568
УДК 631.42.05
IQLIM O‘ZGARISHI JARAYONIDA OROL DENGIZI QURIGAN TUBI
G‘ARBIY QISMINING O‘SIMLIKLAR HOLATI
Za a jon Jabba o ,
Mi zo Ulug‘bek nomidagi Uzbekis on Milliy uni e si e i, Uzbekis an
To‘x asin Abd axmano ,
Mi zo Ulug‘bek nomidagi Uzbekis on Milliy uni e si e i, Uzbekis an
U ol Nomozo ,
Sama qand da la e e ina iya medi sinasi, cho achilik a bio exnologiyala uni e si e ining
Toshken iliali, Uzbekis on
Shoh uh Abdullaye ,
Mi zo Ulug‘bek nomidagi Uzbekis on Milliy uni e si e i, Uzbekis an
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537937
Anno a siya. Ma kaziy Osiyo uchun ka a kul a la dan bi i hisoblangan O ol dengizining
qu ishi yaqin 60-70 yilda qa iyib 3,2 mln gek a dan oshiq maydonni su dan bo‘shab qumli
cho‘lga aylanishiga olib keldi. Ushbu maqolada qu igan O ol ubining g‘a biy qismining abiiy
hola dagi o‘simlik qoplamla i maso ala bo‘yicha o‘ ganilib, up oq- gu un la i xossa-
xususiya la i hamda iqlim sha oi la iga, su sizlikga chidamli o‘simlik u la ini anlab, hududla
bo‘yicha ko‘pay i ishga a siyala be ish maqsad qilib olingan.
Kali so‘zla . Iqlim o‘zga ishi, Qu igan O ol ubi, o‘simlikla qoplami, up oq-gu un la i,
mo ologik belgila i.
Аннотация. Одной из больших бедствий для Центральной Азии стало высыхание
Аральского моря, что за последние 60-70 лет привело к тому, что более 3,2 миллиона
гектаров территории освободилось от воды и превратилось в песчаную пустыню. В
данной статье изучены естественные растительные покровы западной части высохшего
дна Арала по расстояниям, а также свойства почв и грунтов, климатические условия,
выбраны засухоустойчивые виды растений и даны рекомендации по их размножению по
регионам..
Ключевые слова: Изменение климата, высохшее дно Арала, растительный покров,
почвенные характеристики, морфологические признаки.
Abs ac . One o he majo disas e s o Cen al Asia has been he d ying up o he A al
Sea, which o e he pas 60-70 yea s has led o mo e han 3.2 million hec a es o land being eed
om wa e and u ning in o sandy dese . This a icle examines he na u al ege a ion co e o
he wes e n pa o he d ied-up A al seabed by dis ance, as well as he p ope ies o soils and
subs a es, clima ic condi ions, iden i ies d ough - esis an plan species, and p o ides
ecommenda ions o hei p opaga ion ac oss egions.
Keywo ds: Clima e change, d ied-up A al seabed, plan co e , soil cha ac e is ics,
mo phological ea u es.
569
Ki ish. O ol dengizining qu igan ubining shimoliy qismida ha o ha o a i a
janubiy qismida yog‘in miqdo i o‘simlik dunyosi uchun cheklo chi omil
hisoblanadi, o‘simlik dunyosidan qoladigan biomassa shu asosida shakllanadi
[Adilo , B.A. a boshq. 2021]. O ol dengizining qu igan ubida us un bo‘lgan
kalke li a sho‘ langan up oq in oduksiyalangan o‘simlikla jamoasini ya a ishga
ha aka qilish za u ligini a'kidlaydi [Kim, G. a boshq. 2024]. O ol dengizi
ha zasining maydoni 1 200 000 dan 1 300 000 km2 gacha bo‘lib, oda da «O ol
dengizi ha zasi» deganda aqa Amuda yo a Si da yo ha zala ini hamda O ol
dengizining su yuzasini qam ab olu chi «kichik ha za» ushuniladi. [I ano , Y.N.
a boshq. 1996]. O ol dengizining ege a siya da ida no mallash i ilgan a q
o‘simlikla i indeksining o‘ acha maydon azni 0,09 dan 0,19 gacha bo‘lib, pasayish
enden siyasini ko‘ sa adi; Kichik O ol dengizining ko‘l bo‘yida ege a siya da ida
no mallash i ilgan a q o‘simlikla i indeksi 2014 yilgacha pasaygan a 2014 yildan
keyin oshgan [Cui, M. Va boshq. 2023]. Olimla chang o‘zon, qum a uz
za achala ini a o -muhi ga za a ye kazmaslik uchun O ol hududida biomassani
oshi ishni ilga i su moqdala a buning na ijasida a mos e aga ko‘ a iladigan
changla ni oldi olinadi, up oqga namlik saqlanadi, iqlim omilini boshqa iladi ya’ni
issishni oldi olinadi, up oq shakillanishi jadallashadi, gumus miqdo i o adi,
mik oo ganizmla soni ko‘payadi a ba qa o lik a’minlanadi. Bunda asosiy
qilinadigan ishla cho‘l a sho‘ ga mos o‘simlik u la ini anlashni a ekilishni alab
qiladi.
2. Tadqiqo hududi a usulla i. 2.1. Tadqiqo hududi. Tadqiqo hududi
qu igan O ol dengizining g‘a biy qismi hisoblanadi. O olning qu igan ubini g‘a biy
qismi o‘simlikla dunyosi N43º82.2858', E58º86.1948', N43º82.2858',
E58º86.1948', N43º87.4990', E58º81.5666', N44º04. 8634', E58º65.7461'
ko dina ala da o‘ ganildi.
2.2. Tadqiqo usulla i. O ol dengizining qu igan ubi g‘a biy qismining
o‘simlikla ini aniqlash a asni lash, ula ning a qalishini o‘ ganish, miqdo iy
ahlila ekologik izlanishla i o‘ ganildi, bunda dala sha oi ida o‘simlikla ni
o asu a la ga olish, mo ologik belgila i ba k shakilla i, poya ko‘ inishi,
o‘simlikla ni hola la i aniqlandi. Dala adqiqo ishla i 2025 yilning a gus i oyida
amalga oshi ildi.
3. Na ijala a ula ning muhokamasi. O ol dengizining qu igan ubini
g‘a biy qismida a qalgan o‘simlikla ning p oek i qoplam da ajasi o‘ ganildi, bu
hududda o‘simlikla qoplami sha qiy qismiga nisba an ancha kam ekanligi
aniqlandi.
570
1- asm. O ol dengizining qu igan ubini g‘a biy qismida o‘simlikla ni
a qalishi (N43º82.2858', E58º86.1948')
Mazku hududda qo aba akzo (Halos achys caspica) eng ko‘p a qalgan
bo‘lib, uning p oek i qoplam da ajasi 20% ni ashkil qildi (1-jad al).
1-jad al
O ol dengizining qu igan ubini g‘a biy qismida o‘simlikla ni (N43º82.2858',
E58º86.1948') p oek i qoplam da ajasi
Tu la
O‘JPQD, %
Halos achys caspica (M.Bieb.) C.A.Mey.
20
Tama ix hispida Willd.
+
Ph agmi es aus alis (Ca .) T in. ex S eud.
+
Aelu opus li o alis (Gouan) Pa l.
+
Limonium gmelinii (Willd.) Kun ze
+
Alhagi pseudalhagi (M. Bieb.) Des . ex Wange in
+
Shuningdek, bu hududda Tama ix hispida Willd., Ph agmi es aus alis (Ca .)
T in. ex S eud, Aelu opus li o alis (Gouan) Pa l. Limonium gmelinii (Willd.)
Kun ze Alhagi pseudalhagi (M. Bieb.) Des . ex Wange in kabi o‘simlikla ham
a qalgan.
G‘a biy hududning o‘simlikla ning p oek i qoplam da ajasi yanada
kamaygan, na ijala ga ko‘ a mazku hududda Haloxylon ammodend on (C.A.Mey.)
Bunge ex Fenzl Eng ko‘p a qalgan bo‘lib, p oek i qoplam da ajasi 8% ni ashkil
qiladi (2- asm).
571
2- asm. O ol dengizining qu igan ubini g‘a biy qismida o‘simlikla ni
a qalishi (N44º04.8634', E58º65.7461')
Ushbu hududda o‘simlikla ning miqdo i juda kam bo‘lishi bilan bi ga, u la i
ham juda kam bo‘lib, 4 u dagi o‘simlikla ni o‘s i ish mumkin (2-jad al).
O ol dengizining qu igan ubini g‘a biy qismida o‘simlikla ni (N44º04.8634',
E58º65.7461') p oek i qoplam da ajasi
2-jad al
Tu la
O‘JPQD, %
Haloxylon ammodend on (C.A.Mey.) Bunge ex Fenzl
8
Haloxylon pe sicum Bunge
+
Tama ix amosissima Ledeb.
1
Halos achys caspica (M.Bieb.) C.A.Mey.
1
Qu igan O ol ubi g‘a biy qismi o‘simlikla qoplami ko dina ala bo‘yicha
ha -xil ekanligi aniqlandi. Bunda N43º82.2858', E58º86.1948' ko dina ada
o‘simlikla i qoplami boshqa hududla ga nisba an eng ko‘p a qalgan bo‘lib eng kam
a qalgan o‘simlikla qoplami N44º04.8634', E58º65.7461' ko dina ada ekanligi
aniqlandi.
Xulosa. Qu igan O ol ubining g‘a biy qismining abiiy o‘simlikla i o‘ ganib,
o‘simlikla sey ak joylashgan maydonla i upqo -gu un i xossala i hamda iqlim
omilla ini o‘ ganib, maqbul o‘simlikla ni ko‘pay i ish o qali O olni qu igan ubida
kuchli shamol a’si ini pasay i ish, chang o‘zon, qum a uz za achala ini
a mos e aga chiqishi hamda bi joydan ikkinchi joyga uchib o‘ ishla ini kamay i ish,
ye dagi namlikni saqlab u ish o qali muommala ni hal e ishda ilmiy asosalngan
adqiqo la ni ko‘p oq ashkillash i ish o qali as a sekin ko‘zlangan maqsadla ga
e ishiladi degan umi damiz.
572
Izоh:Ushbu mаqоlа FL-8323102111 “О оl dеngizining qu igаn ubi
hududidа а qаlgаn up оq-g un lа ining shо' lаngаnlik hоlа i, izik, kimyо iy а
biоlоgik xоssаlа igа kо' а о‘simliklа еkish hududlа ini gu uhlаshning ilmiy аsоsini
yа а ish” mа zusidаgi lоyihа dоi аsidа аmаlgа оshi ilgаn.
Foydalanilgan adabiyo la o‘yxa i:
1. Adilo , B.A. Changes in he Biomass o Vege a ion in he A al Sea Region. / / B.A.Adilo ,
Kh.F.Shomu odo , F.I.Pol ono , R.A.Eshmu a o , Sh.Tamambe o a. // In e na ional jou nal
o mul idisciplina y esea ch and analysis. – 2021. – T.4. - №5. - C. 676-683. DOI:
10.47191/ijm a/ 4-i5-29.
2. Kim, G. E ec o ege a ion in oduc ion e sus na u al eco e y on opsoil p ope ies in he
d ied A al Sea bed / / G.Kim, J.Ahn, H.Chang, J.An, A.Khamzina, G.Kim,Y.Son. // Land
Deg ada ion & De elopmen . – 2024. – T. 35. – №. 13. – S. 4121-4132.
h ps://doi.o g/10.1002/ld .5209
3. I ano , Y.N. Re iew o he scien i ic and en i onmen al issues o he A al Sea basin / /
Y.N.I ano , V.E.Chub, O.I.Subbo ina, G.A.Tolkache a, R.V.To yanniko a. // The A al Sea
Basin. – Be lin, Heidelbe g: Sp inge Be lin Heidelbe g, 1996. – S. 9-21.
h ps://doi.o g/10.1007/978-3-642-61182-7_2.
4. Cui, M. Analysis o NDVI ends and d i ing ac o s in he bu e zone o he A al Sea / /
M.Cui, X.Zheng, Y.Li, Y.Wang. // Wa e . – 2023. – T. 15. – №. 13. – S. 2473.
h ps://doi.o g/10.3390/w15132473.
