583
ARALASH-LIGANDLI KOBALT(II) KOMPLEKSLARINING QISHLOQ
XO‘JALIGIDA O‘SIMLIK O‘SISHINI BOSHQARUVCHI MODDA
SIFATIDA QO‘LLASH ISTIQBOLLARI
Qayumo a Fo ima
Sama qand da la uni e si e i magis an i
Sai kulo Foziljon
Toshken da la ag a uni e si e i
Gulimbe o a Ulmeken Jalgasbaye na
Qo aqalpog‘is on qishloq xo‘jaligi a ag o exnologiyala ins i u i alabasi
Email manzili: [email p o ec ed]
Tu imbe o Mu a bay Shamshe o ich
Qishloq xo’jalik anla alsa a dok o i(Phd),
Dehqonchilik, qishloq xo’jaligi ekinla seleksiyasi
a u ug’chiligi ka ed asi do sen i . .
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537960
Anno a siya: Ushbu ilmiy ishda xinazolin-4-on a 6-aminopu in asosida sin ez qilingan
a alash-ligandli kobal (II) kompleksla ining qishloq xo‘jaligi ekinla ida o‘sish a i ojlanishga
ag‘ba lan i u chi a’si i o‘ ganildi. Kompleksla ning izik-kimyo iy xossala i spek oskopik
usulla yo damida aniqlanib, ula ning biologik aolligi labo a o iya a dala sha oi ida sino dan
o‘ kazildi. Na ijala shuni ko‘ sa diki, kobal (II) kompleksla i o‘simlikla ning u ug‘
unu chanligini oshi adi, ildiz izimi i ojlanishini ezlash i adi a o osin ez ja ayonini
aollash i adi. Bundan ashqa i, ula qu g‘oqchilik a sho‘ lanish sha oi ida o‘simlikla ning
s essga chidamliligini yaxshilash xususiya iga ega. Tadqiqo na ijala i mazku kompleksla ni
ekologik xa siz a sama ali bios imulya o si a ida qishloq xo‘jaligida qo‘llash is iqbolla i
ma judligini ko‘ sa adi.
Kali so‘zla : kobal (II) kompleksi, xinazolin-4-on, 6-aminopu in, a alash-ligand,
bios imulya o , o‘simlik o‘sishi, qu g‘oqchilikka chidamlilik, qishloq xo‘jaligi.
Ki ish. So‘nggi yilla da qishloq xo‘jaligida hosildo likni oshi ish, ekinla ning
s ess omilla iga chidamliligini mus ahkamlash a ba qa o i ojlanishni a’minlash
maqsadida yangi u dagi bios imulya o moddala ni ya a ish dolza b
yo‘nalishla dan bi iga aylandi. An’ana iy mine al o‘g‘i la a kimyo iy
s imulya o la qisqa mudda li sama ado lik ko‘ sa sada, ula ning uzoq mudda li
qo‘llanishi up oq unumdo ligining pasayishiga, ekologik mu ozana ning
buzilishiga hamda a o -muhi ning i loslanishiga olib kelishi mumkin. Shu sababli
ekologik xa siz, yuqo i sama ali a ko‘p unksiyali moddala dan oydalanish
bugungi kunda muhim ahamiya kasb e moqda[1-5].
Ilmiy adabiyo la da o ganik ligandla asosida me all kompleksla ini sin ez
qilish a ula ni biologik ja ayonla da qo‘llash imkoniya la i keng ko‘lamda adqiq
584
e ilmoqda. Jumladan, xinazolin-4-on a uning hosilala i u li a makologik aollikka
ega bo‘lib, ula an ibio ik, an i umo , an i ungal a an ioksidan xususiya la i bilan
aj alib u adi (Kuma a boshq., 2018). Shu bilan bi ga, qa o olimla ning
adqiqo la i ushbu sin moddala i o‘simlikla da o‘sishni ag‘ba lan i u chi
xususiya la ga ham ega ekanligini ko‘ sa gan. Masalan, Sai kulo (2021) omonidan
olib bo ilgan izlanishla da xinazolin-4-on de i a i la i pax a na la ida ildiz izimi
i ojlanishini ezlash i gani qayd e ilgan.
Bundan ashqa i, 6-aminopu in si okininla gu uhining muhim akili si a ida
o‘simlik hujay ala ida bo‘linish a di e ensiyalanish ja ayonla ini aollash i adi. U
o osin ez in ensi ligini oshi ish, oqsil sin ezini kuchay i ish a yosh ba gla ning
i ojlanishini ag‘ba lan i ishda ka a ol o‘ynaydi (Mok a Mok, 2001).
Shuningdek, u u li s ess sha oi la ida, jumladan qu g‘oqchilik a sho‘ lanishda
o‘simlikla ning chidamliligini oshi ishda sama ali ekanligi haqida ma’lumo la
ma jud.
Kobal ionla i ham o‘simlik me abolizmida muhim biologik unksiyala ga
ega. U xlo o ill sin ezida ish i ok e adi, azo iksa siyasi ja ayonida leguminoz
o‘simlikla ning uganak bak e iyala i aoliya ini aollash i adi hamda oksidlanish-
qay a ilish eaksiyala ida ka aliza o si a ida xizma qiladi (Pali a boshq., 1994).
Kobal (II) kompleksla i ayniqsa a alash-ligandli shaklda yuqo i ba qa o lik a
biologik aollik ko‘ sa adi. Bu ula ning qishloq xo‘jaligida is iqbolli qo‘llanilishiga
asos ya a adi.
Shu nuq ai naza dan, xinazolin-4-on a 6-aminopu in asosida a alash-ligandli
kobal (II) kompleksla ini sin ez qilish a ula ning qishloq xo‘jaligi ekinla ida
bios imulya o si a idagi sama ado ligini o‘ ganish ka a ilmiy-amaliy ahamiya ga
ega. Ushbu adqiqo na aqa o‘simlikla ning o‘sishi a i ojlanishini ezlash i ish,
balki qu g‘oqchilik a sho‘ lanish kabi noqulay sha oi la da ula ning s essga
chidamliligini oshi ish o qali ba qa o hosildo likni a’minlashda ham muhim
ahamiya kasb e ishi ku ilmoqda.
Tadqiqo da omida xinazolin-4-on a 6-aminopu in asosida a alash-ligandli
kobal (II) kompleksla i sin ez qilindi. Sin ez ja ayonida kobal (II) ni a uzi me all
manbai si a ida ishla ildi hamda eaksiyala e anol muhi ida olib bo ildi. Olingan
moddala il lash, yu ish a akuumda qu i ish o qali ozalandi. Kompleksla ning
izik-kimyo iy xossala i elemen ahlili, in aqizil a ul abina sha-ko‘ inadigan
spek oskopiya, p o on yad o iy magni - ezonans a e mog a ime ik ahlil
usulla i yo damida aniqlanib, ligandla ning me all ioniga koo dina siyalanganligi
isbo landi.
585
Biologik sino la da labo a o iya a dala sha oi la idan oydalanildi.
Labo a o iyada bug‘doy a pax a u ug‘la i sin ez qilingan kompleksla e i masida
ishlo be ilib, unu chanligi kuza ildi. Dala aj ibala ida pax a na la i ekildi a
kompleksla ba gga pu kash hamda sug‘o ish o qali qo‘llanildi. Shuningdek,
qu g‘oqchilik a sho‘ lanish kabi s ess sha oi la i modellash i ilib, o‘simlikla ning
mo o- iziologik ko‘ sa kichla i baholandi. Taj ibala da omida u ug‘la ning
unu chanlik da ajasi, ildiz a poya uzunligi, ba gla dagi xlo o ill miqdo i,
hosildo lik elemen la i a s ess sha oi ida i ik qolish ko‘ sa kichla i nazo a
namunala iga solish i ildi.
Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa diki, xinazolin-4-on a 6-aminopu in asosida
sin ez qilingan a alash-ligandli kobal (II) kompleksla i ba qa o k is all uzilishga
ega bo‘lib, ula ning IQ spek ida ka bonil a amin gu uhla ining siljishi, shuningdek
UB-Vis spek ida kobal (II)ga xos d–d o‘ ishla ning qayd e ilishi kompleksla ning
o‘liq hosil bo‘lganini asdiqladi. Te mog a ime ik ahlil ula ning issiqlikka
nisba an yuqo i ba qa o ligini ko‘ sa di.
Biologik sino la da kompleksla ning sama ado ligi aniqlandi. Labo a o iya
sha oi ida ula u ug‘la ning unu chanligini 18–25 oizga oshi di. Ayniqsa, 6-
aminopu in asosida hosil qilingan kompleksla eng yuqo i na ija be di. Ildiz izimi
i ojlanishi 20–30 oizga, poya uzunligi esa 15–20 oizga oshdi. Ba gla dagi
xlo o ill miqdo ining o ishi o osin ez ja ayonining aollashganidan dalola be di.
Dala aj ibala ida ham ijobiy na ijala kuza ildi. Qu g‘oqchilik a sho‘ lanish
sha oi ida sino dan o‘ kazilgan o‘simlikla ning yashab qolish da ajasi nazo a
gu uhiga qa aganda 30–35 oiz yuqo i bo‘ldi. Ba gla ning qu ishi sekinlashdi a
o osin ezning pasayishi ancha kechikdi. Pax a na la ida esa hosildo lik elemen la i
(ko‘sak soni a o‘ acha azni) 12–18 oizga oshdi. Shu bilan bi ga,
kompleksla ning op imal konsen a siyala i aniqlanib, yuqo i dozala da bi oz
i o oksik a’si kuza ildi.
Ushbu adqiqo da xinazolin-4-on a 6-aminopu in asosida a alash-ligandli
kobal (II) kompleksla i sin ez qilinib, ula ning qishloq xo‘jaligi ekinla i o‘sishiga
586
a’si i o‘ ganildi. Kompleksla ning izik-kimyo iy xossala i spek oskopik usulla
o qali a si landi hamda biologik aoliya i labo a o iya a dala sha oi ida sino dan
o‘ kazildi. Olingan na ijala shuni ko‘ sa diki, a alash-ligandli kobal (II)
kompleksla i u ug‘ unu chanligini oshi adi, ildiz izimi i ojlanishini
jadallash i adi, o osin ez ja ayonini aollash i adi a ba g yuzasini kengay i adi.
Bundan ashqa i, ula o‘simlikla ning qu g‘oqchilik a sho‘ lanish kabi s ess
omilla iga chidamliligini sezila li da ajada oshi ishi aniqlandi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Sai kulo , F., Xudaya o , M., Eshboboye , T., Oxuno , I., & Amano , R. (2025, July).
Coo dina ion compounds o manganese sal wi h ace amide and s udy o biochemical
p ope ies o he co on a ie y" Sul an" plan . In Ame ican Ins i u e o Physics Con e ence
Se ies (Vol. 3304, No. 1, p. 040098).
2. Kulmi zaye a, S., Isaqulo a, M., Nasimo , H., Sai kulo , F., & Islomo a, D. (2025, July).
S udy o syn hesis and biological p ope ies o coo dina ion compound o cobal (II)-chlo ide.
In Ame ican Ins i u e o Physics Con e ence Se ies (Vol. 3304, No. 1, p. 040099).
3. Kud a o , G. O., Elmu ado , B., Sai kulo , F., Mi alie , Z., Ib agimo , A., Ka imo , S., &
Ka imo , B. (2025, Feb ua y). Syn hesis o u ea de i a i es based on oluyl isocyana e.
In AIP Con e ence P oceedings (Vol. 3268, No. 1, p. 040031). AIP Publishing LLC.
4. Sai kulo , F., Zakhido , Q., Khayda o , G., Sabi o a, D., E gashe a, H., Mi alie , Z., &
Usna dino a, S. (2025, Feb ua y). Me hods o he syn hesis o 2-phenylquinazolin-4-one and
s udying me hyla ion eac ions in di e en sol en s. In AIP Con e ence P oceedings (Vol.
3268, No. 1, p. 030038). AIP Publishing LLC.
5. O ipo Oybek Bekboye ch (Au ho ) Khayda o Gay a Shoyimo ich, Sai kulo Foziljon
E gashe ich, Mi aliye Zoid Zohido ich, Giyaso Kuchka , Eshboboe Tu aqul
Usmano ich. Ca o enoids inPlan -Based Food Sys ems. Jou nal o Chemical Heal h Risks
JCHR (2025) 15(2), 84-98| ISSN:2251-6727.
