassasala ida ham ilmiy
adqiqo la olib bo ilmoqda [4-6]. Bu bo ada, mamlaka imizda ham bi qa o
adqiqodla amalga oshi ilmoqda, jumladan, O ol dengizining qu igan ubidagi ye
maydonla ida up oq unumdo ligini oshi ish a up oq-iqlim sha oi iga
moslash i ilgan o‘simlikla maydonla ini kengay i ish, ag oeko izimning ekologik
mu ozana ini yaxshilash, up oq a kibidagi uzni kamay i ish muammola i shula
jumlasidandi . Bu esa, O ol ojiasini ba a a qilish, o‘simlikla lo asini qay a
iklash a O ol ubi sha oi la ida “Yashil qoplamala ” kabi himoya o‘ monzo la i
ba po e ish bo asida baja ilishi mumkin bo‘lgan ko‘plab cho a adbi la ni aqoza
e adi.
Ishning maqsadi. O ol bo‘yi sha oi ida qu g‘oqchilikka chidamli, so uqga
ba doshli, uzli up oqla da ham o‘saoladigan Ziziphus jujuba plan a siyasini
ya a ishda biop epa a la ning ahamiya ini o‘ ganishdan ibo a .
Tadqiqo usulla i a ma e ialla i. O ol ubining belgilangan hududla idan
up oq namunala i 0-30 sm, 30-60 sm a 60-90 sm chuqu likla dan olindi a
up oqdagi asosiy iziologik gu uh mik oo ganizmla ini aniqlansh uchun ha bi
namunadan 10 g amm olinib, 90 ml s e illangan su ga solindi a yaxshilab
a alash i ildi. Keyin a alashma indi ilib, 1:1 000 000 gacha suyul i ildi.
P obi kadagi suyuqlikdan 1 ml Pe i likopchadagi Eshbi, Piko skoy, Chapek,
GPA, KAA kabi maxsus elek i ozuqa muhi la iga ekildi. Inkuba siya 37oC
e mos a da 10 kun da omida amalga oshi ildi.
Olingan na ijala a ula ning ahlili. O ol ubi hududla ida abo a
sho‘ lanib a shakllanib bo ayo gan qoldiq bo qoq-o‘ loqi, o‘ loqi-qoldiq bo qoq
a o‘ loqi- aqi li up oqla da o‘simlikla ning o‘sishi a i ojlanishi judayam qiyin
kechadi. Buning uchun, bunday up oq unumdo ligini oshi ish a up oq-iqlim
sha oi iga o‘simlikla moslash i ishda za u bo‘lgan mik oo ganizmla kompleksi
asosida ya a ilgan biop epa a la dan oydalanish maqsadga mu o iq bo‘ladi.
542
Shunga ko‘ a, adqiqo imiz Qo aqalpog‘is on Respublikasi Mo‘ynoq
umanida qi g‘oqchilikga chidamli bo‘lgan o‘simlikla dan bi i, me asi qimma li a
biologik aol moddala boy bo‘lgan, a mase ika a oziq-o qa sanoa ida keng
qo‘llaniladigan, me asi a kibida qand, o ganik kislo ala , danagida moy, ba gida
C i amin, glikozidla , ka o in, u in, oshlo chi moddala saqlaydigan jiyda a
na’ma ak kabi do i o o‘simlikla plan a siyasini ya a ishga qa i ildi.
O ol bo‘yi hududla ining sho‘ langan a qu g‘oqchil up oqla ini a kibi a
mik oo ganizmla hola i o‘ anilganidan kelib chiqqan holda, adqiq e ilayo gan
jiyda a na’ma ak plan a siyala ini ya a ish uchun Ye malhami, Bioazo a
Da mon-M kabi biop epa a la dan 1:5 nisba da ishlo be ilgan jiyda a na’ma ak
do i o o‘simlikla ning jami 325 a ko‘cha la i ekildi. Ko‘cha la ning
yasho chanligi uch oydan keyin ekshi ilganda, jiyda 50-65%, na’ma ak esa 40-
47% na ijani ko‘ sa di.
Xulosa a a siya. O ol ubi hududla ining sho‘ langan a qu g‘oqchil
up oqla ini qay a iklash maqsadida, Ye malhami, Bioazo a Da mon-M kabi
biop epa a la idan 1:5 nisba da oydalanish, bunday kuchli sho‘ langan qoldiq
bo qoq, qumli cho‘l up oq unumdo ligining sama ado ligini oshi ishda
biop epa a la ning o‘ ni ka a ekanligidan dalola be adi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Abd akhmano T., Jabba o Z.A., Ka imboe a M.K., Imomo O.N., Abdullae Sh.Z. The
impo ance o using d ugs in a id egions // P oceedings o he In e na ional Con e ence
“Mode n p oblems o ecology and en i onmen al p o ec ion and bio echnology”, June 15-
16, 2022, Tashken , Uzbekis an. P. 670-672.
2. Leblanc J.C., Gonçal es, E.R. Mohn W.W. Global esponse o desicca ion s ess in he soil
ac inomyce e Rhodococcus jos ii RHA1. Appl. En i on. Mic obiol. 2008, 74, 2627-2636.
29.
3. No mu odo a K.T., Abd akhmano T., Tojie B.B., Shokhiddino a M.N., Ga a o a H.F.
S udy o he lo a o mic oo ganisms in he saline soils o he A al egions // Lec u es o he
Academy o Sciences o he Republic o Uzbekis an, 2022. - № 5. P. 66-71.
4. No mu odo a K.T., Makhsumkhano A.A., Alimo a B.Kh., Pula o a O.M., Bozo o N.I.
Isola ion, pu i ica ion, and cha ac e iza ion o highly ac i e p o ease om Bacillus sub ilis-
150 // T ansla ed om Khimiya P i odnykh Soedinenii. – Sp inge Science+Business
Media, Inc. №4. 2010. – Р. 833-834. (03.00.00; № 1). (Global Impac Fac o – 0.45).
5. Schimel J., Balse T.C., Wallens ein M. Mic obial s ess- esponse physiology and i s
implica ions o ecosys em unc ion. Ecology 2007, 88, 1386-1394.
6. Vilchez J.I., Ga cia-Fon ana C., Roman-Na anjo D., Gonzalez-Lopez J., Manzane a M.
Plan d ough ole ance enhancemen by ehalose p oduc ion o desicca ion- ole an
mic oo ganisms. F on . Mic obiol. 2016, 7, 1577 33.
